विषयः - तैत्तिरीयारण्यके पञ्चमहायज्ञाः, कूष्माण्डहोमः च।
१. उपोद्घातः (Introduction)
वैदिकवाङ्मये मन्त्रब्राह्मणयोः अनन्तरं आरण्यकानां स्थानं वर्तते। 'अरण्ये अधीयीत' इति व्युत्पत्त्या वानप्रस्थाश्रमस्य कृते, तथा च रहस्यविद्यानां प्रतिपादनाय आरण्यकानां रचना अभवत्। कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयारण्यकं (Taittiriya Aranyaka) स्वस्य दार्शनिक-कर्मकाण्ड-समन्वयार्थं प्रसिद्धम् अस्ति।
अस्य आरण्यकस्य द्वितीयः प्रपाठकः, यः 'कुश-प्रपाठकः' इति नाम्ना ज्ञायते, तत्र गृहस्थधर्मस्य, स्वाध्यायस्य, प्रायश्चित्तस्य च अतीव महत्त्वपूर्णं वर्णनं लभते। अत्रैव अस्माकं আলোচ्यौ विषयौ—पञ्चमहायज्ञाः (नित्यकर्म) तथा कूष्माण्डहोमः (नैमित्तिक-प्रायश्चित्तकर्म)—सविस्तरं वर्णितौ स्तः।
२. पञ्चमहायज्ञाः (The Five Great Sacrifices)
(आधारः - तैत्तिरीयारण्यकम् २.१०)
गृहस्थाश्रमे पञ्चविध-हिंसा-स्थानानि (पञ्चसूनाः) भवन्ति—कण्डनी, पेषणी, चुल्ली, उदकुम्भः, उपस्करः च। एतेषां परिहारार्थं, तथा च देव-ऋषि-पितृ-नृ-भूतेभ्यः ऋण-मुक्तये पञ्चमहायज्ञानां विधानं तैत्तिरीयारण्यके कृतमस्ति।
(क) मूल-परिभाषा
तैत्तिरीयारण्यकस्य द्वितीयप्रपाठकस्य दशमे अनुवाके पञ्चमहायज्ञानां नामानि एवं निर्दिष्टानि—
(अर्थात् - एते पञ्च महायज्ञाः सन्ततं विस्तारं प्राप्नुवन्ति। ते च - देवयज्ञः, पितृयज्ञः, भूतयज्ञः, मनुष्ययज्ञः, ब्रह्मयज्ञः।)
(ख) यज्ञानां विस्तृत-विवेचनम्
१. देवयज्ञः (Deva Yajna)
- मूलपाठः: "यदग्नौ जुहोति, अपि समिधम्, तद् देवयज्ञः सन्तिष्ठते।"
- विश्लेषणम्: देवेभ्यः कृतज्ञता-ज्ञापनार्थं अग्नौ हविः-समर्पणं देवयज्ञः। आरण्यकं वदति यत् अत्र द्रव्यस्य बाहुल्यं न, अपितु 'त्यागभावना' मुख्या। यदि घृतादिकं नास्ति, तर्हि केवलां काष्ठ-समिधं (Fuel stick) समर्प्य अपि देवयज्ञः सम्पादयितुं शक्यते। अनेन देव-ऋणस्य अपाकरणं भवति।
२. पितृयज्ञः (Pitri Yajna)
- मूलपाठः: "यत्पितृभ्यः स्वधाकरोति, अपि अपः, तत्पितृयज्ञः सन्तिष्ठते।"
- विश्लेषणम्: पितरः अस्माकं अस्तित्वस्य कारणम्। तेभ्यः 'स्वधा' (अन्नं/पिण्डं) दानं पितृयज्ञः। यदि अन्नं नास्ति, तर्हि 'अपि अपः' (केवलं जलम्/तर्पणम्) दत्त्वा अपि अयं यज्ञः पूर्णः भवति। एतेन वंश-परम्परायाः प्रति आदरः प्रकट्यते।
३. भूतयज्ञः (Bhuta Yajna)
- मूलपाठः: "यद् भूतेभ्यो बलिं हरति, तद् भूतयज्ञः सन्तिष्ठते।"
- विश्लेषणम्: 'भूत' इत्युक्ते सर्वे प्राणिनः (पशु-पक्षि-कीटादयः)। मनुष्यः सृष्टेः स्वामी नास्ति, अपितु भागः अस्ति। अतः स्वनिर्मित-अन्नात् अन्यजीवेभ्यः भाग-प्रदानं (बलि-वैश्वदेवः) भूतयज्ञः अस्ति। इदं पर्यावरणीय-सहजीवनस्य (Ecological Harmony) प्राचीनतमं उदाहरणम्।
४. मनुष्ययज्ञः (Manushya Yajna)
- मूलपाठः: "यद् ब्राह्मणेभ्योऽन्नं ददाति, तन्मनुष्ययज्ञः सन्तिष्ठते।"
- विश्लेषणम्: अतिथीनां सत्कारः, बुभुक्षितेभ्यः भोजनदानं वा मनुष्ययज्ञः। समाजे परस्परं सहयोगः, 'अतिथिदेवो भव' इति भावना च अनेन पुष्यते।
५. ब्रह्मयज्ञः (Brahma Yajna)
- मूलपाठः: "यत्स्वाध्यायमधीते, एकां वा ऋचम्... तद् ब्रह्मयज्ञः सन्तिष्ठते।"
- विश्लेषणम्: तैत्तिरीयारण्यके ब्रह्मयज्ञस्य (स्वाध्यायस्य) महत्त्वं सर्वाधिकं वर्तते। ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः, तेषां ज्ञानं वेदाध्ययनेन रक्षितं भवति। प्रतिदिनं वेदस्य एकां ऋचम् अपि पठति चेत् ब्रह्मयज्ञः सिद्ध्यति।
- विशेष: स्वाध्यायः मनसः एकाग्रतां जनयति। आरण्यके उक्तम्- "ब्रह्मयज्ञेन ऋषि-ऋणात् मुक्तिः लभ्यते।"
३. कूष्माण्डहोमः (Kushmanda Homa)
(आधारः - तैत्तिरीयारण्यकम् २.३ - २.६)
पञ्चमहायज्ञाः 'पाप-प्रतिबन्धकाः' (Preventive) सन्ति, किन्तु यदि पापं जातम्, तर्हि तस्य निवारणाय 'कूष्माण्डहोमः' (Curative) विहितः अस्ति।
(क) 'कूष्माण्ड' शब्दार्थः
- व्युत्पत्तिः: 'कु' (कुत्सितं पापं) + 'उष्म' (तापयति/नाशयति) + 'अण्ड' (समूहः) = कूष्माण्डः।
- तात्पर्यम्: ते मन्त्राः ये पापानां समूहं दग्ध्वा भस्मीकुर्वन्ति। अथवा 'कूष्माण्ड' नामकेभ्यः ऋषिभ्यः दृष्टाः मन्त्राः।
(ख) अनुष्ठानस्य सन्दर्भः
कूष्माण्डहोमः सर्व-प्रायश्चित्त-रूपः अस्ति। अस्य प्रयोगः मुख्यतया त्रिषु सन्दर्भेषु भवति:
- पापक्षयार्थम्: यदा साधकः महापातकादिभिः ग्रस्तः भवति।
- संस्कारार्थम्: उपनयन-विवाहादिषु शरीरशुद्धये।
- संन्यास-दीक्षा: संन्यासग्रहणात् पूर्वं (विरजा-होमात् प्राक्) समस्त-कर्म-बन्धन-नाषार्थम्।
(ग) मन्त्र-विश्लेषणम् (UGC NET दृष्ट्या महत्त्वपूर्णम्)
तैत्तिरीयारण्यकस्य द्वितीयप्रपाठकस्य ३ तः ६ अनुवाकेषु एते मन्त्राः सन्ति। एतेषु "आत्म-स्वीकृतिः" (Confession) दृश्यते।
१. दैव-अपराध-शमनम् (अनुवाक ३)
- भावार्थः: हे देवाः! यद् वयं देवानां अप्रियं (हेडनम्) कर्म अज्ञानात् कृतवन्तः, तस्मात् पापात् आदित्याः मां रक्षन्तु।
२. सामाजिक-अपराध-शमनम् (अनुवाक ३)
- भावार्थः: द्यूतक्रीडायां (दीव्यन्), समाजे (नृणां), सभायां वा यत् अनुचितं व्यवहारं कृतम्, तस्मात् अग्निः मां शोधयतु।
३. अन्न-दोष-शमनम् (अनुवाक ४)
- भावार्थः: असत्य-मार्जितं (अनृतं) अन्नं यद् भुक्तम्, अथवा निषिद्धं जलं पीतम्, तज्जन्य-पापात् मुक्तिः भवतु।
४. गर्भस्थ-पाप-शमनम् (अनुवाक ५)
- भावार्थः: गर्भे वसता मया यत् पापं संचितं, मातापित्रोः बीजात् यत् संक्रमितम्, तत् सर्वं अग्निः नाशयतु।
(घ) फलश्रुतिः (The Result)
आरण्यकम् घोषयति यत् कूष्माण्डहोमेन साधकः पुनर्जन्म इव पवित्रः भवति—
(यथा तूलस्य (Cotton) राशिः अग्नौ पतित्वा सद्यः भस्मीभवति, तथा अस्य पापानि नश्यन्ति。)
"स पूतो मेध्योऽग्निः...।" (सः अग्निवत् पवित्रः भवति।)
४. पञ्चमहायज्ञ-कूष्माण्डहोमयोः तुलनात्मकं अध्ययनम्
| विशेषता | पञ्चमहायज्ञाः | कूष्माण्डहोमः |
|---|---|---|
| प्रकृतिः | नित्यकर्म (Daily Duty) | नैमित्तिक/प्रायश्चित्त कर्म (Occasional) |
| उद्देश्यम् | ऋण-मुक्तिः (Debt Clearance) | पाप-नाशः (Sin Expiation) |
| देवता | पञ्च (देव-पितृ-भूत-नृ-ब्रह्म) | मुख्यः अग्निः (वैश्वानरः) |
| मनोभावः | कृतज्ञता (Gratitude) | पश्चात्तापः (Repentance) |
| फलम् | स्वर्गलोक-प्राप्तिः, लोकसंग्रहः | अन्तःकरण-शुद्धिः, आत्म-तेजः |
५. परीक्षा-दृष्ट्या विशिष्ट-तथ्यानि (Key Facts for UGC NET)
- स्थानम्: उभौ विषयौ तैत्तिरीयारण्यकस्य द्वितीय-प्रपाठके (कुश-प्रपाठके) वर्णितौ।
- मन्त्र-संख्या: कूष्माण्डहोमे मुख्यतया 'यददेवा...' इत्यादयः मन्त्राः प्रयुज्यन्ते।
- स्वाध्याय-प्रशंसा: पञ्चमहायज्ञेषु तैत्तिरीयारण्यकम् 'ब्रह्मयज्ञम्' (स्वाध्यायम्) परमं तपः मन्यते।
- ऋषि-सम्बन्धः: कूष्माण्ड-मन्त्राणां द्रष्टा 'कूष्माण्ड ऋषिः' अथवा तेषां गुणः 'कुत्सित-पाप-दाहकः' अस्ति।
- सम्बन्धित-उपनिषद्: तैत्तिरीयारण्यकस्य ७, ८, ९ प्रपाठकाः एव 'तैत्तिरीयोपनिषद्' उच्यन्ते, अतः एतयोः विषययोः उपनिषद्-विचारधारायाः (ज्ञानकाण्डस्य) प्रभावः दृश्यते।
६. उपसंहारः
तैत्तिरीयारण्यकस्य एतौ द्वौ विषयौ भारतीय-जीवन-दर्शनस्य आधारस्तम्भौ स्तः। पञ्चमहायज्ञाः व्यष्टिं (Individual) समष्ट्या (Universal) सह योजयन्ति, पर्यावरणस्य रक्षणं कुर्वन्ति, समाजं च धारयन्ति। अपरपक्षे, कूष्माण्डहोमः मानव-मनसः मनोवैज्ञानिक-शुद्धेः (Psychological cleansing) अद्भूतः उपायः अस्ति。
यूजीसी-नेट परीक्षायाम्, एतयोः मन्त्राणां विनियोगः, अर्थः, तथा च आरण्यक-सन्दर्भः (Chapter/Anuvaka) विशेषरूपेण पृच्छ्यते। अतः उपर्युक्त-मन्त्राणां स्मरणं, तेषां दार्शनिक-महत्त्वं च अवगन्तव्यम्।
