नी धातु रूप (उभयपदी) - १० लकार, अर्थ एवं व्याकरण | Ni Dhatu Roop in Sanskrit

Sooraj Krishna Shastri
By -
0
नी धातु रूप (उभयपदी) - १० लकार, अर्थ एवं व्याकरण | Ni Dhatu Roop in Sanskrit

उभयपदी 'नी' धातु (ले जाना)

भ्वादि गण की प्रमुख धातु। यह उभयपदी है, अतः इसके रूप परस्मैपदी (नयति) और आत्मनेपदी (नयते) दोनों में चलते हैं। इसका प्रयोग 'ले जाना', 'प्राप्त करना' या 'मार्गदर्शन करना' अर्थ में होता है।

💡 'नी' ➔ 'नय्' बनने की प्रक्रिया (V.V.Imp)

• भ्वादि गण के 'शप्' (अ) विकरण के कारण 'नी' के इकार को गुण होकर 'ने' बन जाता है (सार्वधातुकार्धधातुकयोः सूत्र से)।
• तत्पश्चात् 'एच् + अ' होने पर 'एचोऽयवायावः' सूत्र से 'ने' के 'ए' को 'अय्' आदेश हो जाता है, जिससे मूल शब्द 'नय्' (नयति, नयते) बनता है।
• भविष्यत् काल (लृट्/लुट्) आदि आर्धधातुक लकारों में 'नी' को गुण 'ने' ही रहता है, इसलिए रूप नेष्यति और नेता बनते हैं (नयिष्यति नहीं)।

१. लट् लकार (वर्तमान काल / Present Tense)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयतिनयतःनयन्ति
मध्यम पुरुषनयसिनयथःनयथ
उत्तम पुरुषनयामिनयावःनयामः
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयतेनयेतेनयन्ते
मध्यम पुरुषनयसेनयेथेनयध्वे
उत्तम पुरुषनयेनयावहेनयामहे

२. लृट् लकार (सामान्य भविष्यत् / Future Tense)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेष्यतिनेष्यतःनेष्यन्ति
मध्यम पुरुषनेष्यसिनेष्यथःनेष्यथ
उत्तम पुरुषनेष्यामिनेष्यावःनेष्यामः
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेष्यतेनेष्येतेनेष्यन्ते
मध्यम पुरुषनेष्यसेनेष्येथेनेष्यध्वे
उत्तम पुरुषनेष्येनेष्यावहेनेष्यामहे
💡 विशेष (लृट्): अनिट् धातु होने के कारण यहाँ 'इट्' (इ) का आगम नहीं होता। 'नी' का गुण 'ने' होकर सीधे 'स्य' जुड़ता है जिससे 'नेष्यति' / 'नेष्यते' रूप बनते हैं।

३. लोट् लकार (आज्ञा या प्रार्थना / Imperative Mood)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयतु / नयतात्नयताम्नयन्तु
मध्यम पुरुषनय / नयतात्नयतम्नयत
उत्तम पुरुषनयानिनयावनयाम
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयताम्नयेताम्नयन्ताम्
मध्यम पुरुषनयस्वनयेथाम्नयध्वम्
उत्तम पुरुषनयैनयावहैनयामहै

४. लङ् लकार (अनद्यतन भूतकाल / Past Tense)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनयत्अनयताम्अनयन्
मध्यम पुरुषअनयःअनयतम्अनयत
उत्तम पुरुषअनयम्अनयावअनयाम
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनयतअनयेताम्अनयन्त
मध्यम पुरुषअनयथाःअनयेथाम्अनयध्वम्
उत्तम पुरुषअनयेअनयावहिअनयामहि

५. विधिलिङ् लकार (चाहिए अर्थ में / Potential Mood)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयेत्नयेताम्नयेयुः
मध्यम पुरुषनयेःनयेतम्नयेत
उत्तम पुरुषनयेयम्नयेवनयेम
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयेतनयेयाताम्नयेरन्
मध्यम पुरुषनयेथाःनयेयाथाम्नयेध्वम्
उत्तम पुरुषनयेयनयेवहिनयेमहि

६. लिट् लकार (परोक्ष भूतकाल / Unseen Past)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनिनायनिन्यतुःनिन्युः
मध्यम पुरुषनिनेथनिन्यथुःनिन्य
उत्तम पुरुषनिनाय / निनयनिन्यिवनिन्यिम
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनिन्येनिन्यातेनिन्यिरे
मध्यम पुरुषनिन्यिषेनिन्याथेनिन्यिध्वे / निन्यिढ्वे
उत्तम पुरुषनिन्येनिन्यिवहेनिन्यिमहे
💡 विशेष (लिट्): द्विर्वचन होकर (नी + नी) इकार को यण् सन्धि होकर 'निन्य' बन जाता है। परस्मैपदी प्रथम पुरुष एकवचन में वृद्धि होकर 'निनाय' तथा आत्मनेपदी में 'निन्ये' रूप निष्पन्न होता है।

७. लुट् लकार (अनद्यतन भविष्यत् / First Future)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेतानेतारौनेतारः
मध्यम पुरुषनेतासिनेतास्थःनेतास्थ
उत्तम पुरुषनेतास्मिनेतास्वःनेतास्मः
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेतानेतारौनेतारः
मध्यम पुरुषनेतासेनेतासाथेनेताध्वे
उत्तम पुरुषनेताहेनेतास्वहेनेतास्महे

८. आशीर्लिङ् लकार (आशीर्वाद अर्थ में / Benedictive)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनीयात्नीयास्ताम्नीयासुः
मध्यम पुरुषनीयाःनीयास्तम्नीयास्त
उत्तम पुरुषनीयासम्नीयास्वनीयास्म
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेषीष्टनेषीयास्ताम्नेषीरन्
मध्यम पुरुषनेषीष्ठाःनेषीयाथाम्नेषीध्वम्
उत्तम पुरुषनेषीयनेषीवहिनेषीमहि

९. लुङ् लकार (सामान्य भूतकाल / Aorist Past)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनैषीत्अनैष्टाम्अनैषुः
मध्यम पुरुषअनैषीःअनैष्टम्अनैष्ट
उत्तम पुरुषअनैषम्अनैष्वअनैष्म
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनेष्टअनेषाताम्अनेषत
मध्यम पुरुषअनेष्ठाःअनेषाथाम्अनेध्वम् / अनेढ्वम्
उत्तम पुरुषअनेषिअनेष्वहिअनेष्महि
💡 विशेष (लुङ्): लुङ् लकार में अडागम (अ) और सिच् प्रत्यय (ष्) होता है। परस्मैपदी में वृद्धि सन्धि होकर 'अनैषीत्' बनता है, जबकि आत्मनेपदी में केवल गुण होकर 'अनेष्ट' रूप सिद्ध होता है।

१०. लृङ् लकार (हेतुहेतुमद् भाव / Conditional)

➤ परस्मैपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनेष्यत्अनेष्यताम्अनेष्यन्
मध्यम पुरुषअनेष्यःअनेष्यतम्अनेष्यत
उत्तम पुरुषअनेष्यम्अनेष्यावअनेष्याम
➤ आत्मनेपदी रूप
पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनेष्यतअनेष्येताम्अनेष्यन्त
मध्यम पुरुषअनेष्यथाःअनेष्येथाम्अनेष्यध्वम्
उत्तम पुरुषअनेष्येअनेष्यावहिअनेष्यामहि

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!