बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता
(अष्टमः पाठः) — इरावती (कक्षा ९)
- १. पाठ-परिचयः एवं सारः (विष्णुशर्मा रचित पञ्चतन्त्रम् - काकोलूकीयम्)
- २. मूल-पाठः एवं हिन्दी अनुवादः (पैराग्राफ अनुसार)
- ३. शब्द-कोषः (संस्कृत, हिन्दी एवं English शब्दार्थ)
- ४. व्याकरण-बोधः (श्लोक-व्याख्या, 'क्त' एवं 'क्तवतु' प्रत्ययः)
- ५. अभ्यास-कार्यम् (एकपदेन उत्तरत, अव्ययपदानि, प्रश्ननिर्माणम्)
प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com
पाठ-परिचयः एवं सारः
हिन्दी सार: प्रस्तुत पाठ संस्कृत के प्रसिद्ध नीति कथाग्रन्थ पञ्चतन्त्रम् के तृतीय तन्त्र 'काकोलूकीयम्' से लिया गया है। पञ्चतन्त्र के रचयिता विष्णुशर्मा हैं। इस कथा में एक सिंह और एक चतुर शृगाल की कहानी है। शृगाल अपनी बुद्धिमत्ता, प्रत्युत्पन्नमतित्व (शीघ्र निर्णय लेने की क्षमता) और समयानुकूल निर्णय लेकर आए हुए संकट से स्वयं की रक्षा कर लेता है। यह पाठ हमें सिखाता है कि कठिन परिस्थिति में धैर्य और चातुर्य से कार्य करना चाहिए।
English Summary: The given lesson has been taken from Panchatantra, the famous Sanskrit collection of moral stories, specifically from its third section, Kakolukiyam. The author of Panchatantra is Vishnu Sharma. Through stories involving animals and birds, this work imparts valuable lessons for life. This particular story tells of a lion and a clever jackal. By using his intelligence, presence of mind, and time-appropriate decisions, the jackal protects himself from danger.
मूल-पाठः सानुवादः (भाग १)
[१] कस्मिश्चित् वने खरनखरः नाम सिंहः प्रतिवसति स्म। सः कदाचित् इतस्ततः परिभ्रमन् क्षुधार्तः न किञ्चिदपि आहारं प्राप्तवान्। ततः सूर्यास्तसमये एकां महतीं गुहां दृष्ट्वा सः अचिन्तयत्— “नूनम् एतस्यां गुहायां रात्रौ कोऽपि जीवः आगच्छति। अतः अत्रैव निगूढो भूत्वा तिष्ठामि” इति।
हिन्दी अनुवाद: किसी वन में 'खरनखर' नाम का एक शेर रहता था। वह किसी दिन इधर-उधर घूमता हुआ भूख से व्याकुल होकर कोई भी भोजन प्राप्त न कर सका। तब सूर्यास्त के समय एक बड़ी गुफा को देखकर उसने सोचा— “निश्चय ही इस गुफा में रात में कोई न कोई जीव आता है। इसलिए यहीं छिपकर बैठता हूँ।”
[२] एतस्मात् अन्तरे गुहायाः स्वामी दधिपुच्छः नाम शृगालः समागच्छत्। सः च यावत् पश्यति तावत् सिंहपदपद्धतिः गुहायां प्रविष्टा दृश्यते, न च बहिरागता। शृगालः अचिन्तयत्— “अहो विनष्टोऽस्मि। नूनम् अस्मिन् बिले सिंहः अस्तीति तर्कयामि। तत् किं करवाणि?”
हिन्दी अनुवाद: इसी बीच गुफा का स्वामी 'दधिपुच्छ' नाम का सियार आ पहुँचा। उसने जहाँ तक देखा, वहाँ तक शेर के पैरों के निशान गुफा में प्रवेश करते हुए तो दिखाई दिए, परंतु बाहर आते हुए नहीं। सियार ने सोचा— “अरे! मैं तो मारा गया। निश्चय ही इस बिल (गुफा) में शेर है, ऐसा मेरा अनुमान है। तो अब मैं क्या करूँ?”
[३] एवं विचिन्त्य दूरस्थः रवं कर्तुमारब्धः— “भो बिल ! भो बिल ! किं न स्मरसि, यन्मया त्वया सह समयः कृतोऽस्ति यत् यदाहं बाह्यतः प्रत्यागमिष्यामि तदा त्वं माम् आकारयिष्यसि ? यदि त्वं मां न आह्वयसि तर्हि अहं द्वितीयं बिलं यास्यामि इति।”
हिन्दी अनुवाद: ऐसा सोचकर दूर खड़े होकर आवाज करना शुरू कर दिया— “हे बिल! हे बिल! क्या तुम्हें याद नहीं है, जो मैंने तुम्हारे साथ समझौता (शर्त) किया है कि जब मैं बाहर से वापस आऊँगा, तब तुम मुझे पुकारोगी? यदि तुम मुझे नहीं बुलाओगी तो मैं दूसरे बिल में चला जाऊँगा।”
मूल-पाठः सानुवादः (भाग २)
[४] अथ एतच्छ्रुत्वा सिंहः अचिन्तयत्— “नूनमेषा गुहा स्वामिनः सदा समाह्वानं करोति। परन्तु मद्भयात् न किञ्चित् वदति। तदहम् अस्य आह्वानं करोमि। एवं सः बिले प्रविश्य मे भोज्यं भविष्यति।” इत्थं विचार्य सिंहः सहसा शृगालस्य आह्वानमकरोत्।
हिन्दी अनुवाद: अब यह सुनकर शेर ने सोचा— “निश्चय ही यह गुफा अपने स्वामी को सदा पुकारती है। परंतु मेरे डर से कुछ भी नहीं बोल रही है। तो मैं ही इसका आह्वान (बुलावा) करता हूँ। इस प्रकार वह बिल में प्रवेश करके मेरा भोजन बन जाएगा।” ऐसा सोचकर शेर ने अचानक सियार को पुकारा।
[५] सिंहस्य उच्चगर्जन-प्रतिध्वनिना सा गुहा उच्चैः शृगालम् आह्वयत्। अनेन अन्येऽपि पशवः भयभीताः अभवन्। शृगालोऽपि ततः दूरं पलायमानः इममपठत्—
"अनागतं यः कुरुते स शोभते
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम्।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता।।"
"अनागतं यः कुरुते स शोभते
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम्।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता।।"
हिन्दी अनुवाद: शेर की तेज गर्जना की गूँज (प्रतिध्वनि) से उस गुफा ने जोर से सियार को पुकारा। इससे अन्य पशु भी भयभीत हो गए। सियार भी वहाँ से दूर भागता हुआ यह (श्लोक) पढ़ने लगा—
“जो आने वाली (विपत्ति) का उपाय करता है, वह शोभा पाता है (सुखी रहता है)। जो आने वाली विपत्ति का उपाय नहीं करता, वह सोचनीय (दुःखी) होता है। इस वन में रहते हुए मेरा बुढ़ापा आ गया, परंतु मैंने कभी भी बिल (गुफा) की वाणी नहीं सुनी।”
“जो आने वाली (विपत्ति) का उपाय करता है, वह शोभा पाता है (सुखी रहता है)। जो आने वाली विपत्ति का उपाय नहीं करता, वह सोचनीय (दुःखी) होता है। इस वन में रहते हुए मेरा बुढ़ापा आ गया, परंतु मैंने कभी भी बिल (गुफा) की वाणी नहीं सुनी।”
शब्द-कोषः (शब्दार्थाः)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत अर्थः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|---|
| कस्मिश्चित् वने | कुत्रचित् अरण्ये | किसी वन में | In a certain forest |
| क्षुधार्तः | बुभुक्षितः | भूख से व्याकुल | Hungry |
| अन्तरे | मध्ये | बीच में | Meanwhile / In between |
| निगूढः | निलीनः / छन्नः | छिपा हुआ | Hidden |
| सिंहपदपद्धतिः | सिंहस्य पदचिह्नानि | शेर के पैरों के निशान | Lion's footprints |
| रवः | ध्वनिः / शब्दः | आवाज / ध्वनि | Sound / Voice |
| यावत् - तावत् | यावन्कालः - तावत्पर्यन्तम् | जब तक - तब तक | As long as - Until |
| समयः | पणः / प्रतिज्ञा | शर्त / समझौता | Condition / Agreement |
| बाह्यतः | बहिः स्थानात् | बाहर से | From outside |
| यदि - तर्हि | यदि - चेत् | यदि - तो | If - Then |
| तच्छ्रुत्वा | तद् श्रुत्वा | वह सुनकर | Having heard that |
| भयसन्त्रस्तमनसाम् | भयेन संत्रस्तं मनः येषाम् | डरे हुए मन वालों का | Of frightened minds |
| हस्तपादादिकाः | हस्तौ पादौ इत्यादयः | हाथ-पैर आदि से जुड़ी | Hand and feet activities |
| वेपथुः | कम्पनम् | कंपन / काँपना | Trembling / Shivering |
| भोज्यम् | खाद्यम् | भोजन / खाने योग्य | Food / Edible |
| सहसा | अकस्मात् | अचानक | Suddenly |
| अनागतम् | भविष्यत् संकटम् | आने वाला (संकट) | To come / Future danger |
| शोच्यते | चिन्तनीयः भवति | चिन्तनीय / दुःखी होता है | Is regretted / grieved |
| संस्थस्य | स्थितस्य / वसतः | रहते हुए | Residing / Living |
| जरा | वार्धक्यम् / वृद्धावस्था | बुढ़ापा | Old age |
| पलायमानः | धावन् | भागता हुआ | Running away |
व्याकरण-बोधः (इदम् अवधेयम्)
भयसन्त्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः ।
प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश्चाधिको भवेत् ।।
प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश्चाधिको भवेत् ।।
पदच्छेदः: भयसन्त्रस्तमनसाम् हस्तपादादिकाः क्रियाः प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुः च अधिकः भवेत् ।
भावार्थः: यदा जनः अत्यधिकं विभेति तदा भयात् हस्त-पादानां क्रियाः न चलन्ति, मुखात् वाणी अपि अस्पष्टा भवति, शरीरे च बहु कम्पनं भवति।
भावार्थः: यदा जनः अत्यधिकं विभेति तदा भयात् हस्त-पादानां क्रियाः न चलन्ति, मुखात् वाणी अपि अस्पष्टा भवति, शरीरे च बहु कम्पनं भवति।
अनागतं यः कुरुते स शोभते
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम् ।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता ।।
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम् ।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता ।।
पदच्छेदः: अनागतम् यः करोति सः शोभते । सः शोच्यते यः न करोति अनागतम् । वने अत्र संस्थस्य समागता जरा, बिलस्य वाणी न कदा अपि मे श्रुता ।
भावार्थः: यः अनागतां विपत्तिं बुद्धौ विचार्य कार्यं करोति, सः सुरक्षितः तिष्ठति। मम आजीवनावस्थायाम् अहं कदापि बिलस्य भाषणं न श्रुतवान्।
भावार्थः: यः अनागतां विपत्तिं बुद्धौ विचार्य कार्यं करोति, सः सुरक्षितः तिष्ठति। मम आजीवनावस्थायाम् अहं कदापि बिलस्य भाषणं न श्रुतवान्।
✦ कर्तृवाच्य-कर्मवाच्य प्रत्यय-प्रयोगः ('क्त' एवं 'क्तवतु')
कर्तृवाच्ये धातोः परं 'क्तवतु' प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति, किन्तु कर्मवाच्ये 'क्त' प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति।
• कर्तृवाच्ये: बालकः पाठं पठितवान् । → कर्मवाच्ये: बालकेन पाठः पठितः।
• कर्तृवाच्ये: बालिका कवितां श्रुतवती । → कर्मवाच्ये: बालिकया कविता श्रुता।
• कर्तृवाच्ये: वानरः फलं खादितवान् । → कर्मवाच्ये: वानरेण फलं खादितम्।
अभ्यास-कार्यम् : एकपदेन उत्तरत
क. सिंहस्य नाम किम् ?
उत्तरः खरनखरः
ख. गुहायाः स्वामी कः आसीत् ?
उत्तरः दधिपुच्छः (शृगालः)
ग. सिंहः कदा गुहायाः समीपे आगतः ?
उत्तरः सूर्यास्तसमये
घ. हस्तपादादिकाः क्रियाः केषां न प्रवर्तन्ते ?
उत्तरः भयसन्त्रस्तमनसाम्
ङ. गुहा केन प्रतिध्वनिता ?
उत्तरः सिंहस्य उच्चगर्जनेन
अभ्यास-कार्यम् : अव्ययपदानि पूरयत
मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत:
[सदा, बहिः, दूरम्, तावत्, तर्हि, तदा]
क. यदा सूर्यः उदेति, तदा सर्वत्र प्रकाशः भवति।
ख. सूर्यः सदा पूर्वदिशि एव उदेति ।
ग. शृगालः गुहायाः बहिः आसीत् ।
घ. सः यावत् पश्यति, तावत् सिंहपदपद्धतिः दृश्यते ।
ङ. शृगालः ततः दूरम् पलायमानः अभवत् ।
च. यदि सफलताम् इच्छसि, तर्हि आलस्यं त्यज ।
अभ्यास-कार्यम् : प्रश्ननिर्माणम् कुरुत
क. खरनखरः वने प्रतिवसति स्म।
प्रश्नः खरनखरः कुत्र प्रतिवसति स्म ?
ख. महतीं गुहां दृष्ट्वा सिंहः अचिन्तयत्।
प्रश्नः कां दृष्ट्वा सिंहः अचिन्तयत् ?
ग. शृगालः भयेन अचिन्तयत्।
प्रश्नः शृगालः केन / कथम् अचिन्तयत् ?
घ. शृगालः दूरं पलायितः।
प्रश्नः शृगालः कुत्र पलायितः ?
ङ. विचार्य सिंहः शृगालस्य आह्वानमकरोत्।
प्रश्नः विचार्य कः शृगालस्य आह्वानमकरोत् ?
पाठस्य मुख्यसन्देशः
संदेशः — आपत्काले धैर्यं, प्रत्युत्पन्नमतित्वं च रक्षकौ भवतः। अनागतां विपत्तिं विचार्य यः कार्यं करोति सः सर्वदा सुरक्षितः तिष्ठति।
(मुसीबत के समय धैर्य और तुरंत बुद्धि से लिया गया निर्णय ही जीवन की रक्षा करता है। जो व्यक्ति आने वाले संकट का पहले से उपाय सोच लेता है, वह सदैव सुरक्षित रहता है।)
(मुसीबत के समय धैर्य और तुरंत बुद्धि से लिया गया निर्णय ही जीवन की रक्षा करता है। जो व्यक्ति आने वाले संकट का पहले से उपाय सोच लेता है, वह सदैव सुरक्षित रहता है।)
प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

