Ugc net Sanskrit Code 73: ब्राह्मण-स्वरूपम् भेदाश्च 50 MCQs

ब्राह्मण-स्वरूपम् भेदाश्च 50 प्रश्नोत्तरी (50 MCQs)

अधोलिखितानां प्रश्नानां समुचितं उत्तरं चिनुत। (उत्तरं द्रष्टुं 'क्लिक' कुर्वन्तु)

I. सामान्य-परिचयः मीमांसा-दृष्टिः च

१. "मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्" - इति सूत्रं कुत्र लभ्यते?

1. जैमिनीयन्यायमालायाम्
2. आपस्तम्बश्रौतसूत्रे
3. कात्यायनश्रौतसूत्रे
4. ऋग्वेदप्रातिशाख्ये

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) आपस्तम्बश्रौतसूत्रे (२४.१.३१)

२. मीमांसादर्शने ब्राह्मणग्रन्थानां लक्षणं केन सूत्रेण कृतम्?

1. चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः
2. शेषे ब्राह्मणशब्दः
3. आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्
4. अपौरुषेयं वाक्यं वेदः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) शेषे ब्राह्मणशब्दः (२.१.३३) अर्थात् मन्त्रभागादतिरिक्तः वेदभागः ब्राह्मणम्।

३. ब्राह्मणग्रन्थानां मुख्यः प्रतिपाद्यविषयः कः?

1. स्तुतिः
2. इतिहासः
3. विधिः (विनियोगः)
4. व्याकरणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) विधिः (विनियोगः) "ब्राह्मणानि विनियोजकानि।"

४. "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" - अत्र 'चोदना' पदेन कस्य ग्रहणं भवति?

1. उपनिषदः
2. प्रवर्तक-वाक्यस्य (विधिवाक्यस्य)
3. स्मृतिशास्त्रस्य
4. पुराणस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) प्रवर्तक-वाक्यस्य (विधिवाक्यस्य)

५. "मन्त्राः अर्थस्मारकाः, ब्राह्मणानि _______।" रिक्तस्थानं पूरयत।

1. स्तुतिपराणि
2. क्रियार्थकानि
3. विनियोजकानि
4. व्याख्यानरूपाणि

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) विनियोजकानि

६. "ब्रह्म वै मन्त्रः, तस्य व्याख्यानम् ____।"

1. आरण्यकम्
2. उपनिषद्
3. कल्पसूत्रम्
4. ब्राह्मणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: D) ब्राह्मणम्

७. ब्राह्मणग्रन्थाः कीदृश्यां शैल्यां निबद्धाः सन्ति?

1. पद्यात्मिकायाम्
2. गद्यात्मिकायाम्
3. चम्पूशैल्याम्
4. सूत्रशैल्याम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) गद्यात्मिकायाम्

८. 'अपौरुषेयत्वं' कस्य विशेषणम्?

1. केवलमन्त्राणाम्
2. स्मृतिग्रन्थानाम्
3. मन्त्रब्राह्मणयोः उभयोः
4. केवलं आरण्यकानाम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) मन्त्रब्राह्मणयोः उभयोः (वेदत्वात्)

९. "आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्" - इति कस्य दर्शनस्य सिद्धान्तः?

1. न्यायदर्शनस्य
2. वेदान्तदर्शनस्य
3. सांख्यदर्शनस्य
4. मीमांसादर्शनस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: D) मीमांसादर्शनस्य

१०. 'स्वर्गकामो यजेत' - इदं वाक्यं कस्य उदाहरणम् अस्ति?

1. अर्थवादस्य
2. विधेः
3. मन्त्रस्य
4. नामधेयस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) विधेः

II. ब्राह्मणस्य दश-भेदाः (विषय-वस्तु)

११. शबरभाष्यानुसारं ब्राह्मणवाक्यानां कति भेदाः सन्ति?

1. पञ्च
2. अष्टौ
3. दश
4. द्वादश

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) दश

१२. "तेन दघ्ना इन्द्रियकामस्य जुहुयात्" - अत्र ब्राह्मणस्य कः भेदः दृश्यते?

1. निर्वचनम्
2. हेतुः
3. प्रशंसा
4. पुराकल्पः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) हेतुः कारणं - इन्द्रियप्राप्तिः।

१३. "तद् दघ्नः दधित्वम्" - इदं कस्य उदाहरणम्?

1. निर्वचनस्य
2. विधेः
3. उपमानस्य
4. संशयस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) निर्वचनस्य (Etymology)

१४. "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता" - अत्र कः ब्राह्मण-विषयः अस्ति?

1. निन्दा
2. संशयः
3. प्रशंसा (अर्थवादः)
4. परक्रिया

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) प्रशंसा (अर्थवादः)

१५. अनिष्टकर्मणः त्यागं कारयितुं प्रयुक्तं वाक्यं किम् उच्यते?

1. निर्वचनम्
2. निन्दा
3. पुराकल्पः
4. व्यवधारणकल्पना

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) निन्दा

१६. "पुरा देवासुर-युद्धे..." - इदं कस्य उदाहरणम्?

1. परक्रियायाः
2. पुराकल्पस्य
3. उपमानस्य
4. हेतोः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) पुराकल्पस्य (Ancient Legend)

१७. "विधत्ते इति विधिः" - अस्य मुख्यं कार्यं किम्?

1. सूचना-प्रदानम्
2. कर्म-प्रेरणा (आज्ञा)
3. शब्द-व्युत्पत्तिः
4. कथा-कथनम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) कर्म-प्रेरणा (आज्ञा)

१८. अन्यस्य विशिष्टपुरुषस्य कर्मणः वर्णनं यत्र स्यात्, सः कः भेदः?

1. परक्रिया
2. पुराकल्पः
3. संशयः
4. विधिः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) परक्रिया

१९. "यथा गर्दभः भारं वहति..." - अत्र कः अलङ्कारः (ब्राह्मण-भेदः) दृश्यते?

1. व्यवधारणम्
2. उपमानम्
3. निर्वचनम्
4. हेतुः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) उपमानम्

२०. मीमांसादर्शने ब्राह्मणस्य १० भेदाः मुख्यतया कति वर्गेषु समाविष्टाः?

1. द्वयोः (विधि-अर्थवादयोः)
2. त्रिषु (विधि-अर्थवाद-नामधेयेषु)
3. चतुर्षु
4. पञ्चसु

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) त्रिषु (विधि, अर्थवाद, नामधेय/मन्त्रविनियोग)

III. वेद-विशिष्ट-ब्राह्मणानि

२१. ऋग्वेदस्य सम्बन्धः केन ऋत्विजा सह अस्ति?

1. अध्वर्युणा
2. उद्गात्रा
3. होत्रा
4. ब्रह्मणा

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) होत्रा

२२. ऐतरेय-ब्राह्मणं कस्य वेदस्य अस्ति?

1. सामवेदस्य
2. शुक्ल-यजुर्वेदस्य
3. कृष्ण-यजुर्वेदस्य
4. ऋग्वेदस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: D) ऋग्वेदस्य

२३. महर्षि-महिदासः कस्य ब्राह्मणस्य रचयिता मन्यते?

1. शतपथस्य
2. गोपथस्य
3. ऐतरेयस्य
4. ताण्ड्यस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) ऐतरेयस्य

२४. 'शुनःशेप-आख्यानम्' कुत्र उपलभ्यते?

1. ऐतरेय-ब्राह्मणे
2. शतपथ-ब्राह्मणे
3. तैत्तिरीय-ब्राह्मणे
4. गोपथ-ब्राह्मणे

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) ऐतरेय-ब्राह्मणे

२५. "चरैवेति चरैवेति" - इति सुप्रसिद्धः उपदेशः कस्य ब्राह्मणस्य अस्ति?

1. शतपथस्य
2. ऐतरेयस्य
3. जैमिनीयस्य
4. कौषीतकि-ब्राह्मणस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) ऐतरेयस्य (हरिश्चन्द्र-उपाख्याने)

२६. शतपथ-ब्राह्मणं कस्य वेदस्य भागः?

1. ऋग्वेदस्य
2. कृष्ण-यजुर्वेदस्य
3. शुक्ल-यजुर्वेदस्य
4. अथर्ववेदस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) शुक्ल-यजुर्वेदस्य

२७. समस्त-ब्राह्मण-साहित्ये विशालतमं ब्राह्मणं किम्?

1. ताण्ड्य-ब्राह्मणम्
2. शतपथ-ब्राह्मणम्
3. तैत्तिरीय-ब्राह्मणम्
4. ऐतरेय-ब्राह्मणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) शतपथ-ब्राह्मणम्

२८. शतपथ-ब्राह्मणस्य रचयिता कः मन्यते?

1. याज्ञवल्क्यः
2. सायणः
3. कण्वः
4. विश्वामित्रः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) याज्ञवल्क्यः

२९. बृहदारण्यक-उपनिषद् कस्य ब्राह्मणस्य अन्तिमः भागः अस्ति?

1. जैमिनीय-ब्राह्मणस्य
2. गोपथ-ब्राह्मणस्य
3. शतपथ-ब्राह्मणस्य
4. तैत्तिरीय-ब्राह्मणस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) शतपथ-ब्राह्मणस्य

३०. यत् ब्राह्मणं 'स्वर-सहितं' (Accented) प्राप्यते, तत् किम्?

1. शतपथम्
2. तैत्तिरीयम्
3. कौषीतकि
4. षड्विंशम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) तैत्तिरीयम् (कृष्ण-यजुर्वेदस्य)

IV. साम-अथर्व-ब्राह्मणानि

३१. सामवेदस्य 'महाब्राह्मणम्' इति कस्य संज्ञा?

1. षड्विंशस्य
2. ताण्ड्यस्य (पञ्चविंशस्य)
3. छान्दोग्यस्य
4. जैमिनीयस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) ताण्ड्यस्य (पञ्चविंशस्य)

३२. 'व्रात्यस्तोम' यज्ञस्य वर्णनं कुत्र प्राप्यते?

1. शतपथे
2. गोपथे
3. ताण्ड्य-ब्राह्मणे
4. कौषीतकि-ब्राह्मणे

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) ताण्ड्य-ब्राह्मणे

३३. सरस्वती-दृषद्वत्योः नद्योः वर्णनं कस्मिन् ब्राह्मणे अस्ति?

1. ताण्ड्य-ब्राह्मणे
2. ऐतरेये
3. तैत्तिरीये
4. गोपथे

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) ताण्ड्य-ब्राह्मणे

३४. 'अद्भुत-ब्राह्मणम्' कस्य ब्राह्मणस्य अन्तिमः भागः?

1. ताण्ड्यस्य
2. षड्विंशस्य
3. जैमिनीयस्य
4. सामविधानस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) षड्विंशस्य

३५. छान्दोग्योपनिषद् कस्य ब्राह्मणस्य भागः?

1. छान्दोग्य-ब्राह्मणस्य (मन्त्रब्राह्मणस्य)
2. जैमिनीयस्य
3. आर्षेयस्य
4. वंशब्राह्मणस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) छान्दोग्य-ब्राह्मणस्य

३६. अथर्ववेदस्य एकमात्रं उपलब्धं ब्राह्मणं किम्?

1. गोपथ-ब्राह्मणम्
2. शतपथ-ब्राह्मणम्
3. पथ-ब्राह्मणम्
4. शौनक-ब्राह्मणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) गोपथ-ब्राह्मणम्

३७. गोपथ-ब्राह्मणे कस्य मन्त्रस्य महिमा विशेषेण वर्णिता?

1. त्र्यम्बकमन्त्रस्य
2. गायत्री-मन्त्रस्य (ओमकारस्य च)
3. पुरुषसूक्तस्य
4. नासदीयसूक्तस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) गायत्री-मन्त्रस्य (ओमकारस्य च)

३८. 'ब्रह्मा' ऋत्विजः वेदः कः?

1. ऋग्वेदः
2. यजुर्वेदः
3. सामवेदः
4. अथर्ववेदः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: D) अथर्ववेदः

३९. ब्रह्मचारिणः नियमानां विस्तृतं वर्णनं कुत्र लभ्यते?

1. ताण्ड्ये
2. गोपथे
3. ऐतरेये
4. शतपथे

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) गोपथे

४०. कस्य वेदस्य ब्राह्मणानि सर्वाधिकानि (संख्यायां) उपलब्धाः सन्ति?

1. ऋग्वेदस्य
2. शुक्ल-यजुर्वेदस्य
3. अथर्ववेदस्य
4. सामवेदस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: D) सामवेदस्य

V. विशिष्ट-तथ्यानि (Advance)

४१. 'माध्यन्दिन' तथा 'काण्व' कस्य ब्राह्मणस्य शाखे?

1. ऐतरेयस्य
2. शतपथस्य
3. तैत्तिरीयस्य
4. गोपथस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) शतपथस्य

४२. शाङ्खायन-ब्राह्मणस्य अपरं नाम किम्?

1. कौषीतकि-ब्राह्मणम्
2. जैमिनीय-ब्राह्मणम्
3. काण्व-ब्राह्मणम्
4. मैत्रायणी-ब्राह्मणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) कौषीतकि-ब्राह्मणम्

४३. 'अध्वर्यु' ऋत्विजः कार्यं किम्?

1. स्तुति-पाठः
2. गानम्
3. यज्ञ-कर्मकाण्ड-संचालनम्
4. निरीक्षणम्

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) यज्ञ-कर्मकाण्ड-संचालनम् (यजुर्वेदः)

४४. ताण्ड्य-ब्राह्मणे कति अध्यायाः सन्ति?

1. २०
2. २५
3. २६
4. ४०

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) २५ (अतएव 'पञ्चविंश' नाम)

४५. ऐतरेय-ब्राह्मणे कति अध्यायाः?

1. ३०
2. ४०
3. १००
4. २५

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) ४०

४६. 'उत्पात-शान्तिः' कस्य ब्राह्मणस्य विषयः?

1. अद्भुत-ब्राह्मणस्य (षड्विंश)
2. शतपथस्य
3. तैत्तिरीयस्य
4. ऐतरेयस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) अद्भुत-ब्राह्मणस्य

४७. अश्वमेध-यज्ञस्य वर्णनं प्रामुखेन कयोः ब्राह्मणयोः लभ्यते?

1. ऐतरेय-कौषीतक्योः
2. शतपथ-तैत्तिरीययोः
3. ताण्ड्य-षड्विंशयोः
4. गोपथ-सामविधानयोः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) शतपथ-तैत्तिरीययोः (यजुर्वेदीय)

४८. 'उद्गाता' कस्य वेदस्य मन्त्राणां गानं करोति?

1. ऋग्वेदस्य
2. यजुर्वेदस्य
3. सामवेदस्य
4. अथर्ववेदस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: C) सामवेदस्य

४९. कृष्ण-यजुर्वेदस्य तैत्तिरीय-ब्राह्मणे कस्य वर्णनं वर्तते यत् अन्यत्र दुर्लभम्?

1. पुरुषमेधस्य
2. राजसूयस्य
3. वाजपेयस्य
4. सोमयज्ञस्य

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: A) पुरुषमेधस्य

५०. "सर्वं 'विनियोगः' ब्राह्मणग्रन्थैः एव ज्ञायते" - विनियोगस्य अर्थः कः?

1. मन्त्रस्य रचना
2. मन्त्रस्य यज्ञे प्रायोगिक-विधिः
3. मन्त्रस्य व्याकरणम्
4. मन्त्रस्य छन्दः

उत्तरं पश्यन्तु

उत्तरम्: B) मन्त्रस्य यज्ञे प्रायोगिक-विधिः

— समाप्तम् —