संस्कृत-वर्णमाला
परिशिष्टम् १ — इरावती (कक्षा ९)
- १. वर्णानाम् परिचयः (स्वराः, व्यञ्जनानि, अयोगवाहाः च)
- २. स्वराः (अच्-वर्णाः) (ह्रस्वस्वराः एवं दीर्घस्वराः)
- ३. अयोगवाहाः (अनुस्वारः एवं विसर्गः)
- ४. व्यञ्जनानि (हल्-वर्णाः) (स्पर्श, अन्तस्थ एवं ऊष्म व्यञ्जनानि)
प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com
१. वर्ण-परिचयः एवं स्वराः (अच्)
वर्णमाला-संक्षेपः: संस्कृतवर्णाः मुख्यतया त्रिषु भागेषु (स्वराः, व्यञ्जनानि, अयोगवाहाः च) विभक्ताः सन्ति। एतेषु अनुस्वार-विसर्ग-सहिताः १३ स्वराः, ३३ व्यञ्जनानि च मिलित्वा आहत्य ४६ मानकाक्षराणि सन्ति।
✦ स्वराः (अच्-वर्णाः - १३)
संस्कृते स्वराः 'अच्-वर्णाः' इति उच्यन्ते। उच्चारणसमयानुसारम् एते द्विधा विभक्ताः सन्ति:
• ह्रस्वस्वराः (५): अ, इ, उ, ऋ, ॡ
• दीर्घस्वराः (८): आ, ई, ऊ, ॠ, ए, ऐ, ओ, औ
✦ अयोगवाहाः (२)
अनुस्वारस्य विसर्गस्य च स्वतन्त्रम् अस्तित्वं नास्ति। एतौ सर्वदा स्वराणां पश्चात् भवतः, अतः एतौ 'स्वराश्रितौ' अपि उच्येते।
• अनुस्वारः (ं): अं (यथा - संस्कृतम्)
• विसर्गः (:): अः (यथा - रामः)
२. व्यञ्जनानि (हल्-वर्णाः - ३३)
व्यञ्जनानि 'हल्-वर्णाः' इति अपि उच्यन्ते। मूलसंस्कृतवर्णमालायाम् आहत्य ३३ व्यञ्जनानि सन्ति, यानि प्रमुखतया त्रिधा विभक्तानि सन्ति।
(क) स्पर्श-व्यञ्जनानि (२५ वर्णाः - वर्गीयव्यञ्जनानि)
एते ५-५ अक्षराणां समूहे पञ्चवर्गेषु विभक्ताः सन्ति:
| वर्गः | उच्चारण-स्थानम् | मूल व्यञ्जनानि (हल्-युक्तानि) | उच्चारण-सौकर्यार्थम् (स्वरसहितम्) |
|---|---|---|---|
| क-वर्गः | कण्ठ्यः | क्, ख्, ग्, घ्, ङ् | क, ख, ग, घ, ङ |
| च-वर्गः | तालव्यः | च्, छ्, ज्, झ्, ञ् | च, छ, ज, झ, ञ |
| ट-वर्गः | मूर्धन्यः | ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण् | ट, ठ, ड, ढ, ण |
| त-वर्गः | दन्त्यः | त्, थ्, द्, ध्, न् | त, थ, द, ध, न |
| प-वर्गः | ओष्ठ्यः | प्, फ्, ब्, भ्, म् | प, फ, ब, भ, म |
(ख) अन्तस्थ-व्यञ्जनानि (४ वर्णाः)
• मूल रूपम्: य्, र्, ल्, व्
• स्वरसहितम्: य, र, ल, व
(ग) ऊष्म-व्यञ्जनानि (४ वर्णाः)
• मूल रूपम्: श्, ष्, स्, ह्
• स्वरसहितम्: श, ष, स, ह
