पञ्चसन्धि-प्रकरणम् : ५० महत्वपूर्णं-प्रश्नोत्तरी (भाग-२)
(सूत्राणि, वार्त्तिकानि च)
५१. 'अक्ष + ऊहिनी = अक्षौहिणी' इत्यत्र वृद्धिः केन वार्त्तिकेन भवति?
- (क) प्रादूहोढोढ्ये...
- (ख) अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम्
- (ग) एतेधत्यूठ्सु
- (घ) ऋते च तृतीयासमासे
उत्तरम् - (ख) अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम्
५२. 'शक + अन्धुः = शकन्धुः' इत्यत्र कः सन्धिः?
- (क) सवर्णदीर्घः
- (ख) पररूपसन्धिः
- (ग) पूर्वरूपसन्धिः
- (घ) गुणसन्धिः
उत्तरम् - (ख) पररूपसन्धिः (शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् - वार्त्तिकम्)
५३. 'मनस् + ईषा = मनीषा' इत्यत्र 'अस्' भागस्य लोपः केन संज्ञितः?
- (क) लोपः
- (ख) टी (टि-संज्ञा)
- (ग) घु
- (घ) भ
उत्तरम् - (ख) टी (टि-संज्ञा, अनन्तरं पररूपम्)
५४. 'प्र + ऊढः = प्रौढः' इत्यत्र वृद्धिः केन?
- (क) वृद्धिरेचि
- (ख) प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु
- (ग) उपसर्गादृति धातौ
- (घ) एङि पररूपम्
उत्तरम् - (ख) प्रादूहोढोढ्येषैष्येषु (वार्त्तिकम्)
५५. 'गो + यूतिः = गव्यूतिः' इत्यत्र 'अवङ्' आदेशस्य विधायकं सूत्रं/वार्त्तिकं किम्?
- (क) एचोऽयवायावः
- (ख) वान्तो यि प्रत्यये
- (ग) अध्वपरिमाणे च
- (घ) इन्द्रे च
उत्तरम् - (ग) अध्वपरिमाणे च (वार्त्तिकम्)
५६. 'प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति' अत्र वृद्धिः केन?
- (क) आद्गुणः
- (ख) उरण् रपरः
- (ग) उपसर्गादृति धातौ
- (घ) वृद्धिरादैच्
उत्तरम् - (ग) उपसर्गादृति धातौ
५७. 'स्व + ईरः = स्वैरः' इत्यत्र 'ऐ' आदेशः केन?
- (क) स्वादीरेरिणोः
- (ख) वृद्धिरेचि
- (ग) एत्येधत्यूठ्सु
- (घ) अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम्
उत्तरम् - (क) स्वादीरेरिणोः (वार्त्तिकम्)
५८. 'ओष्ठाधरौ' (ओष्ठ + अधर) अत्र पररूपं विकल्पेन केन भवति?
- (क) ओत्वोष्ठयोः समासे वा
- (ख) एङि पररूपम्
- (ग) सर्वत्र विभाषा गोः
- (घ) लोपः शाकल्यस्य
उत्तरम् - (क) ओत्वोष्ठयोः समासे वा (वार्त्तिकम् - पक्षे ओष्ठाधरौ, पक्षे ओष्ठौष्ठौ)
५९. 'कुल + अटा = कुलटा' (कुलं अटति या) अत्र कः सन्धिः?
- (क) सवर्णदीर्घः (कुलाटा)
- (ख) पररूपसन्धिः (शकन्ध्वादि गणः)
- (ग) यण् सन्धिः
- (घ) प्रकृतिभावः
उत्तरम् - (ख) पररूपसन्धिः (शकन्ध्वादिषु पाठात्)
६०. 'सीमन्तः' (केशे) - अत्र पररूपं केन?
- (क) सीमन्तः केशवेशे
- (ख) शकन्ध्वादिषु...
- (ग) मनीषादिषु...
- (घ) सर्वत्र विभाषा
उत्तरम् - (क) सीमन्तः केशवेशे (वार्त्तिकम् - अन्यत्र 'सीमान्तः' इति दीर्घः)
६१. 'शिव + छाया = शिवच्छाया' इत्यत्र 'तुक्' आगमः केन सूत्रेण?
- (क) पदान्ताद्वा
- (ख) छे च
- (ग) आङोऽनुनासिकश्छन्दसि
- (घ) शश्छोऽटि
उत्तरम् - (ख) छे च (ह्रस्वस्य छे परे तुक्)
६२. 'मा + छिदत् = माच्छिदत्' इत्यत्र तुक् आगमः नित्यः वा वैकल्पिकः?
- (क) नित्यः (छे च इति)
- (ख) वैकल्पिकः (पदान्ताद्वा इति)
- (ग) उभयथा
- (घ) आगमः न भवति
उत्तरम् - (क) नित्यः (यतः 'मा' इत्यत्र आङ् न अस्ति, किन्तु निषेधार्थकः माङ् अस्ति वा न, अत्र 'छे च' एव प्रवर्तते) - *संशोधनम्: अत्र 'पदान्ताद्वा' इत्यनेन विकल्पः स्यात्, परन्तु संहितायां नित्यवत् दृश्यते।* (सही उत्तर: 'छे च' नित्यं तुक् करोति यदि संहिता विवक्षिता)। *वस्तुतः दीर्घ स्वरात् परं 'पदान्ताद्वा' (६.१.७६) प्रवर्तते, अतः विकल्पः। 'लक्ष्मीच्छाया / लक्ष्मीछाया'।*
६३. 'उद् + स्थानम् = उत्थानम्' इत्यत्र 'स्' लोपः केन?
- (क) झरो झरि सवर्णे
- (ख) उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य
- (ग) खरी च
- (घ) थो न्थः
उत्तरम् - (ख) उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य (अनेन पूर्वसवर्णः 'थ्' भवति, ततः 'झरो झरि सवर्णे' इति सलोपः/थलोपः)
६४. 'सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः' इत्यत्र ण्-द्वित्वं केन?
- (क) यरोऽनुनासिके...
- (ख) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्
- (ग) अनचि च
- (घ) झयो होऽन्यतरस्याम्
उत्तरम् - (ख) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्
६५. 'तद् + शिवः = तच्छिवः' इत्यत्र शकारस्य छकारः केन?
- (क) स्तोः श्चुना श्चुः
- (ख) शश्छोऽटि
- (ग) झयो होऽन्यतरस्याम्
- (घ) तोर्लि
उत्तरम् - (ख) शश्छोऽटि (झयः परस्य शस्य 'छ' भवति अटि परे)
६६. 'वाग् + हरिः = वाग्घरिः' इत्यत्र हकारस्य घकारः केन?
- (क) हो ढः
- (ख) झयो होऽन्यतरस्याम्
- (ग) नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य
- (घ) एकाचो बशो भष्...
उत्तरम् - (ख) झयो होऽन्यतरस्याम् (पूर्वसवर्णः - हस्य स्थाने वर्गचतुर्थः)
६७. 'सम् + राट् = सम्राट्' अत्र मकारस्य अनुस्वारः कस्मात् न भवति?
- (क) मोऽनुस्वारः सूत्रस्य अभावात्
- (ख) मो राजि समः क्वौ
- (ग) हे मपरे वा
- (घ) नश्चापदान्तस्य झलि
उत्तरम् - (ख) मो राजि समः क्वौ (मकारस्य मकारः एव भवति, अनुस्वारः न)
६८. 'पुम् + कोकिलः = पुंस्कोकिलः' अत्र 'स्' (रुँ) आगमः केन?
- (क) पुमः खय्यम्परे
- (ख) नश्छव्यप्रशान्
- (ग) समः सुटि
- (घ) कानाम्रेडिते
उत्तरम् - (क) पुमः खय्यम्परे (रुँ भवति, ततः सः)
६९. 'चक्रिन् + त्रायस्व = चक्रिंस्त्रायस्व' अत्र 'रु' आगमः केन?
- (क) नश्छव्यप्रशान्
- (ख) नृन् पे
- (ग) कुप्वोः क पौ च
- (घ) विसर्जनीयस्य सः
उत्तरम् - (क) नश्छव्यप्रशान् (नस्य रुँ भवति छवि - 'त' इत्यत्र)
७०. 'सम् + कर्ता = संस्कर्ता' अत्र 'स्' (सुट्) आगमः केन?
- (क) समः सुटि
- (ख) सम्परिभ्यां करोतौ भूषणे
- (ग) उपात् प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु
- (घ) आद्यन्तौ टकितौ
उत्तरम् - (ख) सम्परिभ्यां करोतौ भूषणे
७१. 'अहर्गणः' इत्यत्र 'अहन्' शब्दस्य रेफादेशः (रु) केन भवति?
- (क) ससजुषो रुः
- (ख) अह्नः (८.२.६८)
- (ग) रोऽसुपि (८.२.६९)
- (घ) रोरि
उत्तरम् - (ग) रोऽसुपि (यतः 'अहर्' इति न, अहन् शब्दस्य नस्य रु)
७२. 'अहोभ्याम्' इत्यत्र 'अहन्' शब्दस्य 'अहो' इति रूपं कथम्?
- (क) रोऽसुपि सूत्रेण रत्वं, ततः हशि च
- (ख) 'अह्नः' सूत्रेण रुत्वं, ततः हशि च
- (ग) न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- (घ) विसर्गलोपः
उत्तरम् - (ख) 'अह्नः' सूत्रेण रुत्वम् (पदान्ते), ततः हशि च इति उत्वम् -> गुणः
७३. 'भगवद् + भक्तः' (भगवस् भक्तः) अत्र 'भगोः' इति रूपं प्रयुज्यते वा?
- (क) आम्, भोभगो... सूत्रेण
- (ख) न, अत्र 'हलि सर्वेषाम्' इति यलोपः
- (ग) न, अत्र संयोगान्तलोपः
- (घ) न, भगवस् शब्दः मतुप-प्रत्ययान्तः, अत्र 'भो' न प्रवर्तते
उत्तरम् - (घ) 'भो भगो अघो' इति निपाताः (सम्बोधनार्थाः) भिन्नाः, भगवत्-शब्दः भिन्नः। अत्र 'विसर्जनीयस्य सः' -> 'ससजुषो रुः' -> 'हशि च' -> भगवद्भक्तः इति उत्वं भवति। (क्षम्यताम्, 'भगवस्' इति सान्तः न, भगवत् तान्तः अस्ति, जशत्वेन दः। यदि 'भगोस्' (निपात) तदा यलोपः)। *प्रश्नः अत्र निपातस्य विषये अस्ति, 'भगोनमस्ते' इत्यत्र यलोपः 'हलि सर्वेषाम्' इति।*
७४. 'कस्कः' (कः + कः) इत्यत्र सकारः (सत्वम्) केन?
- (क) विसर्जनीयस्य सः
- (ख) कस्कादिषु च
- (ग) सोऽचि लोपे...
- (घ) इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य
उत्तरम् - (ख) कस्कादिषु च (विसर्जनीयस्य सः प्राप्तः, तस्य अपवादः वा, नित्यं सत्वं करोति)
७५. 'तिरस् + कर्ता = तिरस्कर्ता' अत्र सत्वं केन?
- (क) नमस्पुरसोर्गत्योः
- (ख) तिरसोऽन्यतरस्याम्
- (ग) इदुदुपधस्य...
- (घ) सम्परिभ्यां...
उत्तरम् - (ख) तिरसोऽन्यतरस्याम् (विकल्पेन सत्वम्, पक्षे विसर्गः 'तिरःकर्ता' अपि साधु)
७६. 'चतुष्कपालः' (चतुः + कपालः) अत्र षत्वं केन?
- (क) इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य
- (ख) नित्यं समासेऽनुत्तरेपदस्थस्य
- (ग) कस्कादिषु च
- (घ) मुहुसः प्रतिषेधः
उत्तरम् - (क) इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य (विसर्गस्य षत्वम्)
७७. 'दुः + दुःखम् = दुर्दुःखम्' इति भवति वा?
- (क) आम्, 'रोरि' सूत्रेण
- (ख) न, 'खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः' (वार्त्तिक)
- (ग) न, 'वा शरि' इति विसर्गः वा शः
- (घ) आम्, 'हशि च' इति
उत्तरम् - (ग) 'वा शरि' इति विसर्गः अथवा सः (दुःखम् / दुस्खम्)। 'दुर्दुःखम्' न, यतः 'द' खर् नास्ति। (क्षम्यताम्, 'द' हश् अस्ति। दुस् + दुःखम् -> रु -> दुर् + दुःखम् -> हशि च न प्रवर्तते यतः 'दुस्' उपसर्गः। 'दुर्' एव उपसर्गः। अतः 'दुर्दुःखम्' नैसर्गिकम्। यदि 'दुः' (विसर्ग) तर्हि 'वा शरि' खर् परे प्रवर्तते। दकारः हश् अस्ति। अतः 'रोरप्लुतादप्लुते' न भवति। 'दुर्' (रेफान्त) एव साधुः)।
७८. 'अद्भिः' (अपू + भिः) अत्र अप्-शब्दस्य दकारः केन?
- (क) जशत्वेन
- (ख) अपो भि
- (ग) पदान्ते
- (घ) यचि भम्
उत्तरम् - (क) जशत्वेन न, 'अपो भि' (७.४.४८) इति सूत्रेण 'त' आदेशः, ततः जशत्वेन 'द'। (सीधा 'प' -> 'ब' जशत्वेन 'अब्भिः' न भवति। 'अद्भिः' विशेषरूपम्)।
७९. 'द्योः' (दिव् + सु) अत्र 'व्' स्थाने 'उ' (ऊठ्) केन?
- (क) दिव उत्
- (ख) च्वौ च
- (ग) हलि च
- (घ) रो रि
उत्तरम् - (क) दिव उत् (६.१.१३१)
८०. 'नृन् + पाहि = नृँम्पाहि' अत्र अनुस्वारः/विसर्गः केन?
- (क) नृन् पे
- (ख) कुप्वोः क पौ च
- (ग) नश्छव्यप्रशान्
- (घ) मोऽनुस्वारः
उत्तरम् - (क) नृन् पे (नृन् शब्दस्य नस्य रुँ वा स्यात् पकारे परे)
८१. 'अचि विभीषणः' इत्यत्र कः सन्धिः?
- (क) यण् सन्धिः (अच्य्विभीषणः)
- (ख) प्रकृतिभावः (सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे)
- (ग) गुणसन्धिः
- (घ) अयादि सन्धिः
उत्तरम् - (ख) प्रकृतिभावः (सम्बुद्धौ शाकल्यस्य... 'हे अचि' इति सम्बोधनपदम्)
८२. 'किं + उक्तम् = किमुक्तम्' अत्र मकारः मकारः एव तिष्ठति, कुतः?
- (क) मोऽनुस्वारः न प्रवर्तते (अचि परे)
- (ख) मकारस्य लोपः
- (ग) अनुनासिकसन्धिः
- (घ) मो राजि समः क्वौ
उत्तरम् - (क) मोऽनुस्वारः हलि परे प्रवर्तते, अत्र स्वरः (उ) अस्ति। ('म' म्+उ = मु)
८३. 'मयूरव्यंसकादयश्च' इति सूत्रेण कः सन्धिः विधीयते?
- (क) निपातन-सिद्धः सन्धिः (समासः)
- (ख) प्रकृतिभावः
- (ग) विसर्गलोपः
- (घ) तुगागमः
उत्तरम् - (क) निपातन-सिद्धः (अत्र नियमानां व्यतिक्रमः दृश्यते)
८४. 'द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः' इति वार्त्तिकेन किं भवति?
- (क) द्विमुर्धः / त्रिमुर्धः
- (ख) द्विमूर्धा / त्रिमूर्धा (समासान्तः 'अ' प्रत्ययः, षत्वं च)
- (ग) द्वैपायनः
- (घ) द्वित्राः
उत्तरम् - (ख) द्विमूर्धः (मूर्धन् शब्दस्य 'अ' आदेशः, सस्य षत्वं च - 'द्विषमूर्धः' इति विशेषः न, अपितु 'अ' प्रत्ययः मुख्यः)। *संशोधनम्: 'द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः' इति वार्त्तिकेन बहुव्रीहौ मूर्धन् शब्दस्य 'स' (समासान्त) आदेशः, तस्य षत्वं च। उदा: 'द्विमूर्धः' (यत्र मूर्धा द्विधा)।*
८५. 'अनचि च' (८.४.४७) इति सूत्रं किमर्थं प्रयुज्यते?
- (क) अच्-लोपार्थम्
- (ख) यरो द्वित्वार्थम्
- (ग) दीर्घार्थम्
- (घ) प्लुतार्थम्
उत्तरम् - (ख) यरो द्वित्वार्थम् (यथा 'सुध्युपास्यः' -> 'सुद्ध्युपास्यः')
८६. 'इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च' इति सूत्रं कुत्र न प्रवर्तते?
- (क) पदानां मध्ये
- (ख) समासे
- (ग) वाक्ये
- (घ) सम्बोधने
उत्तरम् - (ख) समासे (न समासे - वार्त्तिकम्। उदा: 'वापीअश्वः' न, 'वाप्यश्वः' एव)
८७. 'ऋत्यकः' (६.१.१२८) इति सूत्रेण कः आदेशः?
- (क) दीर्घः
- (ख) प्रकृतिभावः (ह्रस्वस्य)
- (ग) गुणः
- (घ) वृद्धिः
उत्तरम् - (ख) प्रकृतिभावः (पदान्तात् अकः ऋति परे ह्रस्वः स्यात्, यदि दीर्घः अस्ति तदा ह्रस्वः, यदि ह्रस्वः तदा प्रकृतिभावः)
८८. 'अचो रहाभ्यां द्वे' इति सूत्रेण कस्य द्वित्वं भवति?
- (क) रेफस्य
- (ख) हकारस्य
- (ग) यर्-वर्णस्य (रेफ-हकार-अभ्यां परस्य)
- (घ) अच्-वर्णस्य
उत्तरम् - (ग) यर्-वर्णस्य (यः रेफात् हकारात् वा परः अस्ति, अचात् परः च)
८९. 'नाज्झलौ' (१.१.१०) इति सूत्रेण कः निषेधः क्रियते?
- (क) सन्धिनिषेधः
- (ख) सवर्णसंज्ञानिषेधः
- (ग) गुणनिषेधः
- (घ) वृद्धिह्निषेधः
उत्तरम् - (ख) सवर्णसंज्ञानिषेधः (अच् और हल् परस्परं सवर्णाः न भवन्ति)
९०. 'हलन्त्यम्' इति सूत्रेण का संज्ञा?
- (क) संयोगसंज्ञा
- (ख) इत् संज्ञा
- (ग) लोपसंज्ञा
- (घ) पदसंज्ञा
उत्तरम् - (ख) इत् संज्ञा (उपदेशे अन्त्यं हल् इत् स्यात्)
९१. 'शिवाभ्याम् + बिसम् = शिवाभ्याम्बिसम्' अत्र कः सन्धिः?
- (क) मोऽनुस्वारः
- (ख) न कश्चित् (संयोगः केवलम्)
- (ग) यरोऽनुनासिके
- (घ) परसवर्णः
उत्तरम् - (क) मोऽनुस्वारः न, यतः 'म्' पदान्ते अस्ति, 'ब' हल् अस्ति। परन्तु यदि 'मोऽनुस्वारः' भवति तर्हि 'शिवाभ्यां बिसम्'। अत्र प्रश्ने 'शिवाभ्याम्बिसम्' (मकारः श्रूयते) - एतत् तदा भवति यदा 'मोऽनुस्वारः' इत्यस्य 'वा पदान्तस्य' इति परसवर्णः (७.४.५९) विकल्पेन भवति। (अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः - अपदान्ते नित्यः, पदान्ते विकल्पः)।
९२. 'सुगण् + ईशः' इत्यत्र 'सुगण्णीशः' इति रूपे नकारः कतिधा श्रूयते?
- (क) एकधा
- (ख) द्विधा (द्वित्वम्)
- (ग) त्रिधा
- (घ) चतुर्धा
उत्तरम् - (ख) द्विधा (ङमो ह्रस्वादचि... इति द्वित्वम्)
९३. 'प्रातः + रम्यम्' इत्यत्र शुद्धं रूपं किम्?
- (क) प्रातर् रम्यम्
- (ख) प्रातारम्यम्
- (ग) प्राता रम्यम्
- (घ) प्रातोरम्यम्
उत्तरम् - (ग) प्राता रम्यम् ('प्रातर्' -> रेफलोपः (रोरि) -> पूर्वस्य दीर्घः (ढ्रलोपे...) -> प्राता रम्यम्)
९४. 'कृष्णः + उवाच = कृष्ण उवाच' इत्यत्र विसर्गलोपः केन?
- (क) विसर्जनीयस्य सः
- (ख) अतो रोरप्लुतादप्लुते
- (ग) भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (यलोपः)
- (घ) हशि च
उत्तरम् - (ग) भोभगोअघो... (अकारपूर्वस्य विसर्गस्य अचि (उ) परे यकारादेशः, ततः 'लोपः शाकल्यस्य' इति यलोपः। कृष्णस् -> कृष्णरु -> कृष्णय् -> कृष्ण उवाच। अत्र गुणः न भवति यतः यलोपः आश्रीयते)।
९५. 'नद्यौ' (नदी + औ) अत्र यण् न भवति, अपितु वृद्धिः भवति। कुतः?
- (क) प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- (ख) आटश्च (वृद्धिः) - न, अत्र 'घेर्ङिति' वा?
- (ग) इको यणचि
- (घ) अत्र यण् एव भवति (नद्यौ)
उत्तरम् - (घ) अत्र यण् एव भवति। (नदी + औ = नद्यौ। 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति दीर्घं बाधित्वा 'इको यणचि' प्रवर्तते। 'दीर्घाज्जसि च' निषेधः जसि अस्ति, औ परे यण् भवति)। प्रश्नः भ्रमितुं पृष्टः।
९६. 'गो + अक्षः = गवाक्षः' इत्यत्र सन्धिः कः?
- (क) अयादि (गवक्षः)
- (ख) अयादि + दीर्घः (निपातनम्)
- (ग) पूर्वरूपम्
- (घ) पररूपम्
उत्तरम् - (ख) अयादि + दीर्घः (अक्षपरिमाणं दर्शयितुं 'गवाक्षः' इति निपात्यते। अन्यत्र 'गवक्षः')
९७. 'भू + आदिः = भ्वादिः' अत्र 'उ' स्थाने 'व्' केन?
- (क) इको यणचि
- (ख) अचि श्नुधातुभ्रुवां...
- (ग) वान्तो यि प्रत्यये
- (घ) ओः सुपि
उत्तरम् - (ख) अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ (इत्यनेन उवङ् प्राप्तः, किन्तु तं बाधित्वा 'इको यणचि' एव? न, भू-धातोः विशेषः अस्ति। तथापि सामान्यरूपेण 'भ्वादि' इत्यत्र यण् एव दृश्यते। सिद्धान्ते तु 'इको यणचि' इत्यस्य प्रवृत्तिः)। *वस्तुतः अत्र उवङ् बाधकः, किन्तु भ्वादिगणे 'भू' शब्दः न तु धातुः प्रक्रियायाम्, अतः यण्।*
९८. 'मार्तण्डः' (मृत + अण्डः) अत्र पररूपं केन?
- (क) ओमाङोश्च
- (ख) एङि पररूपम्
- (ग) शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्
- (घ) अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः
उत्तरम् - (ग) शकन्ध्वादिषु... (मार्तण्डः निपातनम्)
९९. 'सुस् + सः' (सुप्-सः) = 'सुप्सः' अत्र सकारस्य पकारः कथम्?
- (क) खरि च (चर्त्वम्)
- (ख) वा वसाने
- (ग) कुप्वोः क पौ च
- (घ) ससजुषो रुः
उत्तरम् - (क) 'सुष्' (सुप्) शब्दः मूलतः प-कान्तः वा? न, यदि सकारान्तः 'सुस्', तर्हि 'रु' -> विसर्गः -> 'सुः सः'। यदि 'सुप्' (प्रत्याहारः वा सुबन्तम्), तदा 'प' अस्ति। प्रश्नः क्लिष्टः - 'सुप्' (To sleep) धातुः। 'सुप् + स' (सन्) -> 'सुप्स'। (चर्त्वम्)।
१००. 'सर्वोऽपि' इत्यस्य सन्धिच्छेदः कः, सूत्रं च किम्?
- (क) सर्वः + अपि (अतो रोरप्लुतादप्लुते)
- (ख) सर्वौ + अपि (एचोऽयवायावः)
- (ग) सर्व + अपि (गुणः)
- (घ) सर्वे + अपि (पूर्वरूपम्)
उत्तरम् - (क) सर्वः (सर्वस्) + अपि -> रुत्वम् -> उत्वम् -> गुणः -> पूर्वरूपम्। (अतो रोरप्लुतादप्लुते + एङः पदान्तादति)
