१. कठोपनिषद् कस्मात् वेदात् सम्बद्धा अस्ति?
- (A) ऋग्वेदस्य शाकलशाखायाः
- (B) शुक्लजुर्वेदस्य कण्वशाखायाः
- (C) कृष्णयजुर्वेदस्य कठशाखायाः
- (D) अथर्ववेदस्य शौनकशाखायाः
उत्तरं पश्यतु (Show Answer)
उत्तरम्: (C) कृष्णयजुर्वेदस्य कठशाखायाः
२. "तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति" - अत्र 'साधु' पदेन किम् अभिप्रेतम्?
- (A) धनप्राप्तिः
- (B) परमं कल्याणं (मोक्षः)
- (C) स्वर्गसुखम्
- (D) पुत्रपौत्रादिप्राप्तिः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) परमं कल्याणं (मोक्षः)
३. शाङ्करभाष्यानुसारं 'प्रेयः' इत्यस्य कः अर्थः?
- (A) प्रियतरं (इन्द्रियरुचिकरं भोगसाधनम्)
- (B) ब्रह्मविद्या
- (C) यज्ञसम्पादनम्
- (D) नित्यकर्म
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) प्रियतरं (इन्द्रियरुचिकरं भोगसाधनम्)
४. "ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः" - अत्र 'सिनीतः' पदस्य कोऽर्थः?
- (A) मोचयतः
- (B) नाशयतः
- (C) बध्नीतः
- (D) प्रापयतः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) बध्नीतः (शाङ्करभाष्ये - बन्धनं कुरुतः)
५. वाजश्रवसः कः यज्ञः अनुष्ठितः?
- (A) अश्वमेधः
- (B) राजसूयः
- (C) विश्वजित्
- (D) पुत्रकामेष्टिः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) विश्वजित्
६. "योगक्षेमात् प्रेयः वृणीते" - अत्र 'मन्दः' कः?
- (A) विवेकी पुरुषः
- (B) ब्रह्मज्ञानी
- (C) अल्पबुद्धिः (शरीराद्यभिमानी)
- (D) संन्यासी
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) अल्पबुद्धिः (शरीराद्यभिमानी)
७. नचिकेतसा द्वितीयवरेण का विद्या याचिता?
- (A) आत्मविद्या
- (B) अग्निविद्या
- (C) सांख्यविद्या
- (D) गान्धर्वविद्या
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) अग्निविद्या
८. 'सृङ्का' शब्दस्य शाङ्करभाष्ये कः अर्थः प्रतिपादितः?
- (A) कुत्सिता गतिः / रत्नमाला
- (B) सुवर्णपात्रम्
- (C) अश्वरथः
- (D) यज्ञवेदी
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) कुत्सिता गतिः / रत्नमाला
९. "दूरमेते विपरीते _____" - मन्त्रं पूरयत।
- (A) साम्परायः
- (B) विषूची
- (C) दन्द्रम्यमाणाः
- (D) विचिकित्सा
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) विषूची (नानागतिरूपे)
१०. यमः नचिकेतसं कीदृशं मन्यते?
- (A) भोगलोलुपम्
- (B) विद्याभीप्सिनम्
- (C) वित्तमोहिनम्
- (D) मूढम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) विद्याभीप्सिनम्
११. 'साम्परायः' शब्दस्य कोऽर्थः?
- (A) युद्धम्
- (B) परलोकः (अथवा परलोकप्राप्तिसाधनम्)
- (C) सम्प्रदायः
- (D) सम्पत्तिः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) परलोकः (अथवा परलोकप्राप्तिसाधनम्)
१२. "अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः" - इत्यनेन कस्य स्थितिः वर्णिता?
- (A) ब्रह्मज्ञानाम्
- (B) अविद्यायामन्तरे वर्तमानानाम्
- (C) नचिकेतसः
- (D) यमराजस्य
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) अविद्यायामन्तरे वर्तमानानाम्
१३. "न साम्परायः प्रतिभाति ____" - रिक्तस्थाने किम्?
- (A) धीरम्
- (B) वृद्धम्
- (C) बालम्
- (D) पण्डितम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) बालम् (अविवेकिनम्)
१४. श्रेयः-प्रेयसोः मध्ये 'विद्या' का उच्यते?
- (A) श्रेयः
- (B) प्रेयः
- (C) उभयम्
- (D) न कोऽपि
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) श्रेयः
१५. रथरूपके 'बुद्धिः' कस्य स्थाने कल्पिता?
- (A) रथी
- (B) सारथिः
- (C) प्रग्रहः
- (D) अश्वः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) सारथिः
१६. रथरूपके 'मनः' कीदृशं वर्णितम्?
- (A) सारथिः
- (B) प्रग्रहः (लगाम)
- (C) रथी
- (D) मार्गः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) प्रग्रहः
१७. "श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्" - इदं वचनं कस्य?
- (A) यमस्य
- (B) वाजश्रवसः
- (C) नचिकेतसः
- (D) ब्रह्मणः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) नचिकेतसः
१८. 'विश्वजित्' यज्ञे किम् दीयते?
- (A) केवलं गाः
- (B) सुवर्णम्
- (C) सर्वस्वम् (सर्वस्वदक्षिणा)
- (D) भूमिः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) सर्वस्वम्
१९. नचिकेताः यमलोके कति रात्रीः उवास?
- (A) एकाम्
- (B) द्वे
- (C) तिस्रः
- (D) चतस्रः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) तिस्रः
२०. 'तवैव वाहास्तव नृत्यगीते' - इति वाक्येन नचिकेताः किम् त्यजति?
- (A) श्रेयः
- (B) प्रेयः (सांसारिकभोगान्)
- (C) पितरम्
- (D) अग्निम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) प्रेयः (सांसारिकभोगान्)
२१. यमस्य मतेन 'धीरः' पुरुषः श्रेयः-प्रेयसोः मध्ये कथं चयनं करोति?
- (A) यदृच्छया
- (B) सम्परीत्य (सम्यक् विचार्य)
- (C) मित्रस्य परामर्शेन
- (D) पितुः आदेशेन
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) सम्परीत्य (सम्यक् विचार्य)
२२. "अणोरणीयान् महतो महीयान्" कः?
- (A) आकाशः
- (B) आत्मा
- (C) कालः
- (D) मनः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) आत्मा
२३. कठोपनिषदः शान्तिमन्त्रे "सह नाववतु" इत्यनेन कयोः रक्षणं प्रार्थ्यते?
- (A) पति-पत्ल्योः
- (B) पिता-पुत्रयोः
- (C) गुरु-शिष्ययोः
- (D) देव-दानवयोः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) गुरु-शिष्ययोः
२४. 'नाचिकेत-अग्निः' कस्य वरस्य फलं वर्तते?
- (A) प्रथमस्य
- (B) द्वितीयस्य
- (C) तृतीयस्य
- (D) चतुर्थस्य
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) द्वितीयस्य
२५. "येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये" - अत्र 'विचिकित्सा' शब्दस्य अर्थः कः?
- (A) चिकित्सा
- (B) सन्देहः (संशयः)
- (C) ज्ञानम्
- (D) भयम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) सन्देहः (संशयः)
२६. "पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः" - अत्र 'खानि' इत्यनेन किम् अभिप्रेतम्?
- (A) आकाशः
- (B) इन्द्रियाणि
- (C) खानयः
- (D) पक्षिणः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) इन्द्रियाणि
२७. श्रेयः-प्रेयसोः विभागः कस्मिन् प्रकरणे वर्तते?
- (A) प्रथमा वल्ली
- (B) द्वितीया वल्ली
- (C) तृतीया वल्ली
- (D) चतुर्थ वल्ली
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) द्वितीया वल्ली
२८. यमराजस्य मतेन कः "स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते"?
- (A) केवलं गृहस्थाः
- (B) अग्निविद्या-जानन्तः (ये नाचिकेतमग्निं चिन्वते)
- (C) केवलं वनवासिनः
- (D) युद्धवीराः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) अग्निविद्या-जानन्तः
२९. "क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया" - इदं वाक्यं कस्य मार्गस्य कृते प्रयुक्तम्?
- (A) प्रेयोमार्गस्य
- (B) आत्मज्ञानमार्गस्य (श्रेयसः)
- (C) गार्हस्थ्यस्य
- (D) वनगमनस्य
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) आत्मज्ञानमार्गस्य (श्रेयसः)
३०. शाङ्करभाष्यानुसारं 'अविद्या' का अस्ति?
- (A) यत् न ज्ञायते
- (B) प्रेयोमार्गः (कामकर्मादिगोचरा)
- (C) रसायनशास्त्रम्
- (D) व्याकरणम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) प्रेयोमार्गः (कामकर्मादिगोचरा)
३१. 'दन्द्रम्यमाणाः' इति पदे कः धातुः?
- (A) दम्
- (B) द्रम् (कुटिलगतौ)
- (C) दृश्
- (D) दा
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) द्रम् (कुटिलगतौ) - यङ्कगन्त रूपम्
३२. "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" - तत् पदं किम्?
- (A) सत्यम्
- (B) तपः
- (C) ॐ (ओङ्कारः)
- (D) धर्मः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) ॐ (ओङ्कारः)
३३. वाजश्रवसः अपरं नाम किम् आसीत्?
- (A) उद्दालकः / औद्दालकिः
- (B) याज्ञवल्क्यः
- (C) श्वेतकेतुः
- (D) सत्यकामः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) उद्दालकः (आरुणिः)
३४. "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह ____ पश्यति"
- (A) एकत्वम्
- (B) नाना इव
- (C) ब्रह्म
- (D) आत्मानम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) नाना इव (यः भेदबुद्धिं करोति)
३५. नचिकेतसः पितुः क्रोधस्य कारणं किम् आसीत्?
- (A) नचिकेतसः अवज्ञा
- (B) पुनः पुनः "मां कस्मै दास्यसि" इति प्रश्नः
- (C) यज्ञानुष्ठाने त्रुटिः
- (D) गो-दानस्य विरोधः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) पुनः पुनः "मां कस्मै दास्यसि" इति प्रश्नः
३६. "उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत" - कस्याः उपनिषदः वाक्यम्?
- (A) केन
- (B) ईश
- (C) कठ
- (D) मुण्डक
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) कठ
३७. नचिकेतसा प्रथमः वरः कः वृतः?
- (A) आत्मज्ञानम्
- (B) पितुः सौमनस्यं (शान्तसङ्कल्पः)
- (C) स्वर्गः
- (D) धनम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) पितुः सौमनस्यं (शान्तसङ्कल्पः)
३८. यमः आत्मज्ञानं कस्मै दातुं न इच्छति स्म?
- (A) देवेभ्यः
- (B) नचिकेतसे
- (C) अविवेकिने (अपात्राय)
- (D) ऋविग्भ्यः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) अविवेकिने (अपात्राय) - किन्तु नचिकेतसं पात्रं मत्वा दत्तवान्।
३९. "आवृत्तचक्षुः" भूत्वा कः आत्मानं पश्यति?
- (A) मूढः
- (B) कश्चिद्धीरः
- (C) प्रेयःकामः
- (D) बालकः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) कश्चिद्धीरः
४०. 'श्रेयः' शब्दस्य व्युत्पत्तिः का?
- (A) प्रशस्यतरम् (ईयसुन्)
- (B) श्रयति इति
- (C) श्रवणम्
- (D) श्री युक्तम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) प्रशस्यतरम् (प्रशस्य + ईयसुन् = श्रेयः)
४१. 'विद्याभीप्सिनम्' इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- (A) शतृ
- (B) शानच्
- (C) णिनि (इन्)
- (D) क्त
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (C) णिनि (विद्याम् आप्तुम् इच्छुः)
४२. यमलोकं गन्तुं नचिकेताः किम् अवलम्बितवान्?
- (A) योगबलम्
- (B) पितुः सत्यवाक्यम्
- (C) विमानम्
- (D) तपः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) पितुः सत्यवाक्यम् ("मृत्यवे त्वा ददामि")
४३. "अयं लोको नास्ति पर इति मानी" - एषः कस्य स्वभावः?
- (A) वित्तमोहिनः मूढस्य
- (B) संन्यासिनः
- (C) यमस्य
- (D) नचिकेतसः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) वित्तमोहिनः मूढस्य
४४. यमः नचिकेतसं काभिः प्रलोभितवान्?
- (A) ब्रह्मविद्यया
- (B) रामाभिः (स्त्रीभिः), सरथाभिः, तूर्यैः
- (C) तपसा
- (D) युद्धकौशलेन
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) रामाभिः (स्त्रीभिः), सरथाभिः, तूर्यैः
४५. श्रेयः-प्रेयसोः मध्ये 'अभ्युदय' लक्षणं किम्?
- (A) श्रेयः
- (B) प्रेयः
- (C) मोक्षः
- (D) वैराग्यम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) प्रेयः (लौकिक-अभ्युदयः)
४६. "श्वः" (Tomorrow) इति शब्दस्य प्रयोगः कुत्र कृतः?
- (A) श्वोभावाः (भोगाः)
- (B) श्वः श्रेयः
- (C) श्वः यज्ञः
- (D) श्वः गमनम्
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) श्वोभावाः (अनित्याः भोगाः)
४७. आत्मज्ञानस्य कृते 'कठोपनिषदि' कः शब्दः प्रयुक्तः यः 'कल्याण' वाचकः?
- (A) प्रेयः
- (B) निःश्रेयसम् (श्रेयः)
- (C) कामः
- (D) योगक्षेमः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) निःश्रेयसम् (श्रेयः)
४८. रथरूपकानुसारं 'इन्द्रियाणि' केन सह तुलितानि?
- (A) अश्वैः (हयैः)
- (B) रथेन
- (C) मार्गेण
- (D) चक्रैः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (A) अश्वैः (हयैः)
४९. "न वित्तेन तर्पणीयः _____"
- (A) देवः
- (B) मनुष्यः
- (C) आत्मा
- (D) यमः
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) मनुष्यः
५०. कठोपनिषदि 'अदितिः' का?
- (A) देवमाता
- (B) प्राणशक्तिः (या देवतामयी)
- (C) पृथ्वी
- (D) वाणी
उत्तरं पश्यतु
उत्तरम्: (B) प्राणशक्तिः (या देवतामयी) - "या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी"
