Ugc net Sanskrit Code 73 उपनिषदि श्रेयः प्रेयो-मार्गः
प्रस्तावना
भारतीयदर्शनपरम्परायां मानलजीवनस्य परमं लक्ष्यं दुःखनिवृत्तिः परमानन्दप्राप्तिः च वर्तते। अस्मिन् सन्दर्भे उपनिषदः, विशेषतः 'कठोपनिषद्', मानवमनसः समक्षं द्वौ पन्थानौ उपस्थापयति। यदा मानवः जीवने किञ्चित् निर्णयं करोति, तदा तस्य पुरतः द्विविधाः विकल्पाः आगच्छन्ति। एकः विकल्पः तत्कालिकं सुखं यच्छति, अपरः च पारमार्थिकं कल्याणं करोति। एतयोः द्वयोः नामनी स्तः— 'श्रेयः' तथा 'प्रेयः'।
कठोपनिषद्-परिचयः
१. सामान्यपरिचयः स्थानं च
कठोपनिषद् (Katha Upanishad) भारतीयदर्शनशास्त्रस्य मुकुटमिव वर्तते। इयं प्रमुखेषु दशोपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति।
- वेदः: इयं कृष्णयजुर्वेदस्य कठशाखान्तर्गता अस्ति।
- प्रस्थानत्रयी: प्रस्थानत्रय्यां (उपनिषद्, ब्रह्मसूत्रं, गीता) अस्याः उपनिषदः महत्त्वपूर्णं स्थानं विद्यते।
- भाष्यम्: आदिशङ्कराचार्यैः रामानुजाचार्यैः च अस्याः उपनिषदः उपरि भाष्यं रचितम्।
२. संरचना (Structure)
अस्याः उपनिषदः रचना पद्यमय्याम् (श्लोकरूपेण) अस्ति। अस्याः विभागः अधोलिखितरुपेण अस्ति-
- अध्यायाः: अत्र द्वौ (२) अध्यायौ स्तः।
- वल्ल्यः: प्रत्येकस्मिन् अध्याये तिस्रः वल्ल्यः (Sections) सन्ति।
- कुलयोगः: एवं आहत्य षट् (६) वल्ल्यः अस्मिन् ग्रन्थे विद्यन्ते।
३. कथावस्तु (The Narrative Background)
इयम् उपनिषद् एकस्याः रोचककथायाः माध्यमैन गभीरं ब्रह्मज्ञानं प्रतिपादयति। सा कथा वाजश्रवसः (उद्दालकः), तस्य पुत्रः नचिकेताः, तथा यमराजः इत्येतेषां मध्ये प्रवर्तते।
- यज्ञः: वाजश्रवसः 'विश्वजित्' नामकं यज्ञं कृतवान्, यस्मिन् सर्वस्वदानस्य विधानं भवति।
- नचिकेतसः प्रश्नः: पिता जीर्णाः, दुग्धहीनाः गाः ददाति इति दृष्ट्वा नचिकेतसः मनसि श्रद्धा उत्पन्ना। सः पितरं पप्रच्छ— "तात! मां कस्मै दास्यसि?" इति।
- पितुः क्रोधः: पुनः पुनः प्रश्नं श्रुत्वा क्रुद्धः पिता अवदत्— "मृत्यवे त्वा ददामि" (अहं त्वां यमराजाय ददामि) इति।
- यमलोकगमनम्: पितुः वचनं सत्यं कर्तुं नचिकेताः सशरीरं यमलोकं गतवान्। तदा यमराजः तत्र न आसीत्। नचिकेताः त्रीणि दिनानि निराहारः सन् यमस्य प्रतीक्षाम् अकरोत्।
४. त्रीणि वराणि (The Three Boons)
त्रिरात्रोपोषितं अतिथिं बालकं दृष्ट्वा यमराजः दुःखितः अभवत्। प्रायश्चित्तरूपेण सः नचिकेतसे त्रीन् वरान् (Boons) दातुम् ऐच्छत्। नचिकेताः क्रमेण एतान् वरान् अयाचत—
- प्रथमः वरः (पितृपरितोषः): मम पिता वाजश्रवसः मयि शान्तसङ्कल्पः, सुमनः (प्रसन्नः) च भवेत्। गृहं प्रत्यागतं मां सः प्रेम्णा स्वीकुर्यात्। (यमेन एषः वरः दत्तः।)
- द्वितीयः वरः (अग्निविद्या): स्वर्गसाधिकायाः अग्नेः (यज्ञस्य) ज्ञानं मह्यं देहि। (यमेन एषा विद्या दत्ता, तस्याः नाम 'नाचिकेत-अग्निः' इति कृतम्।)
- तृतीयः वरः (आत्मज्ञानम्): "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये, अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके" — मृत्योः अनन्तरं किं भवति? आत्मा तिष्ठति न वा? इति गुह्यं ज्ञानं मह्यं वद।
५. उपनिषदः मुख्यविषयाः (Key Philosophical Teachings)
तृतीयवरस्य उत्तरे यमराजः नचिकेतसे यत् ज्ञानं ददाति, तत् एव अस्याः उपनिषदः सारः अस्ति।
- श्रेयः-प्रेयः विचारः: (यथा पूर्वं चर्चितम्) कल्याणमार्गस्य भोगमार्गस्य च भेदः।
- ॐ-कार-उपासना: "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति..." (१.२.१५) इति मन्त्रेण 'ॐ' इति शब्दस्य ब्रह्मरूपत्वं प्रतिपादितम्।
- रथ-रूपकम् (Chariot Analogy): शरीरं रथं, आत्मानं रथिनं, बुद्धिं सारथिं, मनः प्रग्रहं, तथा इन्द्रियाणि अश्वान् परिकल्प्य आत्मसंयमस्य शिक्षणं दत्तम्।
- आत्मनः स्वरूपम्: "अणोरणीयान् महतो महीयान्" — आत्मा सूक्ष्मात् सूक्ष्मः, महान् च अस्ति। सः न जायते न म्रियते (२.१८)।
- योगविधिः: इन्द्रियाणां मनसि, मनसः बुद्धौ, बुद्धेः आत्मनि लयः एव योगः इति वर्णितम्।
६. प्रसिद्धः शान्तिमन्त्रः
अस्याः उपनिषदः शान्तिमन्त्रः गुरु-शिष्ययोः सम्बन्धं निर्दिशति—
सह नौ भुनक्तु ।
सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
अर्थः: परमात्मा आवां (गुरुशिष्यौ) सह रक्षेत्। आवां सह पालनं (विद्याभोगं) कुर्याव। आवां सह (विद्याप्राप्त्यै) पराक्रमं करवावहै। आवयोः अध्ययनं तेजस्वि भवेत्। आवां परस्परं द्वेषं न कुर्याव।
१. श्रेयः-प्रेयसोः स्वरूपम्
कठोपनिषदः द्वितीयायां वल्ल्यां यमराजः नचिकेतसं प्रति इमं गम्भीरं सिद्धान्तं प्रतिपादयति। आत्मज्ञानस्य उपदेशात् पूर्वं यमः नचिकेतसः परीक्षां कृत्वा तस्य अधिकारित्वं निश्चिनोति। तस्मिन् एव प्रसङ्गे श्रेयः-प्रेयसोः चर्चा समागच्छति।
यमराजः नचिकेतसं वदति यत् लोके द्वौ भिन्नौ मार्गौ स्तः। तयोः स्वरूपं भिन्नं, फलं च भिन्नम्।
- श्रेयः (Shreyas): 'श्रेयः' इत्युक्ते यत् आत्मने हितकरं भवति। एतत् सत्यस्य, धर्मस्य, मोक्षस्य च मार्गः अस्ति। आरम्भे एतत् कदाचित् कष्टकरं प्रतिभाति, किन्तु परिणामे एतत् 'निःश्रेयसम्' अर्थात् मोक्षं जनयति। एतत् विद्यायाः प्रतीकम्।
- प्रेयः (Preyas): 'प्रेयः' इत्युक्ते यत् इन्द्रियेभ्यः प्रियं भवति। एतत् तत्कालिकं सुखं, भोगं, भौतिक-ऐश्वर्यं च ददाति। एतत् 'अभ्युदय'स्य मार्गः अस्ति। एतत् अविद्यायाः प्रतीकम्।
कठोपनिषदि यमः स्पष्टं वदति—
स्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।
तयोः श्रेय आददानस्य साधु
भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १.२.१ ॥
अन्वयः: श्रेयः अन्यत् (एव), उत (अपि च) प्रेयः अन्यत् एव। ते उभे (द्वे अपि) नानार्थे (भिन्नप्रयोजने सत्यौ) पुरुषं सिनीतः (बध्नीतः)। तयोः (मध्ये) श्रेयः आददानस्य (स्वीकुर्वतः) साधु भवति (कल्याणं भवति)। यः उ (तु) प्रेयः वृणीते (स्वीकरोति), सः अर्थात् (परमपुरुषार्थात्) हीयते (भ्रष्टो भवति)।
व्याख्या:
अस्मिन् मन्त्रे यमः प्रतिपादयति यत् श्रेयः (कल्याणमार्गः) भिन्नः अस्ति, तथा च प्रेयः (भोगमार्गः) सर्वथा भिन्नः अस्ति। अनयोः द्वयोः अपि उद्देश्यं भिन्नम् अस्ति। एकं बन्धनाय भवति, अपरं मुुक्त्यै। यद्यपि द्वौ अपि मार्गौ पुरुषं स्व-स्व-कर्मणि नियोजयतः, तथापि यः बुद्धिमान् श्रेयः-मार्गं चिनोति, तस्य कल्याणं भवति। परन्तु यः अज्ञानी प्रेयः-मार्गं (सांसारिकसुखं) चिनोति, सः जीवनालक्ष्यात् पतितः भवति।
२. मानवानां सम्मुखं विकल्पः (विवेकी vs अविवेकी)
संसारे सर्वेषां मनुष्याणां जीवने एतौ द्वौ विकल्पौ सर्वदा उपस्थितौ भवतः। परन्तु केचन एव विवेकिनः श्रेयः मार्गं चयनं कुर्वन्ति। यमः अग्रे वदति—
स्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।
श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते
प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ १.२.२ ॥
अन्वयः: श्रेयः च प्रेयः च मनुष्यम् एतः (प्राप्नुतः)। धीरः (विवेकी पुरुषः) तौ (द्वौ) सम्परीत्य (सम्यक् विचार्य) विविनक्ति (पृथक् करोति/अन्तरं जानाति)। हि (यस्मात्) धीरः प्रेयसः (अपेक्षया) श्रेयः अभिवृणीते (सर्वथा चिनोति)। (किन्तु) मन्दः (अल्पबुद्धिः) योगक्षेमात् (शरीररक्षणार्थं भोगप्राप्त्यर्थं वा) प्रेयः वृणीते।
विस्तृतं विवेचनम्:
अत्र 'धीरः' और 'मन्दः' इति द्विविधौ पुरुषौ वर्णितौ।
- धीरः (विवेकी): सः हंसः इव नीर-क्षीर-विवेकेन विचारयति यत् किम् नित्यं, किम् अनित्यम्? सः जानाति यत् सांसारिकं सुखं क्षणभङ्गुरम् अस्ति। अतः सः 'प्रेयः' (इन्द्रियसुखं) त्यक्त्वा 'श्रेयः' (आत्मज्ञानं) स्वीकरोति।
- मन्दः (अल्पप्रज्ञः): सः केवलं 'योगक्षेम'स्य चिन्ताम् करोति। 'अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः'। सः पशुः इव केवलं आहार-निद्रा-भय-मैथुनेषु रतः सन् प्रेयः मार्गं चिनोति। सः मन्यते यत् धनं, पुत्रः, यशः एव जीवनस्य सारः अस्ति।
३. नचिकेतसः उत्तमं उदाहरणम् (त्यागस्य पराकाष्ठा)
यमराजः नचिकेतसः प्रशंसां करोति यतः नचिकेतसा प्रेयः-मार्गः धिक्कृतः। यमः नचिकेतसे प्रलोभनं दत्तवान् आसीत्— "शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्व", "हस्ति-हिरण्यम्", "चिरजीविताम्" इत्यादीनि। एतत् सर्वं 'प्रेयः' आसीत्।
किन्तु नचिकेतसः उत्तरं द्रष्टव्यम्—
सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः ।
अपि सर्वं जीवितमल्पमेव
तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ १.१.२६ ॥
नचिकेताः वदति— "हे यम! एते भोगाः 'श्वोभावाः' (अनित्याः, श्वः भविष्यन्ति न वा)। एते इन्द्रियाणां तेजः नाशयन्ति। अतः तव वाहनानि, नृत्यं, गीतं च तवैव तिष्ठन्तु। मह्यं तु केवलं आत्मज्ञानं (श्रेयः) देहि।"
एतेन सिद्ध्यति यत् नचिकेताः 'धीरः' अस्ति। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता अस्ति। तं दृष्ट्वा यमः तुष्टः सन् वदति—
अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।
नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो
यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ १.२.३ ॥
भावार्थः: "हे नचिकेताः! त्वं वास्तवमेव धन्यः। त्वया प्रियान् (पुत्रपौत्रादीन्) तथा प्रियरूपान् (अप्सरादीन्) कामान् सम्यक् विचार्य परित्यक्तवान्। त्वं तां कुत्सितां 'वित्तमयीं सृङ्कां' (धनरूपीं शृङ्खलां/मालां) न स्वीकृतवान्, यस्यां बहवः अज्ञाः मज्जन्ति (संसारसार्गरे निमग्नाः भवन्ति)।"
४. विद्या (श्रेयः) अविद्या (प्रेयः) च
यमः स्पष्टयति यत् श्रेयः-प्रेयसोः मार्गौ प्रकाश-अन्धकारवत् विपरीतौ स्तः।
अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।
विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये
न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ १.२.४ ॥
- अविद्या: प्रेयः-मार्गः अविद्या अस्ति। अत्र रताः जनाः संसारचक्र भ्रमन्ति।
- विद्या: श्रेयः-मार्गः विद्या अस्ति। एषा मोक्षदायिनी अस्ति।
यमः वदति यत् "अहं नचिकेतसं विद्याभीप्सिनं (विद्यां प्राप्तुम् इच्छुकं) मन्ये, यतः बहवः अपि कामाः (भोगाः) त्वां विचलितं कर्तुं न समर्थाः अभवन्।"
ये जनाः प्रेयः मार्गे (अविद्यायाम्) आसक्ताः सन्ति, तेषां दशा कीदृशी भवति? तदपि यमः वर्णयति—
स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।
दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.५ ॥
ये अविद्यायां मग्नाः सन्ति, किन्तु स्वयं "वयं पण्डिताः" इति मन्यन्ते, ते मूढाः पुनः पुनः जन्म-मृत्यु-चक्रे (दन्द्रम्यमाणाः) भ्रमन्ति। यथा एकेन अन्धेन नीयमानाः अन्ये अन्धाः गर्तं पतन्ति, तथैव तेषाम् अवस्था भवति।
५. वित्तमोहः मोहजालं च
अद्यतने युगे अधिकांशः समाजः 'प्रेयः' मार्गे धावति। धनस्य मोहः (वित्तमोहः) मानवाय परलोकं वा आत्मानं वा द्रष्टुं न ददाति। यमः वदति—
प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी
पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ १.२.६ ॥
अर्थः: प्रमादं कुर्वन्तं, धनमोहेन मूढं बालं (अविवेकितं) प्रति परलोकस्य (साम्परायः) ज्ञानं न स्फुरति। "अयमेव लोकः सत्यः, परः लोकः नास्ति" इति मन्वानः सः पुनः पुनः मम (मृत्योः) वशम् आपद्यते। अर्थात् सः जन्म-मृत्यु-बन्धनात् कदापि मुक्तः न भवति। एषः एव प्रेयः-मार्गस्य दुष्परिणामः।
६. श्रेयः-मार्गस्य काठिन्यम्
प्रश्नः उद्भवति— यदि श्रेयः मार्गः एव उत्तमः, तर्हि सर्वे तं कुतः न स्वीकुर्वन्ति? उत्तरं वर्तते यत् श्रेयः मार्गः (आत्मज्ञानमार्गः) अत्यन्तं सूक्ष्मः दुर्गमः च अस्ति।
दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ ३.१४ ॥
कविभिः उक्तं यत् एषः मार्गः तीक्ष्ण-क्षुरस्य धारा इव दुर्गमः अस्ति। अत्र चलितुं धैर्यं, वैराग्यं, सततं विवेकः च आवश्यकः। सामान्यजनाः इन्द्रियसुखे एव रमन्ते। कठोपनिषद् वदति यत् स्वयम्भुवा ब्रह्मणा इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि सृष्टानि, अतः लोकः बाह्यवस्तूनि पश्यति, न तु अन्तरात्मानम्। कश्चिद् एव 'धीरः' आवृत्तचक्षुः सन् अन्तरात्मानं पश्यति।
स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष-
दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ ४.१ ॥
७. उपसंहारः (निष्कर्षः)
कठोपनिषदः एतत् विवेचनं मानवेतिहासस्य सर्वोत्कृष्टं मनोवैज्ञानिकं आध्यात्मिकं च विश्लेषणम् अस्ति।
- प्रेयः (Preyas) मार्गः सरलः दृश्यते, सुगमः च अस्ति, किन्तु सः विनाशे, बन्धने, दुखःसागरे च पातयति। एषः प्रवृत्तिमार्गः अस्ति।
- श्रेयः (Shreyas) मार्गः आरम्भे कठिनः, तपसा युक्तः, त्यागं च अपेक्षते, किन्तु सः अमृतत्वं, शान्तिं, परमानन्दं च ददाति। एषः निवृत्तिमार्गः अस्ति।
आधुनिकजीवने अपि वयं प्रतिक्षणं एतयोः द्वयोः मध्ये संघर्षं अनुभवामः। आलस्यं सुखं वा (प्रेयः) अथवा कर्तव्यपालनं (श्रेयः)? जङ्क-भोजनं (प्रेयः) अथवा सात्त्विक-आहारः (श्रेयः)? असत्यभाषणेन लाभः (प्रेयः) अथवा सत्यपालनम् (श्रेयः)?
यः नचिकेताः इव दृढनिश्चयी भूत्वा क्षणिकसुखस्य प्रलोभनं त्यजति, स एव आत्मसाक्षात्कारं प्राप्तुं अर्हति। यमराजस्य अन्तिमः उपदेशः एषः एव यत् मानवेन 'उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत'— अर्थात् अज्ञाननिद्रायाः उत्थाय, प्रेयः मार्गं त्यक्त्वा, श्रेष्ठैः आचार्यैः ज्ञानं प्राप्य श्रेयः मार्गेण गन्तव्यम्।
तस्मात् अस्माभिः अपि नचिकेतसः आदर्शं पुरस्कृठ्य प्रार्थना करणीया—
(बृहदारण्यकोपनिषद्)
इति शम्।
सारांश-सारणी (Table of Comparison)
| गुणः/विषयः | श्रेयः (Shreyas) | प्रेयः (Preyas) |
|---|---|---|
| लक्ष्यम् | निःश्रेयसम् (मोक्षः/आत्मज्ञानम्) | अभ्युदयः (सांसारिकं सुखम्/स्वर्गः) |
| स्वरूपम् | विद्या, ज्ञानम्, सत्यम् | अविद्या, अज्ञानम्, भोगः |
| परिणामः | अमृतत्वम्, शाश्वती शान्तिः | जन्म-मृत्यु-चक्रम्, बन्धनम् |
| ग्राहकाः | धीराः (विवेकिनः/बुद्धिमन्तः) | मन्दाः (अविवेकितः/मूढाः) |
| उदाहरणम् | नचिकेताः (आत्मज्ञानकामी) | सामान्यः संसारी (वित्तमोही) |
| प्रतीकम् | अन्तरात्मा, वैराग्यम् | बाह्येन्द्रियाणि, आसक्तिः |
अस्तु। कठोपनिषदः 'श्रेयः-प्रेयः' प्रकरणे भगवतः आदिशङ्कराचार्यस्य भाष्यं अत्यन्तं गभीरं, तार्किकं, वेदान्तसिद्धान्तप्रतिपादकं च वर्तते। शङ्कराचार्याः न केवलं शब्दार्थं वदन्ति, अपितु तस्य गूढं दार्शनिकं रहस्यं (Implication) अपि उद्घाटयन्ति।
अत्र शाङ्करभाष्यस्य प्रकाशे श्रेयः-प्रेयसोः विस्तृतं विश्लेषणं प्रस्तूयते।
कठोपनिषदि श्रेयः-प्रेयः-विचारः (शाङ्करभाष्यदृष्ट्या)
शङ्करभगवत्पादानां मतेन एतत् प्रकरणं 'विद्या-अविद्या-विभागः' अस्ति। यमराजः नचिकेतसं ब्रह्मविद्यां दातुं तस्य 'वैराग्यस्य' परीक्षां करोति। भाष्यानुसारं मुख्यबिन्दवः अधः दत्ताः सन्ति—
१. भिन्नमूर्तेः (The Fundamental Opposition)
मन्त्रः १.२.१ (अन्यच्छ्रेयो...) व्याख्यावसरे आचार्यशङ्करः "श्रेयः" और "प्रेयः" इत्यनयोः विरोधं स्पष्टयति।
- भाष्यपङ्क्तिः: "दूरमेते विपरीते विषूची" (१.२.४)
- शङ्करविवरणम्: आचार्यः वदति यत् यद्यपि कर्तुः (मनुष्यस्य) एकत्वम् अस्ति, तथापि एतौ द्वौ मार्गौ एकस्मिन् समये अनुष्ठातुं न शक्येते।
"एकपुरुषानुष्ठानासम्भवात्"अर्थात्, एकः एव पुरुषः युगपत् (एकस्मिन् काले) अन्धकारं प्रकाशं च सेवितुं न शक्नोति। तथैव यः मोक्षं (श्रेयः) इच्छति, सः भोगं (प्रेयः) त्यजेत्। यः भोगं इच्छति, सः मोक्षात् भ्रष्टः भवति।
- श्रेयसः परिभाषा: "श्रेयः निःश्रेयसलक्षणं" (यत् परमं कल्याणं, मोक्षः, विद्या अस्ति)।
- प्रेयसः परिभाषा: "प्रेयः प्रियतरं" (यत् इन्द्रियेभ्यः अत्यन्तं रोचते, पुत्र-पशु-स्वर्गादि, अविद्या अस्ति)।
२. बन्धनस्य कारणं (Why do they bind?)
मन्त्रे उक्तं— "ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः"। अत्र 'सिनीतः' पदस्य व्याख्यायां शङ्करः वदति—
- भाष्यम्: "सिनीतः - बध्नीतः। स्वस्वधिकारे पुरुषं नियोजयतः।"
- एतौ द्वौ मार्गौ पुरुषं स्व-स्व-प्रयोजने (मोक्षे वा संसारे वा) बद्धं कुरुतः।
- श्रेयः पुरुषं विद्यारूपेण बद्ध्वा क्रमेण अविद्यायाः नाशनं कृत्वा मुक्तेः कारणं भवति।
- प्रेयः तु पुरुषं "शरीरादि-उपचय-रक्षणे" (Deha-poshana) योजयति, येन सः संसारचक्रात् न मुच्यते।
शङ्करः स्पष्टयति यत् "विद्या" (श्रेयः) सत्वप्रधाना अस्ति, यदा तु "अविद्या" (प्रेयः) रजस्तमोमयी अस्ति।
३. धीरस्य विवेकः (The Discrimination of the Wise)
मन्त्रः १.२.२ (श्रेयश्च प्रेयश्च...) इत्यत्र आचार्यः 'संपरीत्य' (Sampurītya) शब्दस्य गभीरं अर्थं करोति।
- हंस-क्षीर-न्यायः: आचार्यः वदति यत् श्रेयः-प्रेयसोः मिश्रितरूपं मानवानां समक्षं आगच्छति।
"हंस इव अम्भसः पयः, धीरः - धीमान् पृथक् करोति मनसा आलोच्य।"यथा हंसः जलात् दुग्धं पृथक् करोति, तथैव ज्ञानी पुरुषः (धीरः) विचारयति— "इदं नित्यम्, इदं अनित्यम्", "इदं बन्धकम्, इदं मोचकम्"। एतद् 'नित्यानित्यवस्तुविवेक' एव वेदान्तस्य प्रथमं सोपानम्।
- मन्दस्य दुर्दशा: शङ्करभाष्ये उक्तं— "मन्दः - अल्पबुद्धिः, योगक्षेमात् - शरीरोपचय-रक्षणनिमित्तं प्रेयः वृणीते।"
मन्दः पशशुवत् केवलं स्थूलशरीरस्य पोषणं (योगः) रक्षणं (क्षेमः) च जीवनस्य उद्देश्यं मन्यते। सः आत्मनः नित्यत्वं न जानाति।
४. नचिकेतसः स्तुतिः (प्रलोभन-विजयः)
मन्त्रः १.२.३ (स त्वं प्रियान्...) व्याख्यावसरे शङ्करः नचिकेतसः दृढताम् श्लाघते। अत्र 'सृङ्का' शब्दस्य अर्थे शङ्करः विकल्पद्वयं ददाति:
- कुत्सितां गतिम्: अज्ञानां मार्गः।
- रत्नमयीं मालाम्: यमराजेन दत्तां दिव्यमालाम्।
आचार्यः वदति यत् नचिकेताः तां 'वित्तमयीं सृङ्कां' (Chain of Wealth) दृष्ट्वापि न लुब्धः।
शङ्कराचार्यः अत्र नचिकेतसं "सत्याभिसन्धः" (सत्यप्रतिज्ञः) इति वदति, यतः संसारे बहवः साधकाः आरम्भे वैराग्यं प्रदर्शयन्ति, किन्तु यदा भोगाः उपस्थिताः भवन्ति, तदा ते विचलन्ति। नचिकेताः तथा नास्ति।
५. अविद्यायाः घनत्वम् (The Density of Ignorance)
मन्त्रः १.२.५ (अविद्यायामन्तरे...) इत्यत्र शङ्करः तान् पण्डिताभिमानिनः निन्दति ये केवलं शास्त्रं पठन्ति, किन्तु आचरणे 'प्रेयः' (भोगं) सेवन्ते।
- वेष्टिताः: शङ्करः 'अन्तरे वर्तमानाः' इत्यस्य अर्थं करोति— "अविद्यायाः मध्ये बाहुल्येन वेष्टिताः" (Completely wrapped in thick darkness)।
- स्वयं धीराः: ये स्वबुद्ध्या एव "वयं पण्डिताः" इति मन्यन्ते, न तु गुरुमुखेन ज्ञानं प्राप्तुवन्तः। तेषां गतिः वक्रा भवति (दन्द्रम्यमाणाः - कुटिलं गच्छन्तः)।
- उपमा: "अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः" — यथा दृष्टिहीनः मार्गदर्शकः अन्यान् अन्धान् गर्ते पातयति, तथैव अज्ञानी गुरुः शिष्यान् संसारे पातयति।
६. वित्तमोहः - परमावरणम्
मन्त्रः १.२.६ (न साम्परायः...) इत्यत्र शङ्करः 'साम्परायः' शब्दस्य विशिष्टं अर्थं करोति।
- साम्परायः = परलोकः। यः परलोकं (अथवा परं ब्रह्म) प्रकाशयति, सः साम्परायः (आध्यात्मिकः उपायः)।
- बालः: अत्र 'बालः' इत्युक्ते वयसा लघुः न, अपितु "अविवेकितया बालः" (Ignorant like a child)।
- प्रमाद्यन्तं: यः पुत्र-पशु-धनेषु आसक्तः सन् प्रमादं करोति, तस्य बुद्धिः आवृत्ता भवति। तस्मै परलोकः न प्रतिभाति।
"दृश्यमानं एव लोकः अस्ति, न परः (अदृश्यः) इति मन्वानः पुनः पुनः मम (मृत्योः) वशम् आयाति।"
७. निष्कर्षः (Conclusion of Bhashya)
शाङ्करभाष्यस्य सारः अस्ति यत् 'श्रेयः' एव मनुष्यस्य परमं लक्ष्यम्। यमराजः नचिकेतसे तदा एव आत्मज्ञानं (ॐ-कार-उपदेशं) ददाति, यदा सः निश्चितवान् यत् नचिकेताः प्रेयः-मार्गात् पूर्णतया विरक्तः अस्ति।
आचार्यशङ्करस्य मतेन:
- वैराग्यम् अनिवार्यम्: यावत् पर्यन्तं प्रेयसः (भोगात्) निवृत्तिः न भवति, तावत् पर्यन्तं श्रेयसः (आत्मनः) प्राप्तिः न सम्भवति।
- ज्ञानमेव मुक्तिः: प्रेयः-मार्गः कर्ममार्गः अस्ति, यः फलं ददाति परन्तु क्षीयते। श्रेयः-मार्गः ज्ञानमार्गः अस्ति, यः अमृतत्वं ददाति।
अतः मुमुक्षुणा 'प्रेयः' त्यक्त्वा 'श्रेयः' एव आश्रयणीयम्।
