विद्यामहिमा
(सप्तमः पाठः) — इरावती (कक्षा ९)
- १. पाठ-परिचयः एवं सारः (विद्या के महत्त्व का संक्षिप्त परिचय)
- २. श्लोकाः, पदच्छेदः, अन्वयः एवं हिन्दी अनुवादः
- ३. शब्द-कोषः (संस्कृत, हिन्दी एवं English शब्दार्थ)
- ४. व्याकरण-बोधः एवं सन्धि-विच्छेदः
- ५. अभ्यास-कार्यम् (एकपदेन उत्तरत, रिक्तस्थानम्, बहुवचनम्, सत्य/असत्यम्)
प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com
पाठ-परिचयः एवं सारः
हिन्दी सार: प्रस्तुत पाठ विद्या के महत्त्व को प्रतिपादित करने वाली सूक्तियों को समाहित करते हुए विद्या की महिमा को बताता है। पाठ में ये सूक्तियाँ हितोपदेश (आचार्य नारायण पण्डित विरचित), पञ्चतन्त्र (आचार्य विष्णुशर्मा विरचित) व अन्य प्रचलित सूक्ति ग्रन्थों से संकलित की गई हैं। विनम्रता एवं सदाचार को स्थापित करती ये सूक्तियाँ विद्यार्थी के सर्वांगीण विकास को लक्षित करती हैं।
English Summary: This lesson presents the glory of knowledge through a collection of aphorisms emphasizing its importance. These sayings have been selected from the Hitopadesha (of Acharya Narayana Pandita), the Panchatantra (of Acharya Vishnu Sharma), and other popular compilations of wise maxims. Instilling humility and ethical conduct, these aphorisms are intended to foster the all-round development of students.
मूल-श्लोकाः सानुवादाः (भाग १)
(१) न चौरहार्यं न च राजहार्यं,
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं,
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं,
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥
पदच्छेदः: न चौरहार्यम् न च राजहार्यम् न भ्रातृभाज्यम् न च भारकारि व्यये कृते वर्धते एव नित्यम् विद्याधनम् सर्वधनप्रधानम् ।
अन्वयः: (विद्याधनं) चौरहार्यं न, राजहार्यं च न, भ्रातृभाज्यं च न, भारकारि च न (अस्ति) । (एतत्) व्यये कृते नित्यं वर्धते एव, (तस्मात्) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति)।
अन्वयः: (विद्याधनं) चौरहार्यं न, राजहार्यं च न, भ्रातृभाज्यं च न, भारकारि च न (अस्ति) । (एतत्) व्यये कृते नित्यं वर्धते एव, (तस्मात्) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति)।
हिन्दी अनुवाद: विद्या रूपी धन न चोरों द्वारा चुराया जा सकता है, न राजा द्वारा छीना जा सकता है, न भाइयों में बाँटा जा सकता है और न ही यह कोई बोझ बढ़ाता है। खर्च करने पर यह नित्य बढ़ता ही जाता है, इसलिए विद्या रूपी धन सभी धनों में श्रेष्ठ (प्रधान) है।
(२) विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥
पदच्छेदः: विद्या ददाति विनयम् विनयात् याति पात्रताम् पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मम् ततः सुखम् ।
अन्वयः: विद्या विनयं ददाति, विनयात् पात्रतां याति, पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं (करोति), ततः सुखं (प्राप्नोति)।
अन्वयः: विद्या विनयं ददाति, विनयात् पात्रतां याति, पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं (करोति), ततः सुखं (प्राप्नोति)।
हिन्दी अनुवाद: विद्या विनम्रता देती है, विनम्रता से योग्यता आती है, योग्यता से धन प्राप्त होता है, धन से धर्म (परोपकार आदि कार्य) होता है और उससे सुख प्राप्त होता है। अतः विद्या ही समस्त सुखों का मूल है।
मूल-श्लोकाः सानुवादाः (भाग २)
(३) अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति ।
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥
पदच्छेदः: अपूर्वः कः अपि कोशः अयम् विद्यते तव भारति व्ययतः वृद्धिम् आयाति क्षयम् आयाति सञ्चयात् ।
अन्वयः: हे भारति ! तव अयम् कः अपि अपूर्वः कोशः विद्यते, यः व्ययतः वृद्धिम् आयाति, सञ्चयात् (च) क्षयम् आयाति।
अन्वयः: हे भारति ! तव अयम् कः अपि अपूर्वः कोशः विद्यते, यः व्ययतः वृद्धिम् आयाति, सञ्चयात् (च) क्षयम् आयाति।
हिन्दी अनुवाद: हे सरस्वती (हे भारती)! आपका यह ज्ञान का खजाना बड़ा ही अनोखा है, जो खर्च करने से बढ़ता जाता है और इकट्ठा करके (संजोकर) रखने से नष्ट हो जाता है।
(४) विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्ये कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥
पदच्छेदः: विद्वत्त्वम् च नृपत्वम् च न एव तुल्ये कदाचन स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ।
अन्वयः: विद्वत्त्वं च नृपत्वं च कदाचन तुल्ये न एव (भवतः), (यतः) राजा स्वदेशे एव पूज्यते, (परन्तु) विद्वान् (तु) सर्वत्र पूज्यते ।
अन्वयः: विद्वत्त्वं च नृपत्वं च कदाचन तुल्ये न एव (भवतः), (यतः) राजा स्वदेशे एव पूज्यते, (परन्तु) विद्वान् (तु) सर्वत्र पूज्यते ।
हिन्दी अनुवाद: विद्वता (ज्ञान) और राजा होने के पद की कभी आपस में तुलना नहीं हो सकती, क्योंकि राजा केवल अपने देश में पूजा जाता है (आदर पाता है), जबकि विद्वान की सब जगह पूजा होती है।
(५) किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः ।
अकुलीनोऽपि विद्यावान् देवैरपि स पूज्यते ॥
अकुलीनोऽपि विद्यावान् देवैरपि स पूज्यते ॥
पदच्छेदः: किम् कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः अकुलीनः अपि विद्यावान् देवैः अपि सः पूज्यते ।
अन्वयः: विद्याहीनस्य देहिनः विशालेन कुलेन किम् ? अकुलीनः अपि (यः) विद्यावान् (अस्ति), सः देवैः अपि पूज्यते।
अन्वयः: विद्याहीनस्य देहिनः विशालेन कुलेन किम् ? अकुलीनः अपि (यः) विद्यावान् (अस्ति), सः देवैः अपि पूज्यते।
हिन्दी अनुवाद: विद्या से हीन (अज्ञानी) व्यक्ति के बड़े कुल में जन्म लेने से क्या लाभ? यदि नीचे (अप्रतिष्ठित) कुल में भी जन्म लेने वाला व्यक्ति विद्यावान (विद्वान) है, तो देवताओं द्वारा भी उसकी पूजा की जाती है।
शब्द-कोषः (शब्दार्थाः)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत अर्थः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|---|
| चौरहार्यम् | चौरेण हरणीयम् | चोरों द्वारा चुराया जा सकने वाला | Stealable by a thief |
| राजहार्यम् | नृपेण हरणीयम् | राजा द्वारा छीना जा सकने वाला | Confiscable by a king |
| भ्रातृभाज्यम् | बन्धुषु विभाज्यम् | भाइयों में बाँटने योग्य | Divisible among brothers |
| भारकारि | भारभूतम् / भारकारकम् | बोझ बढ़ाने वाला | Burdensome |
| व्ययः | उद्व्ययः | खर्च | Expenditure |
| विद्याधनम् | ज्ञानसम्पत्तिः | ज्ञानरूपी धन | Wealth of knowledge |
| विनयः | विनम्रता | नम्रता / अहंकारहीनता | Humility |
| पात्रता | योग्यता | क्षमता / योग्यता | Worthiness / Eligibility |
| कोशः | भाण्डागारः | खजाना | Treasury / Storehouse |
| अपूर्वः | अद्वितीयः | अनोखा / अद्भुत | Unique / Unprecedented |
| वृद्धिम् | वर्धनम् | बढ़ोतरी / वृद्धि | Growth / Increase |
| क्षयम् | ह्रासः | नुकसान / कमी | Decline / Loss |
| विद्वत्त्वम् | पाण्डित्यम् | विद्वता / ज्ञान | Scholarship / Wisdom |
| नृपत्वम् | राजपदम् | राजा का पद | Kingship |
| पूज्यते | वन्द्यते | पूजा की जाती है | Is worshipped / respected |
| अकुलीनः | अप्रशस्तकुलसम्भवः | अप्रतिष्ठित कुल में जन्मा | Of humble birth |
| भारति ! | हे शारदे / हे सरस्वती | हे सरस्वती देवी | O Goddess Saraswati! |
| देहिनः | शरीरधारिणः | मनुष्य का / प्राणी का | Of human / living being |
व्याकरण-बोधः एवं सन्धि-विच्छेदः
✦ प्रमुख सन्धि-विच्छेदाः
• कोऽपि = कः + अपि (उत्व-विसर्गसन्धिः)
• कोशोऽयम् = कोशः + अयम् (उत्व-विसर्गसन्धिः)
• वृद्धिमायाति = वृद्धिम् + आयाति (संयोगः / अनुस्वारसन्धिः)
• क्षयमायाति = क्षयम् + आयाति (संयोगः / अनुस्वारसन्धिः)
• पात्रत्वाद्धनम् = पात्रत्वात् + धनम् (जश्त्व-व्यञ्जनसन्धिः)
• धनाद्धर्मम् = धनात् + धर्मम् (जश्त्व-व्यञ्जनसन्धिः)
• अकुलीनोऽपि = अकुलीनः + अपि (उत्व-विसर्गसन्धिः)
✦ महत्त्वपूर्णाः अव्ययशब्दाः
न (नहीं), च (और), एव (ही), नित्यम् (सदा), ततः (फिर/उससे), कदाचन (कभी भी), सर्वत्र (सभी जगह), किम् (क्या)।
अभ्यास-कार्यम् : एकपदेन उत्तरत
क. विद्या किं ददाति ?
उत्तरः विनयम्
ख. कस्मात् पात्रतां याति ?
उत्तरः विनयात्
ग. राजा कुत्र पूज्यते ?
उत्तरः स्वदेशे
घ. विद्वान् कुत्र पूज्यते ?
उत्तरः सर्वत्र
ङ. कस्य कोशः अपूर्वः अस्ति ?
उत्तरः भारत्याः (सरस्वत्याः)
अभ्यास-कार्यम् : रिक्तस्थानम् एवं बहुवचनम्
(अ) श्लोकांशैः रिक्तस्थानानि पूरयत:
क. न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
ख. विद्या ददाति विनयाद्याति पात्रताम् ।
ग. अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयम् विद्यते तव भारति ।
घ. व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ।
ङ. विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्ये कदाचन ।
(ब) अधोलिखितानि वाक्यानि/पदानि बहुवचने परिवर्तयत:
यथा: आयाति → आयन्ति
क. विद्यते → विद्यन्ते
ख. याति → यान्ति
ग. वर्धते → वर्धन्ते
घ. पूज्यते → पूज्यन्ते
ङ. उच्यते → उच्यन्ते
अभ्यास-कार्यम् : विशेषण-विशेष्य मेलनम् एवं आम/न
१. विशेष्य-विशेषण मेलनम् (उचितं मेलनम्):
| विशेषणम् (खण्ड क) | विशेष्यम् (खण्ड ख - सही मेल) |
|---|---|
| क. अपूर्वः | कोशः |
| ख. सर्वधनप्रधानम् | विद्याधनम् |
| ग. विशालेन | कुलेन |
२. शुद्धकथनाय 'आम्' अशुद्धकथनाय 'न':
क. विद्यारूपि धनं भ्रातृभाज्यम् अस्ति । → ( न )
ख. विद्याधनं व्यये कृते न्यूनं भवति । → ( न )
ग. राजा केवलं स्वदेशे एव पूज्यते । → ( आम् )
पाठस्य मुख्यसन्देशः
विद्या सर्वश्रेष्ठं धनं वर्तते। संसारे अन्यानि सर्वाणि धनानि व्यये कृते न्यूनानि भवन्ति, परन्तु विद्यारूपि धनं वितरणात् सदैव वर्धते। मनुष्यस्य वास्तविकः परिचयः तस्य उच्चकुलेन न भवति, अपि तु तस्य ज्ञानगुणेन तथा च नम्रतया भवति।
(विद्या ही सर्वश्रेष्ठ धन है। संसार के अन्य धन खर्च करने से घटते हैं, लेकिन विद्या रूपी धन बांटने से बढ़ता है। व्यक्ति का वास्तविक परिचय कुल से नहीं बल्कि उसके ज्ञान और विनम्रता से होता है।)
(विद्या ही सर्वश्रेष्ठ धन है। संसार के अन्य धन खर्च करने से घटते हैं, लेकिन विद्या रूपी धन बांटने से बढ़ता है। व्यक्ति का वास्तविक परिचय कुल से नहीं बल्कि उसके ज्ञान और विनम्रता से होता है।)
प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com
