अहं नमामि

प्रथमः पाठः (पाठ १) — इरावती (कक्षा ९)

१. मूल संस्कृत श्लोकाः (सप्त श्लोकानाम् सस्वर-पाठः)
२. श्लोकानुसारं हिंदी-अनुवादः (प्रत्येक श्लोक का सरल एवं स्पष्ट अर्थ)
३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, संस्कृत-पर्याय, हिन्दी एवं English)
४. व्याकरणम् एवं विशेषांशाः (Extra Facts) (लट्-लकार उत्तमपुरुष-प्रयोगः)
५. सम्पूर्ण अभ्यास-कार्यम् (रिक्तस्थान, एकपदेन, पूर्णवाक्येन, क्रियापद प्रश्नोत्तर)

मूल संस्कृत पाठः सार्थ-अनुवादश्च

अहं नमामि मातरम्
गुरुं नमामि सादरम् ॥१॥

स्वयं पठामि सर्वदा
प्रियं वदामि सर्वदा ॥२॥

हितं करोमि सर्वदा
शुभं करोमि सर्वदा ॥३॥

हरिं नमामि सादरम्
गुरुं नमामि सादरम् ॥४॥

चलामि नीति-सत्पथे
हरामि मातृभू-व्यथाम् ॥५॥

दधामि साधुताव्रतम्
सृजामि कीर्तिसत्कथाम् ॥६॥

प्रभुं जपामि सादरम्
अहं नमामि मातरम् ॥७॥

✦ श्लोकानुसारं हिंदी-अनुवादः

• श्लोक १: मैं (अपनी) माता को प्रणाम करता हूँ/करती हूँ। मैं आदर सहित (अपने) गुरुदेव को नमन करता हूँ/करती हूँ।

• श्लोक २: मैं स्वयं हमेशा पढ़ाई करता हूँ/करती हूँ। मैं सदैव प्रिय (मीठी) वाणी बोलता हूँ/बोलती हूँ।

• श्लोक ३: मैं सदा (सबका) हित (भला) करता हूँ/करती हूँ। मैं हमेशा शुभ (कल्याणकारी) कार्य करता हूँ/करती हूँ।

• श्लोक ४: मैं भगवान् श्रीहरि को आदरपूर्वक प्रणाम करता हूँ। मैं आदर सहित गुरुदेव को नमन करता हूँ।

• श्लोक ५: मैं नीति के सच्चे मार्ग पर चलता हूँ/चलती हूँ। मैं अपनी मातृभूमि के कष्ट और पीड़ा को दूर करता हूँ/करती हूँ।

• श्लोक ६: मैं सज्जनता के व्रत को धारण करता हूँ/करती हूँ। मैं यश और कीर्ति की नई सच्ची गाथाओं की रचना करता हूँ/करती हूँ।

• श्लोक ७: मैं आदर सहित प्रभु (ईश्वर) का नाम-जप करता हूँ। मैं (अपनी) माता को प्रणाम करता हूँ।

bhagwatdarshan.com

शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings Table)

संस्कृत शब्दः	संस्कृत-पर्यायः	हिन्दी अर्थः	English Meaning
अहम्	अहम्	मैं	I
नमामि	प्रणमामि	नमन करता/करती हूँ	I bow / I salute
मातरम्	अम्बाम्	माता को	To the mother
सादरम्	आदरसहितम्	आदर के साथ	Respectfully
वदामि	कथयामि	बोलता/बोलती हूँ	I speak
सर्वदा	सदा	सदैव / हमेशा	Always
जपामि	जपं करोमि	जप करता/करती हूँ	I chant / I pray
नीति-सत्पथे	नीतियुक्तसत्यमार्गे	नीति के सच्चे रास्ते पर	On the path of ethics and truth
हरामि	दूरं करोमि	दूर/हरण करता हूँ	I take away / I remove
मातृभू-व्यथाम्	मातृभूमेः पीडाम्	मातृभूमि के कष्ट को	The pain of the motherland
दधामि	धरामि	धारण करता/करती हूँ	I hold / I wear
साधुताव्रतम्	सज्जनताव्रतम्	सज्जनता के व्रत को	The vow of goodness
सृजामि	सर्जनं करोमि	रचना करता/करती हूँ	I create
कीर्तिसत्कथाम्	सुगाथाम्	यश की सच्ची कहानी को	The true story of glory
चलामि	गच्छामि	चलता/चलती हूँ	I walk
प्रभुम्	ईश्वरम्	प्रभु को	To God
गुरुम्	शिक्षकम्	गुरु को	To the teacher
स्वयम्	आत्मा	अपने आप	Self
पठामि	पठनं करोमि	पढ़ता/पढ़ती हूँ	I read
प्रियम्	मनोहारि	प्रिय / मीठा	Sweet / Pleasing

bhagwatdarshan.com

व्याकरणम् विशेषांशाः च (Extra Facts)

अत्र इदम् अवधेयम् (विशेष व्याकरण नियम):
संस्कृत व्याकरण में तीन पुरुष (पुरुषाः त्रयः) होते हैं— प्रथमपुरुषः, मध्यमपुरुषः, उत्तमपुरुषः च।

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	सः नमति (वह नमन करता है)	तौ नमतः (वे दोनों नमन करते हैं)	ते नमन्ति (वे सब नमन करते हैं)
मध्यमपुरुषः	त्वं नमसि (तुम नमन करते हो)	युवां नमथः (तुम दोनों नमन करते हो)	यूयं नमथ (तुम सब नमन करते हो)
उत्तमपुरुषः	अहं नमामि (मैं नमन करता हूँ)	आवां नमावः (हम दोनों नमन करते हैं)	वयं नमामः (हम सब नमन करते हैं)

✦ विशेष टिप्पणी

• प्रथमपुरुष-एकवचने सः/सा/भवान्/भवती/कोऽपि पदार्थः (पुं., स्त्री., नपु.) इत्यादयः कर्तारो भवन्ति। तदनुसारेण तस्य (द्विवचनम्, बहुवचनम्) अपि भवति।

• अस्मिन् पाठे: अस्मिन् पाठे लट् लकारे उत्तमपुरुषस्य एकवचनस्य (अहं + नमामि/पठामि/वदामि) प्रयोगः अस्ति।

bhagwatdarshan.com

वयम् अभ्यासः कुर्मः (भाग १)

१. कवितायाः निम्नलिखितासु पङ्क्तिषु रिक्तस्थानानि पूरयत—

(यथा- हरामि मातृभू-व्यथाम् ।)

क. गुरुं नमामि ................. ।

उत्तरः गुरुं नमामि सादरम् ।

ख. हितं करोमि ................. ।

उत्तरः हितं करोमि सर्वदा ।

ग. ................. नीति-सत्पथे ।

उत्तरः चलामि नीति-सत्पथे ।

घ. दधामि ................. व्रतम् ।

उत्तरः दधामि साधुता व्रतम् ।

ङ. ................. कीर्तिसत्कथाम् ।

उत्तरः सृजामि कीर्तिसत्कथाम् ।

२. एकशब्देन उत्तरं लिखत—

(यथा- प्रश्नः अहं कां नमामि ? उत्तरम्: मातरम्)

क. अहं गुरुं कथं नमामि ?

उत्तरः सादरम्

ख. अहं स्वयं सर्वदा किं करोमि ?

उत्तरः पठामि

ग. अहं सर्वदा किं वदामि ?

उत्तरः प्रियम्

घ. अहं सर्वदा किं करोमि ?

उत्तरः हितम् / शुभम्

ङ. अहं कां सृजामि ?

उत्तरः कीर्तिसत्कथाम्

bhagwatdarshan.com

वयम् अभ्यासः कुर्मः (भाग २ एवं क्रियाकलापः)

३. प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत—

(यथा- प्रश्नः त्वं किं दधासि ? उत्तरम्: अहं साधुताव्रतम् दधामि ।)

क. त्वं नित्यं कां नमसि ?

उत्तरः अहं नित्यं मातरम् नमामि।

ख. त्वं स्वयं किं किं करोषि ?

उत्तरः अहं स्वयं सर्वदा पठामि, प्रियं वदामि, हितं शुभं च करोमि।

ग. त्वं कस्याः व्यथां हरसि ?

उत्तरः अहं मातृभू-व्यथां हरामि।

घ. त्वं किं धरसि (दधासि) ?

उत्तरः अहं साधुताव्रतम् दधामि (धरामि)।

ङ. त्वं कां सृजसि ?

उत्तरः अहं कीर्तिसत्कथाम् सृजामि।

✦ क्रियाकलापः (रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि रचयत)

(यथा- अहं चित्रं सृजामि ।)

• क. वयं मातरम् / गुरुम् नमामि (नमामः)।

• ख. अहं प्रियं / सत्यं वदामि।

• ग. अहं पुस्तकाणि / पाठम् पठामि।

• घ. वयं सत्पथे चलामः।

• ङ. त्वं प्रभुं / ईश्वरं जपसि।

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

भागवत दर्शन