पञ्चसन्धि-प्रकरणम् : ५० महत्वपूर्णं प्रश्नोत्तरी
(अधः दत्तस्य प्रश्नस्य उत्तरं ज्ञातुं 'उत्तरं पश्यतु' इति पिञ्जं नुदतु)
१. 'परः सन्निकर्षः ...' इति सूत्रेण का संज्ञा विधीयते?
- (क) संयोगसंज्ञा
- (ख) संहितासंज्ञा
- (ग) पदसंज्ञा
- (घ) लोपसंज्ञा
उत्तरम् - (ख) संहितासंज्ञा
२. 'सुध्युपास्यः' इत्यत्र यकारस्य विधानं केन सूत्रेण भवति?
- (क) एचोऽयवायावः
- (ख) इको यणचि
- (ग) वान्तो यि प्रत्यये
- (घ) आद्गुणः
उत्तरम् - (ख) इको यणचि
३. 'लृ + आकृतिः' इत्यस्य सन्धिपदं किं स्यात्?
- (क) लृकृतिः
- (ख) लाकृतिः
- (ग) ल्वाकृतिः
- (घ) लराकृतिः
उत्तरम् - (ख) लाकृतिः
४. 'पवनः' इत्यत्र 'अव्' आदेशः कस्य स्थाने भवति?
- (क) ओकारस्य
- (ख) औकारस्य
- (ग) एकारस्य
- (घ) उकारस्य
उत्तरम् - (क) ओकारस्य (एचोऽयवायावः)
५. 'कृष्ण + ऋद्धिः' इत्यत्र गुणसन्धिना किं रूपं निष्पद्यते?
- (क) कृष्णऋद्धिः
- (ख) कृष्णार्द्धिः
- (ग) कृष्णर्द्धिः
- (घ) कृष्णेर्द्धिः
उत्तरम् - (ग) कृष्णर्द्धिः (अ + ऋ = अर्)
६. 'गंगौघः' इत्यत्र प्रयुक्तं सूत्रं किम्?
- (क) आद्गुणः
- (ख) एङि पररूपम्
- (ग) वृद्धिरेचि
- (घ) अकः सवर्णे दीर्घः
उत्तरम् - (ग) वृद्धिरेचि
७. 'होतृ + ऋकारः' इत्यस्य सन्धियुक्तं पदं किम्?
- (क) होतृकारः
- (ख) होतर्कारः
- (ग) होतॄकारः
- (घ) होत्रुकारः
उत्तरम् - (ग) होतॄकारः (दीर्घ-ऋकारः)
८. 'एङः पदान्तादति' इति सूत्रेण कः सन्धिः विधीयते?
- (क) पररूपसन्धिः
- (ख) पूर्वरूपसन्धिः
- (ग) गुणसन्धिः
- (घ) प्रकृतिभावः
उत्तरम् - (ख) पूर्वरूपसन्धिः
९. 'विष्णोऽव' इत्यत्र अवग्रहचिह्नं कस्य द्योतकम्?
- (क) लुप्तस्य ओकारस्य
- (ख) लुप्तस्य अकारस्य
- (ग) लुप्तस्य विसर्गस्य
- (घ) न कस्यापि
उत्तरम् - (ख) लुप्तस्य अकारस्य
१०. 'उप + इन्द्रः = उपेन्द्रः' इत्यत्र 'अ + इ = ए' इति परिवर्तनं कस्याः संज्ञायाः उदाहरणम्?
- (क) वृद्धिः
- (ख) सम्प्रसारणम्
- (ग) गुणः
- (घ) टी
उत्तरम् - (ग) गुणः
११. 'हरी एतौ' इत्यत्र सन्धेः अभावस्य कारणं किम्?
- (क) निपातसंज्ञा
- (ख) प्रगृह्यसंज्ञा
- (ग) घिसंज्ञा
- (घ) नदीसंज्ञा
उत्तरम् - (ख) प्रगृह्यसंज्ञा (ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्)
१२. 'ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्' इति सूत्रेण कस्य पदस्य प्रगृह्यसंज्ञा न भवति?
- (क) हरी (द्विवचनम्)
- (ख) विष्णू (द्विवचनम्)
- (ग) गंगे (द्विवचनम्)
- (घ) वधूटि (एकवचनम्)
उत्तरम् - (घ) वधूटि (यतः तत् एकवचनम् अस्ति)
१३. 'अमी ईशाः' इत्यत्र प्रगृह्यसंज्ञा केन सूत्रेण भवति?
- (क) ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्
- (ख) असो मात्
- (ग) निपात एकाजनाङ्
- (घ) शे
उत्तरम् - (ख) असो मात्
१४. 'ब्रह्मन + ऋषिः' इत्यत्र 'ब्रह्मर्षिः' रूपं केन भवति?
- (क) गुणसन्धिना
- (ख) वृद्धिसन्धिना
- (ग) पूर्वरूपेण
- (घ) प्रकृतिभावेन
उत्तरम् - (क) गुणसन्धिना
१५. 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इति सूत्रस्य उदाहरणं किम्?
- (क) विष्णू इमौ
- (ख) हरेऽव
- (ग) मध्वरिः
- (घ) गंगोदकम्
उत्तरम् - (क) विष्णू इमौ
१६. 'सुख + ऋतः = सुखार्तः' अत्र केन वार्त्तिकेन वृद्धिः भवति?
- (क) अक्षाहिण्यामुपसंख्यानम्
- (ख) ऋते च तृतीयासमासे
- (ग) प्रादूहोढोढ्ये...
- (घ) स्वादीरेरिणोः
उत्तरम् - (ख) ऋते च तृतीयासमासे
१७. 'गवेन्द्रः' (गो + इन्द्रः) इत्यत्र 'अवङ्' आदेशः केन भवति?
- (क) एचोऽयवायावः
- (ख) इन्द्रे च
- (ग) सर्वत्र विभाषा गोः
- (घ) अवङ् स्फोटायनस्य
उत्तरम् - (ख) इन्द्रे च (अथवा अवङ् स्फोटायनस्य विकल्पेन) - मुख्यत: अवङ् आदेशः विचारणीयः।
१८. 'शिव एहि' (आगच्छ) - अत्र सन्धिः भवति वा?
- (क) आम्
- (ख) न (प्रकृतिभावः)
- (ग) विकल्पेन
- (घ) केवलं विसर्गलोपः
उत्तरम् - (क) आम् (वृद्धिः - शिवैहि, यदि सम्बोधनम् नास्ति)। यदि प्लुतं मन्यते तर्हि प्रकृतिभावः।
१९. 'मणिवादी' (मणिवा + आदि) - अत्र यण् कस्मात् न भवति?
- (क) सवर्णदीर्घस्य प्राप्तत्वात्
- (ख) 'इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च' इति विकल्पात्
- (ग) न समासे
- (घ) अचि नित्यम्
उत्तरम् - (ख) इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य... (प्रकृतिभावः विकल्पेन)
२०. 'तवल्कारः' इत्यत्र कः वर्णः आदेशरूपेण आगच्छति?
- (क) अर्
- (ख) अल्
- (ग) आय्
- (घ) आव्
उत्तरम् - (ख) अल्
२१. 'स्तोः श्चुना श्चुः' इति सूत्रस्य उदाहरणं किम्?
- (क) रामष्षष्ठः
- (ख) रामश्शेते
- (ग) वागीशः
- (घ) तट्टीका
उत्तरम् - (ख) रामश्शेते
२२. 'सत् + चित् = सच्चित्' इत्यत्र तकारस्य चकारः केन भवति?
- (क) ष्टुत्वसन्धिना
- (ख) जशत्वसन्धिना
- (ग) श्चुत्वसन्धिना
- (घ) चर्त्वसन्धिना
उत्तरम् - (ग) श्चुत्वसन्धिना
२३. 'तट्टीका' इत्यत्र प्रयुक्तं सूत्रं किम्?
- (क) स्तोः श्चुना श्चुः
- (ख) ष्टुना ष्टुः
- (ग) तोः षि
- (घ) झलां जशोऽन्ते
उत्तरम् - (ख) ष्टुना ष्टुः
२४. 'झलां जशोऽन्ते' इति सूत्रेण कस्य स्थाने जश् आदेशः भवति?
- (क) अचां स्थाने
- (ख) झलां स्थाने
- (ग) खर् वर्णानां स्थाने
- (घ) हशः स्थाने
उत्तरम् - (ख) झलां स्थाने
२५. 'वाक् + ईशः = वागीशः' इत्यत्र ककारस्य गकारः कथं जातः?
- (क) जशत्वसन्धिना (पदान्ते)
- (ख) जशत्वसन्धिना (अपदान्ते)
- (ग) अनुनासिकसन्धिना
- (घ) परसवर्णसन्धिना
उत्तरम् - (क) जशत्वसन्धिना (पदान्ते - झलां जशोऽन्ते)
२६. 'सद् + कारः = सत्कारः' इत्यत्र दकारस्य तकारः केन सूत्रेण भवति?
- (क) वा वसाने
- (ख) खरि च
- (ग) झलां जश् झशि
- (घ) तोर्लि
उत्तरम् - (ख) खरि च (चर्त्वसन्धिः)
२७. 'एतद् + मुरारिः' इत्यत्र 'एतन्मुरारिः' रूपं केन सूत्रेण सिद्ध्यति?
- (क) मोऽनुस्वारः
- (ख) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा
- (ग) अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- (घ) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्
उत्तरम् - (ख) यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा
२८. 'तल्लुनाति' (तत् + लुनाति) इत्यत्र परसवर्णः केन भवति?
- (क) तोर्लि
- (ख) उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य
- (ग) शशछोऽटि
- (घ) झयो होऽन्यतरस्याम्
उत्तरम् - (क) तोर्लि (तवर्गस्य लकारे परे लकारादेशः)
२९. 'शार्ङ्गिन् + जय = शार्ङ्गिञ्जय' इत्यत्र नकारस्य ञकारः केन?
- (क) ष्टुत्वेन
- (ख) श्चुत्वेन
- (ग) जशत्वेन
- (घ) अनुनासिकेन
उत्तरम् - (ख) श्चुत्वेन (स्तोः श्चुना श्चुः)
३०. 'षट् + सन्तः = षट्सन्तः' अत्र डकारस्य टकारः केन?
- (क) खरि च
- (ख) वा वसाने
- (ग) यरोऽनुनासिके
- (घ) न पदन्तात् टोरानाम्
उत्तरम् - (क) खरि च (चर्त्वम्)
३१. 'विसर्जनीयस्य सः' सूत्रं कदा प्रवर्तते?
- (क) अचि परे
- (ख) खरि परे
- (ग) हशि परे
- (घ) झलि परे
उत्तरम् - (ख) खरि परे
३२. 'शिवोऽर्च्यः' इत्यत्र 'रु' स्थाने 'उ' आदेशः केन सूत्रेण भवति?
- (क) हशि च
- (ख) अतो रोरप्लुतादप्लुते
- (ग) रो रि
- (घ) भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि
उत्तरम् - (ख) अतो रोरप्लुतादप्लुते
३३. 'मनोरथः' इत्यत्र सन्धिप्रक्रिया का?
- (क) सत्वम् -> उत्वम् -> गुणः
- (ख) रुत्वम् -> उत्वम् -> गुणः
- (ग) सत्वम् -> ष्टुत्वम् -> गुणः
- (घ) रुत्वम् -> यत्वम् -> लोपः
उत्तरम् - (ख) रुत्वम् (ससजुषो रुः) -> उत्वम् (हशि च) -> गुणः (आद्गुणः)
३४. 'हरिर् + रम्यः = हरी रम्यः' इत्यत्र दीर्घः केन सूत्रेण भवति?
- (क) अकः सवर्णे दीर्घः
- (ख) ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
- (ग) ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
- (घ) एत्येधत्यूठ्सु
उत्तरम् - (ग) ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
३५. 'पुनर् + रमते' इत्यत्र रेफस्य लोपः केन भवति?
- (क) हलि सर्वेषाम्
- (ख) रो रि
- (ग) लोपः शाकल्यस्य
- (घ) खरवसानयोर्विसर्जनीयः
उत्तरम् - (ख) रो रि
३६. 'नमस्ते' (नमः + ते) इत्यत्र विसर्गस्य सकारः केन?
- (क) वा शरि
- (ख) विसर्जनीयस्य सः
- (ग) कुप्वोः क पौ च
- (घ) सोऽचि लोपे...
उत्तरम् - (ख) विसर्जनीयस्य सः
३७. 'कः + चित् = कश्चित्' अत्र सत्वे कृते पुनः कः सन्धिः प्रवर्तते?
- (क) ष्टुत्वम्
- (ख) श्चुत्वम्
- (ग) जशत्वम्
- (घ) अनुनासिकः
उत्तरम् - (ख) श्चुत्वम् (स् -> श्)
३८. 'देवा इह' (देवाः + इह) इत्यत्र विसर्गस्य लोपः केन भवति?
- (क) एतत्तदोः सुलोपो...
- (ख) भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि
- (ग) आतो रोरप्लुतादप्लुते
- (घ) हशि च
उत्तरम् - (ख) भोभगोअघो... (रु -> य् -> यलोपः)
३९. 'निः + रसः = नीरसः' इत्यत्र कः नियमः?
- (क) सवर्णदीर्घः
- (ख) रोरि + ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
- (ग) गुणसन्धिः
- (घ) यण् सन्धिः
उत्तरम् - (ख) रोरि + ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
४०. 'रामः + शेते = रामश्शेते' इत्यत्र विसर्गस्य शकारः विकल्पेन केन सूत्रेण भवति?
- (क) वा शरि
- (ख) शर्परे विसर्जनीयः
- (ग) विसर्जनीयस्य सः
- (घ) छे च
उत्तरम् - (क) वा शरि (अथवा विसर्जनीयस्य सः + श्चुत्वम्)
४१. 'ससजुषो रुः' इति सूत्रेण 'सजुष्' शब्दस्य शकारस्य स्थाने किं भवति?
- (क) विसर्गः
- (ख) रुँ (रु)
- (ग) सकारः
- (घ) उकारः
उत्तरम् - (ख) रुँ (रु)
४२. 'सः शम्भुः' इति न भवति, अपितु 'स शम्भुः' भवति। अत्र सु-लोपः केन सूत्रेण?
- (क) एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि
- (ख) सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम्
- (ग) हलङ्याब्भ्यो दीर्घात्...
- (घ) रो रि
उत्तरम् - (क) एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि
४३. 'एषः विष्णुः' इत्यस्य शुद्धं सन्धिरूपं किम्?
- (क) एषो विष्णुः
- (ख) एष विष्णुः
- (ग) एषर्विष्णुः
- (घ) एषस्विष्णुः
उत्तरम् - (ख) एष विष्णुः (सुलोपः)
४४. 'सेमामविड्ढि प्रभृतिम्' अत्र सुलोपः किमर्थं जातः?
- (क) हलि परे
- (ख) नञ्समासे
- (ग) पादपूरणार्थम्
- (घ) प्रगृह्यसंज्ञात्वात्
उत्तरम् - (ग) पादपूरणार्थम् (सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम्)
४५. 'अहः + अहः = अहरहः' अत्र 'अहन्' शब्दस्य रुत्वं केन?
- (क) ससजुषो रुः
- (ख) रोऽसुपि
- (ग) अहन्
- (घ) अह्नः
उत्तरम् - (ख) रोऽसुपि
४६. 'भोः, भगोः, अघोः' शब्दानां विसर्गस्य 'य' आदेशः कुत्र भवति?
- (क) खरि परे
- (ख) अचि (अशि) परे
- (ग) केवलं स्वरे
- (घ) अवसाने
उत्तरम् - (ख) अशि परे (भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि)
४७. 'सम्राट्' इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः भवति वा?
- (क) आम्
- (ख) न, मो राजि समः क्वौ इति निषेधात्
- (ग) विकल्पेन
- (घ) जशत्वं भवति
उत्तरम् - (ख) न (मकारः मकारः एव तिष्ठति)
४८. 'कुर्वन् + आस्ते' अत्र 'कुर्वन्नास्ते' इति द्विर्वचनं केन?
- (क) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्
- (ख) अनचि च
- (ग) यरोऽनुनासिके
- (घ) नश्छव्यप्रशान्
उत्तरम् - (क) ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्
४९. 'शिवो वन्द्यः' इत्यत्र 'उ' आदेशः केन सूत्रेण?
- (क) हशि च
- (ख) अतो रोरप्लुतादप्लुते
- (ग) खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- (घ) वा शरि
उत्तरम् - (क) हशि च
५०. अधोलिखितेषु 'प्रकृतिभाव' सन्धेः उदाहरणं नास्ति?
- (क) हरी एतौ
- (ख) गंगे अमू
- (ग) पचेते इमौ
- (घ) रमेशः
उत्तरम् - (घ) रमेशः (अयं गुणसन्धिः अस्ति)
