ॐ
उपनिषदि नारदसनत्कुमारसंवादः (भूमाविद्या)
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
१. प्रस्तावना
भारतीयदर्शनशास्त्रे उपनिषदां स्थानं मूर्धन्यं वर्तते। तासु दशप्रमुखोपनिषत्सु सामवेदीया 'छान्दोग्योपनिषद्' अत्यन्तं महती गम्भीरा च अस्ति। अस्याः उपनिषदः सप्तमे अध्याये वर्णितः 'नारद-सनत्कुमार-संवादः' ब्रह्मविद्यायाः, विशेषतः 'भूमाविद्यायाः' प्रतिपादनार्थं प्रसिद्धः अस्ति। अयं संवादः न केवलं गुरुशिष्ययोः सम्बन्धं दर्शयति, अपितु 'अपरा-विद्यायाः' (लौकिकज्ञानस्य) 'परा-विद्यां' (आत्मज्ञानं) प्रति यात्रां स्पष्टयति।
अस्मिन् प्रकरणे देवर्षिः नारदः शिष्यरूपेण तथा च भगवान् सनत्कुमारः गुरुरूपेण उपतिष्ठतः। नारदः सर्वशास्त्रज्ञः सन् अपि आत्मशान्तिं न लेभे, अतः सः सनत्कुमारस्य शरणं गच्छति। अत्र तस्य संवादस्य ससन्दर्भं, सविस्तरं च विवेचनं प्रस्तूयते।
२. नारदस्य उपसदनं विषादश्च (अध्यायः ७.१)
कथायाः आरम्भे नारदः विनम्रतया सनत्कुमारम् उपसर्पति। सः आत्मनः अज्ञानं स्वीकरोति, यद्यपि सः शब्दब्रह्मणः महाज्ञाता आसीत्।
"अधीहि भगवः इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तं होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति ॥" (७.१.१)
व्याख्या:
नारदः उवाच— "हे भगवन्! माम् अनुशास्तु (अध्यापयतु)।" तदा सनत्कुमारः तं पृच्छति— "त्वं पूर्वं यद् जानासि, तत् कथय। ततः परं यदि किञ्चित् अवशिष्टं स्यात्, तर्हि अहम् उपदेक्ष्यामि।"
सनत्कुमारस्य प्रश्नं श्रुत्वा नारदः स्वाधीतानां विद्यानां सुदीर्घां सूचीं प्रस्तौति:
नारदः कथयति यत् सः ऋग्वेदं, यजुर्वेदं, सामवेदं, अथर्ववेदं, इतिहास-पुराणम्, व्याकरणं, गणितं (राशिम्), तर्कशास्त्रं, नीतिशास्त्रं, देवविद्यां, भूतविद्यां, ज्योतिषं, सर्पविद्यां च जानाति। एतावत् सर्वं ज्ञात्वा अपि सः शान्तः नास्ति।
अत्र नारदस्य महती स्वीोक्तिः दृश्यते:
भावार्थः:
नारदः वदति— "हे भगवन्! अहम् एतासां विद्यानां बलेन केवलं 'मन्त्रवित्' (शब्दानां ज्ञाता) अस्मि, न तु 'आत्मवित्' (आत्मनः ज्ञाता)। मया महापुरुषेभ्यः श्रुतं यत् 'आत्मवित् शोकं तरति'। परन्तु अहम् अद्यापि शोचामि (दुःखितः अस्मि)। अतः भवान् मां शोकस्य पारं तारयतु।"
सनत्कुमारः तस्मै उत्तरं ददाति यत् नारदेन यद् किमपि अधीतं, तत् सर्वं केवलं 'नाम' (Name) एव अस्ति। एतत् परमार्थसत्यं नास्ति।
३. उत्तरोत्तरं भूयस्त्वम् (नाम तः प्राणपर्यन्तम्)
सनत्कुमारः नारदं सहसा ब्रह्मज्ञानं न ददाति। सः सोपानक्रमेण (Step-by-step) स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति नयति। एषा शैली 'अरुन्धती-दर्शन-न्यायः' इति उच्यते।
- नाम (Name): वेदाः, शास्त्राणि च केवलं नामरूपाणि सन्ति। नाम्नः उपासना ब्रह्मबुद्ध्या करणीया।
- वाक् (Speech): नाम्नः अपि 'वाक्' गरीयसी अस्ति। यदि वाक् न स्यात्, तर्हि न वेदाः ज्ञायेरन्, न च सत्यम्-असत्यम्। अतः वाक् नाम्नः भूयसी।
- मनः (Mind): वाचः अपि 'मनः' भूयः (श्रेष्ठम्) अस्ति। यदा मनसा विचारयति, तदैव वाचा वदति। "मनो वाव वाचो भूयः।"
- सङ्कल्पः (Will/Volition): मनसः अपि 'सङ्कल्पः' भूयान् अस्ति। यदा पुरुषः सङ्कल्पयति, तदा मनः विचारयति, ततः वाक् प्रवर्तते।
- चित्तम् (Memory/Thought): सङ्कल्पात् 'चित्तं' भूयः अस्ति। यस्य चित्तं (स्मरणशक्तिः) नास्ति, तस्य सङ्कल्पः व्यर्थः भवति।
- ध्यानम् (Meditation): चित्तात् 'ध्यानं' भूयः अस्ति। पृथिवी इव ध्यायति, अन्तरिक्षम् इव ध्यायति। यः ध्यानं करोति, सः एव महत्तां प्राप्नोति।
"ध्यानं वाव चित्ताद्भूयः... ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौः..." - विज्ञानम् (Understanding): ध्यानात् 'विज्ञानं' भूयः अस्ति। विज्ञानेनैव सर्वं स्पष्टं भवति।
एवं क्रमेण सनत्कुमारः अग्रे सरति:
विज्ञानम् → बलम् → अन्नम् → आपः (जलम्) → तेजः (अग्निः) → आकाशः → स्मरः (स्मृतिः) → आशा → प्राणः।
अत्र 'प्राणः' (Life Force) इत्यस्य महत्त्वं सर्वाधिकं वर्णितम्। यथा रथचक्रस्य नाभौ सर्वे अराः (spokes) समर्पिताः सन्ति, तथैव अस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पितम् अस्ति।
यः प्राणं जानाति, सः 'अतिवादी' भवति। किन्तु सनत्कुमारः अत्रैव न विरमति। सः नारदं बोधयति यत् प्राणोपासना अपि अन्तिमा निष्ठा नास्ति।
४. सत्यं और विज्ञानम् (७.१६ - ७.२२)
नारदः तुष्टः अभवत् यत् 'प्राणः एव सर्वस्वम्' इति। किन्तु सनत्कुमारः तं पुनः उद्बोधयति:
(अर्थात्: यः सत्येन सह अतिवादं करोति, सः एव यथार्थतः श्रेष्ठः वदति, न तु प्राणवित्।)
नारदः पृच्छति— "सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति।" (हे भगवन्! अहं सत्येन सह अतिवादी भवितुम् इच्छामि।)
ततः सनत्कुमारः सत्यस्य मूलं गवेषयति:
- सत्यम् (Truth): यदा विजानाति (विशेषरूपेण जानाति), तदा एव सत्यं वदति। अविजानन् कोऽपि सत्यं वक्तुं न शक्नोति।
- विज्ञानम्: विज्ञानं कथं भवति? यदा मनुते (मननम्/विचारं करोति)।
- मतिः: मतिः कदा भवति? यदा श्रद्दधाति (श्रद्धां करोति)।
- श्रद्धा: श्रद्धा कदा उत्पद्यते? यदा निस्तिष्ठति (गुरुशुश्रूषादिरूपा निष्ठा भवति)।
- निष्ठा: निष्ठा कदा भवति? यदा करोति (इन्द्रियसंयमम् एकाग्रतां च करोति)।
- कृतिः: कृतिः किमर्थं क्रियते? सुखं प्राप्तुम्।
अन्ते सनत्कुमारः निष्कर्षति:
(सुखं प्राप्तुमेव मनुष्यः कर्म करोति। अतः सुखस्य स्वरूपं ज्ञातव्यम्।)
५. भूमाविद्या - सुखस्य वास्तविकं स्वरूपम् (७.२३ - ७.२४)
अधुना उपनिषदः परमोच्चं शिखरं प्राप्यते। सनत्कुमारः सुखस्य अपूर्वां परिभाषां वदति। एषा एव 'भूमाविद्या' इति उच्यते।
"यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति ॥" (७.२३.१)
संस्कृतव्याख्या:
यत् 'भूमा' (महत्, विपुलं, निरतिशयं, अनन्तं) अस्ति, तदेव सुखम्। 'अल्पे' (परिच्छिन्ने, सांते, क्षुद्रे वस्तुनि) सुखं नास्ति। सांसारिकाः विषयाः तु अल्पाः सन्ति, अतः तेषु नित्यसुखं न भवितुम् अर्हति। अतः मुमुक्षुणा सः 'भूमा' एव विशेषेण ज्ञातव्यः।
नारदः पृच्छति— "भूम्नः लक्षणं किम्?"
भूम्नः लक्षणम्:
विवरणम्:
- भूमा (ब्रह्म/आत्मा): यस्यां अवस्थायां द्रष्टा (साधकः) आत्मनः अतिरिक्तं द्वितीयं किमपि न पश्यति, न अन्यत् शृणोति, न अन्यत् विजानाति (सर्वं आत्ममयमेव पश्यति)— सः भूमा अस्ति। अत्र द्वैतस्य अभावः अस्ति।
- अल्पम् (संसारः): यत्र द्रष्टा अन्यत् पश्यति (भेदबुद्धिः), अन्यत् शृणोति, अन्यत् जानाति— तत् अल्पम् अस्ति।
सनत्कुमारः अग्रे वदति:
"यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्।"
(यत् भूमा अस्ति, तत् अमृतम् (विनाशरहितम्) अस्ति। यत् अल्पं, तत् मर्त्यं (विनाशशीलम्) अस्ति।)
६. भूम्नः प्रतिष्ठा माहात्म्यं च (७.२४ - ७.२५)
नारदः पृच्छति— "सः भगवन् कस्मिन् प्रतिष्ठितः?" (Where does that Infinite rest?)
सनत्कुमारः उत्तरति— "स्वे महिम्नि" (In its own glory) अथवा परमार्थतः न कुत्रचिदपि, यतः तस्य आधारापेक्षा नास्ति। लोके तु गावोऽश्वाः महिमा इति उच्यते, किन्तु भूमा तथा नास्ति। सः अद्वितीयः।
सः भूमा एव अधः, उपरि, पश्चात्, पुरतः, दक्षिणतः, उत्तरतः च अस्ति। सः एव इदं सर्वम्। यदा साधकः एतत् जानाति, तदा सः अनुभवति— "अहमेव इदं सर्वम्" (Universal Self).
तदनन्तरं 'आत्मादेशः' प्रवर्तते— "आत्मैवाधस्तात्... आत्मैवेदं सर्वमिति।"
यः एवं पश्यति, एवं मन्यते, एवं विजानाति, सः 'आत्मरतिः आत्मक्रीडः आत्ममिथुनः आत्मानन्दः' भवति। सः स्वराट् (Self-ruler) भवति। तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारः भवति।
७. आहारशुद्धिः और ग्रन्थिविमोकः (७.२६)
उपदेशस्य अन्ते सनत्कुमारः आत्मज्ञानप्राप्तये परमं साधनं वदति। एतत् वाक्यं वेदान्ते सुप्रसिद्धम् अस्ति।
"आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥" (७.२६.२)
शास्त्रीय-विवेचनम्:
- आहारशुद्धिः: 'आह्रियते इति आहारः'। केवलं भोजनं न, अपितु इन्द्रियैः गृह्यमाणः शब्दादिविषयः अपि आहारः। यदा विषयाः रागद्वेषरहिताः गृह्यन्ते, तदा आहारः शुद्धः भवति। (अथवा सात्त्विकं भोजनम् इत्यपि अर्थः)।
- सत्त्वशुद्धिः: आहारस्य शुद्ध्या अन्तःकरणं (सत्त्वं) शुद्धं, निर्मलं च भवति।
- ध्रुवा स्मृतिः: शुद्धे अन्तःकरणे आत्मनः स्मृतिः (स्मरणम्) ध्रुवा (अविच्छिन्ना) भवति। तैलधारावत् अविच्छिन्नं स्मरणम् एव निदिध्यासनम् उच्यते।
- ग्रन्थि-विप्रमोक्षः: यदा आत्मस्मृतिः दृढा भवति, तदा अविद्या-कामकर्मरूपाः सर्वाः हृदयग्रन्थयः (Knots of the heart) भिद्यन्ते। जीवः मुक्तः भवति।
अस्मिन् संवादे सनत्कुमारः नारदस्य अज्ञानन्धकारं नाशितवान्। अतः श्रुतिः वदति:
अर्थात्, भगवान् सनत्कुमारः, यस्य रागादिरूपाः कषायाः (Impurities) प्रक्षालिताः आसन्, तादृशं नारदं 'तमसः पारं' (अविद्यायाः परं तत्त्वं) दर्शितवान्। सः एव सनत्कुमारः 'स्कन्दः' (कार्तिकेयः/ज्ञानशक्तिः) इति नाम्ना अपि ज्ञायते। द्विवारं कथनं अध्यायसमाप्तिसूचकम्।
८. उपसंहारः
छान्दोग्योपनिषदः नारदसनत्कुमारसंवादः मानवजीवने ज्ञानस्य यथार्थं मूल्यं स्थापयति। अद्यतने युगे वयं नारदः इव अनेकविद्यानां पारं गताः स्मः— विज्ञानं, तन्त्रज्ञानं, वाणिज्यादिकं च जानीमः। तथापि, मानसी शान्तिः, आत्यन्तिकं सुखं च दुर्लभम् अस्ति। कारणं तदेव— वयं 'मन्त्रविदः' (Information-rich) स्मः, न तु 'आत्मविदः' (Self-realized).
सनत्कुमारस्य उपदेशः अस्मान् बोधयति यत्:
- सुखं बहिः विषयेषु नास्ति, तत् अस्माकं स्वरूपे (आत्मनि) एव अस्ति।
- यत् ससीमं (Limited) तत् दुःखम्, यत् असीमं (Infinite/Bhuma) तदेव सुखम्।
- आत्मज्ञानार्थं चित्तशुद्धिः अनिवार्या।
एषा भूमाविद्या अद्वैतवेदान्तस्य आधारस्तम्भः अस्ति। यः एतां विद्यां गुरुमुखात् अवगच्छति, मननं करोति, साक्षात्करोति च, सः नारद इव शोकसागरं तीर्त्वा परमानन्दं प्राप्नोति।
