ब्राह्मण-स्वरूपम् भेदाश्च
भूमिका
वैदिकवाङ्मये संहिताभागस्य अनन्तरं ब्राह्मणग्रन्थानां स्थानं अद्वितीयं वर्तते। भारतीय-परम्परानुसारं वेदः केवलं मन्त्राणां समूहः नास्ति, अपितु मन्त्र-संहितायाः तथा तस्याः विनियोजक-ग्रन्थानां (ब्राह्मणानां) सम्मिलितं रूपम् अस्ति। यत्र संहितासु देवतानां स्तुतयः भावरूपेण विद्यन्ते, तत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु तासां स्तुतीनां यज्ञीय-प्रयोगः, विधयः, तथा च तदन्तर्गतं रहस्यं सविस्तरं प्रतिपादितम् अस्ति। वस्तुतः ब्राह्मण-साहित्यं वेदानां 'क्रिया-प्रधानः' भागः अस्ति, यः यज्ञानुष्ठानस्य वैज्ञानिकं मार्गं प्रदर्शयति। अत्र ब्राह्मणग्रन्थानां स्वरूपं, लक्षणं तथा च भेदाः शास्त्रीय-दृष्ट्या प्रस्तूयन्ते।
१. ब्राह्मण-स्वरूपम्
ब्राह्मणग्रन्थानां स्वरूपस्य शास्त्रीयं विवेचनं मीमांसाशास्त्रानुसारं अधोलिखितम् अस्ति:
१. वेदत्वम् (Vedic Status)
ब्राह्मणग्रन्थाः न केवलं टीकाग्रन्थाः, अपितु स्वयं वेदाः एव सन्ति।
-
"मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्।" (आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् - २४.१.३१)
- अर्थः: मन्त्रभागस्य (संहितायाः) ब्राह्मणभागस्य च सम्मिलितं नाम एव 'वेदः' इति अस्ति।
- स्वरूपम्: अतः ब्राह्मणग्रन्थाः 'अपौरुषेयाः' (ईश्वरीयाः) 'नित्याः' च सन्ति। एतेषां कर्ता कोऽपि मनुष्यः नास्ति।
२. शेष-लक्षणम् (Definition by Remainder)
मीमांसादर्शने ब्राह्मणग्रन्थानां परिचयाय एकं विशिष्टं सूत्रं वर्तते।
-
"शेषे ब्राह्मणशब्दः।" (मीमांसासूत्रम् - २.१.३३)
- अर्थः: वेदस्य यस्मिन् भागे मन्त्राः (स्तुतयः) न सन्ति, तस्य 'अवशिष्टस्य' (Remaining) भागस्य नाम 'ब्राह्मणम्' अस्ति।
- शैली: मन्त्राः पद्यात्मकाः सन्ति, किन्तु ब्राह्मणग्रन्थाः 'गद्यात्मकाः' (Prose) सन्ति।
३. विधि-प्रधानत्वम् (Prescriptive Nature)
ब्राह्मणग्रन्थानां मुख्यः आत्मा 'विधिः' (Command) अस्ति।
- सिद्धान्तः: "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः।"
- अर्थः: यः वाक्यः पुरुषं कर्मणि प्रेरयति (आज्ञां ददाति), सः धर्मः।
- स्वरूपम्: ब्राह्मणग्रन्थाः 'सूचनाम्' (Information) न यच्छन्ति, अपितु 'आज्ञां' (Instruction) यच्छन्ति।
यथा: 'स्वर्गकामो यजेत' (यः स्वर्गम् इच्छति, सः यज्ञं कुर्यात्)। अत्र 'यजेत', 'जुहुयात्' इत्यादिभिः शब्दैः कार्यं कर्तुं प्रेरणा दीयते।
४. विनियोग-शक्तिः (Application Power)
मन्त्राणां यज्ञे उपयोगः कथं भवेत्, इति एते ग्रन्थाः निर्दिशन्ति।
- नियमः: "मन्त्राः अर्थस्मारकाः, ब्राह्मणानि विनियोजकानि।"
- विवरणम्: मन्त्रः तु केवलं देवतानां स्मरणं कारयति। किन्तु तस्य मन्त्रस्य प्रयोगः—
- कस्मिन् यज्ञे?
- कदा? (प्रातः/सायम्)
- कथम्? (उच्चैः/नीचैः स्वरेण)
५. व्याख्यान-रूपम् (Explanatory Form)
- शास्त्रम्: "ब्रह्म वै मन्त्रः, तस्य व्याख्यानम् ब्राह्मणम्।"
- विवरणम्: मन्त्रभागः 'ब्रह्म' (गूढं सत्यम्) अस्ति, तस्य सत्यस्य, यज्ञीय-प्रक्रियायाः च विस्तृतं 'व्याख्यानम्' एव ब्राह्मणस्य स्वरूपम् अस्ति।
संक्षेपेण, ब्राह्मणग्रन्थानां मूलस्वरूपं 'क्रियार्थकत्वम्' (Action Orientation) अस्ति।
"आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" — अर्थात् वेदस्य (ब्राह्मणभागस्य) मुख्यं प्रयोजनं 'यज्ञानुष्ठानम्' एव अस्ति।
२. ब्राह्मणस्य आन्तरिकाः भेदाः
ब्राह्मणग्रन्थानां विषयवस्तु-दृष्ट्या (Content-wise) विभाजनं संस्कृतशास्त्रेषु अतीव वैज्ञानिकरीत्या कृतम् अस्ति। 'शबरभाष्ये' तथा 'मधुसूदनसरस्वती-कृत-प्रस्थानभेदे' ब्राह्मणवाक्यानां दश (१०) भेदाः वर्णिताः सन्ति।
परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना।
उपमानं दशैते तु विधयो ब्राह्मणस्य च॥
एतेषां दशानां भेदानां विस्तृतं संस्कृत-विवेचनम् अधोलिखितम् अस्ति:
१. हेतुः (Reason/Logic)
कर्मणः कारणं यत्र उच्यते, सः 'हेतुः'।
- लक्षणम्: "इदं कर्म किमर्थं कर्तव्यम्?" इति प्रश्नस्य उत्तरं हेतुः ददाति।
- उदाहरणम्: "तेन दघ्ना इन्द्रियकामस्य जुहुयात्" (इन्द्रिय-प्राप्त्यर्थं दध्ना होमः करणीयः)। अत्र दधि-होमस्य कारणं 'इन्द्रिय-प्राप्तिः' अस्ति।
२. निर्वचनम् (Etymology)
शब्दानां व्युत्पत्तिः यत्र क्रियते, तत् 'निर्वचनम्'।
- लक्षणम्: "अस्य शब्दस्य अर्थः कः, उत्पत्तिः कुतः?"
- उदाहरणम्: "तद् दघ्नः दधित्वम्" (तस्मात् कारणात् दधि इति उच्यते)।
३. निन्दा (Censure/Criticism)
अनिष्टकर्मणः त्यागं कारयितुं तस्य आलोचना।
- लक्षणम्: "अनेन कर्मणा हानिः भविष्यति" इति प्रदर्शनम्।
- उदाहरणम्: "अदीक्षिता वा एते... येषां सोमं न भक्षयन्ति" (ये दीक्षाहिनाः सन्ति, तेषां निन्दा अत्र कृता अस्ति)।
४. प्रशंसा (Praise)
श्रेष्ठकर्मणि रुचिं जनयितुं तस्य स्तुतिः। (एतत् 'अर्थवाद'स्य मुख्यं रूपम् अस्ति)।
- लक्षणम्: "इदं कर्म अति उत्तमम् अस्ति" इति कथनम्।
- उदाहरणम्: "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" (वायुः अतिशीघ्रगामी देवता अस्ति, अतः तस्य पूजा सफला भवति)।
५. संशयः (Doubt)
तत्त्वनिर्णयं कर्तुं विचार-प्रस्तुतिः।
- लक्षणम्: "एतत् कर्म इत्थं कर्तव्यं वा तथा?"
- उदाहरणम्: "तद् व्यचिकित्सन् जुहवानी ३ मा ३ हौषाम्" (ते विचारितवन्तः - हवनं करवाणि, न करवाणि वा?)।
६. विधिः (Injunction/Command)
इदम् ब्राह्मणस्य सर्वप्रमुखं तत्त्वम् अस्ति।
- लक्षणम्: "विधत्ते इति विधिः"। यः वाक्यः कर्म कर्तुं साक्षात् आज्ञां (प्रेरणां) ददाति।
- उदाहरणम्: "यजेत स्वर्गकामः" (स्वर्गम् इच्छन् पुरुषः यज्ञं कुर्यात्)।
७. परक्रिया (Action of Others)
अन्यस्य (विशिष्टपुरुषस्य) कर्मणः वर्णनम्।
- लक्षणम्: "अमुकः व्यक्तिः एतत् अकरोत्, अतः त्वमपि कुरु।"
- उदाहरणम्: "ते ह माषाः..." (ते जनाः माष-धान्यस्य प्रयोगं कृतवन्तः)।
८. पुराकल्पः (Ancient History/Legend)
पुरातन-कथानां वर्णनम्। एतत् 'इतिहास' रूपम् अस्ति।
- लक्षणम्: देवासुर-संग्रामस्य वा ऋषीणां कथाः।
- उदाहरणम्: "पुरा देवासुर-युद्धे देवाः अग्निम् अब्रुवन्..." (प्राचीनकाले देवासुरयुद्धे देवाः अग्निदेवम् उक्तवन्तः)।
९. व्यवधारण-कल्पना (Specific Interpretation)
सन्देह-निवारणाय अर्थस्य विशेष-निर्धारणम्।
- लक्षणम्: "अस्य मन्त्रस्य अयमेव अर्थः, अन्यः न" इति निश्चयः।
- उदाहरणम्: "यावतो वै..." (एतावान् एव, न अधिकः न न्यूनः)।
१०. उपमानम् (Analogy)
दृष्टान्तेन विषयं स्पष्टीकर्तुम्।
- लक्षणम्: "यथा लोके भवति, तथा यज्ञे अपि..."
- उदाहरणम्: "यथा गर्दभः भारं वहति..." (यथा गर्दभः भारं वहति, तथैव...)।
- विधिः (आज्ञा - Injunction) - अत्यन्तं मुख्यः
- अर्थवादः (स्तुतिः, निन्दा, परक्रिया, पुराकल्पः) - प्रशंसा/निन्दा द्वारा प्रेरणार्थम्
- मन्त्र-विनियोगः (नामधेयम्)
३. वेदानुसारं ग्रन्थानां भेदाः
वैदिकवाङ्मये चतुर्णां वेदानां कृते पृथक्-पृथक् ब्राह्मणग्रन्थाः उपलब्धाः सन्ति। एतेषां विभाजनं मुख्यतया 'शाखा-भेदेन' (Vedic Branches) तथा 'ऋत्विक-भेदेन' (Priestly roles) भवति।
१. ऋग्वेदीय-ब्राह्मणानि (Rigveda Brahmanas)
ऋग्वेदस्य सम्बन्धः 'होतृ' (Hota) ऋत्विजा सह अस्ति, यः यज्ञावसरे देवानां स्तुतिं (आह्वाहनं) करोति। अस्य द्वौ मुख्यौ ब्राह्मणग्रन्थौ स्तः:
- क) ऐतरेय-ब्राह्मणम्:
- शाखा: शाकल-शाखा।
- रचयिता: महर्षिः महिदास-ऐतरेयः।
- विशेषता: अत्र ४० अध्यायाः सन्ति। अस्य सुप्रसिद्धः भागः 'शुनःशेप-आख्यानम्' तथा 'राजसूय-यज्ञस्य' वर्णनम् अस्ति। "चरैवेति चरैवेति" इति प्रसिद्धः सन्देशः अत्रैव वर्तते।
- ख) कौषीतकि-ब्राह्मणम् (अथवा शाङ्खायन-ब्राह्मणम्):
- शाखा: बाष्कल/शाङ्खायन शाखा।
- विशेषता: अत्र ३० अध्यायाः सन्ति। इदं सोमयज्ञस्य विस्तृतं वर्णनं करोति।
२. यजुर्वेदीय-ब्राह्मणानि (Yajurveda Brahmanas)
यजुर्वेदः 'अध्वर्यु' (Adhvaryu) ऋत्विजः वेदः अस्ति। अयमेव 'यज्ञ-प्रधानः' वेदः। अस्य द्वौ विभागौ स्तः:
अ) शुक्ल-यजुर्वेदस्य ब्राह्मणम्:
- शतपथ-ब्राह्मणम्:
- शाखा: माध्यन्दिन तथा काण्व।
- रचयिता: महर्षिः याज्ञवल्क्यः।
- महत्त्वम्: एतत् समस्त-ब्राह्मण-साहित्ये विशालतमं, प्राचीनतमं च अस्ति।
- विशेषता: अत्र १०० अध्यायाः सन्ति (अतएव 'शत-पथ')। अत्र दर्शपूर्णमासः, वाजपेयः, राजसूयः, अश्वमेधः, अग्निचयनं च सविस्तरं वर्णिताः। बृहदारण्यक-उपनिषद् अस्यैव अन्तिमः भागः अस्ति।
ब) कृष्ण-यजुर्वेदस्य ब्राह्मणम्:
- तैत्तिरीय-ब्राह्मणम्:
- विशेषता: इदं स्वर-सहितं (Accented) प्राप्यते, यत् दुर्लभम् अस्ति। अत्र अश्वमेधस्य, पुरुषमेधस्य च वर्णनं वर्तते।
- मैत्रायणी-ब्राह्मणम्: (क्वचित् संहितायां मिश्रितम्)।
३. सामवेदीय-ब्राह्मणानि (Samaveda Brahmanas)
सामवेदः 'उद्गातृ' (Udgata) ऋत्विजः वेदः अस्ति, यः सामगानं करोति। अस्य सर्वाधिक-ब्राह्मणग्रन्थाः उपलभ्यन्ते।
- क) ताण्ड्य-ब्राह्मणम् (पञ्चविंश-ब्राह्मणम्):
- विशेषता: इदं सामवेदस्य 'महाब्राह्मणम्' कथ्यते। अत्र २५ अध्यायाः सन्ति। अत्र 'व्रात्यस्तोम' यज्ञस्य वर्णनम् अस्ति (येन पतिताः पुनः पवित्राः भवन्ति)। सरस्वती-दृषद्वत्योः नद्योः वर्णनम् अपि अत्र लभ्यते।
- ख) षड्विंश-ब्राह्मणम्:
- विशेषता: इदं ताण्ड्यस्य परिशिष्टम् (Appendix) अस्ति। अस्य अन्तिमः भागः 'अद्भुत-ब्राह्मणम्' उच्यते, यत्र उत्पात-शान्तेः उपायाः सन्ति।
- ग) जैमिनीय-ब्राह्मणम्: इदं अतिविस्तृतं किन्तु क्लिष्टं ब्राह्मणम् अस्ति।
- घ) छान्दोग्य-ब्राह्मणम्: (अस्य अन्तिमभागे सुप्रसिद्धा छान्दोग्योपनिषद् अस्ति)।
४. अथर्ववेदीय-ब्राह्मणम् (Atharvaveda Brahmana)
अथर्ववेदः 'ब्रह्मा' (Brahma) ऋत्विजः वेदः अस्ति, यः यज्ञस्य निरीक्षणं करोति।
- गोपथ-ब्राह्मणम्:
- रचयिता: महर्षिः गोपथः।
- विशेषता: अत्र 'ओमकारस्य' तथा 'गायत्री-मन्त्रस्य' महिमा विशेषरूपेण वर्णिता अस्ति। ब्रह्मचारिणः नियमानां वर्णनम् अपि अत्र प्राप्यते।
सारांश-तालिका
| वेदः | मुख्य-ऋत्विक् | प्रमुखं ब्राह्मणम् |
|---|---|---|
| ऋग्वेदः | होता | ऐतरेय, कौषीतकि |
| यजुर्वेदः | अध्वर्यु | शतपथ (शुक्ल), तैत्तिरीय (कृष्ण) |
| सामवेदः | उद्गाता | ताण्ड्य (पञ्चविंश), षड्विंश |
| अथर्ववेदः | ब्रह्मा | गोपथ |
एतेन क्रमेण वेदानां कर्मकाण्ड-व्यवस्था सुरक्षिता भवति।
