धातूरूपपरिचयः (क्रियारूपाणि)
- १. धातूरूपस्य त्रयः स्तम्भाः (लकारः, पुरुषः, वचनम्)
- २. लट्-लकारः (वर्तमान-कालः) (प्रत्यय-सूत्राणि, 'पठ्' धातुः एवं वाक्यप्रयोगः)
- ३. लृट्-लकारः (भविष्यत्-कालः) (प्रत्यय-सूत्राणि, 'पठ्' धातुः एवं उदाहरणानि)
१. धातु-परिचयः एवं लट्-लकारः (वर्तमान-कालः)
✦ धातूरूपस्य त्रयः स्तम्भाः
• १. लकारः (कालाः/भावाः): संस्कृते १० लकाराः भवन्ति, किन्तु व्यवहारे ५ लकाराणां (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्) प्रयोगः भवति।
• २. पुरुषः: प्रथमः पुरुषः (उदा. नमति), मध्यमः पुरुषः (उदा. नमसि), उत्तमः पुरुषः (उदा. नमामि)।
• ३. वचनम्: एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम् च।
✦ लट्-लकारस्य (वर्तमान-कालस्य) प्रत्ययाः सूत्राणि च
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः पुरुषः | ति (तिप्) | तः (तस्) | अन्ति (झि) |
| मध्यमः पुरुषः | सि (सिप्) | थः (थस्) | थ (थ) |
| उत्तमः पुरुषः | आमि (मिप्) | आवः (वस्) | आमः (मस्) |
✦ उदाहरणम् — 'पठ्' धातुः (पढ़ना) : लट्-लकारः
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति (वह पढ़ता/पढ़ती है) | पठतः (वे दोनों पढ़ते/पढ़ती हैं) | पठन्ति (वे सब पढ़ते/पढ़ती हैं) |
| मध्यमपुरुषः | पठसि (तुम पढ़ते/पढ़ती हो) | पठथः (तुम दोनों पढ़ते/पढ़ती हो) | पठथ (तुम सब पढ़ते/पढ़ती हो) |
| उत्तमपुरुषः | पठामि (मैं पढ़ता/पढ़ती हूँ) | पठावः (हम दोनों पढ़ते/पढ़ती हैं) | पठामः (हम सब पढ़ते/पढ़ती हैं) |
नोट: चल् (चलना), लिख् (लिखना), खाद् (खाना), हस् (हँसना) इत्यादि-धातूनां रूपाणि अपि समानानि एव भवन्ति।
२. लृट्-लकारः (भविष्यत्-कालः) वाक्यप्रयोगश्च
✦ लृट्-लकारस्य (भविष्यत्-कालस्य) प्रत्ययाः सूत्राणि च
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः पुरुषः | (इ+ष्य/स्य)ति | (इ+ष्य/स्य)तः | (इ+ष्य/स्य)न्ति |
| मध्यमः पुरुषः | (इ+ष्य/स्य)सि | (इ+ष्य/स्य)थः | (इ+ष्य/स्य)थ |
| उत्तमः पुरुषः | (इ+ष्य/स्य)आमि | (इ+ष्य/स्य)आवः | (इ+ष्य/स्य)आमः |
✦ उदाहरणम् — 'पठ्' धातुः (पढ़ना) : लृट्-लकारः
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठिष्यति (वह पढ़ेगा/पढ़ेगी) | पठिष्यतः (वे दोनों पढ़ेंगे/पढ़ेंगी) | पठिष्यन्ति (वे सब पढ़ेंगे/पढ़ेंगी) |
| मध्यमपुरुषः | पठिष्यसि (तुम पढ़ोगे/पढ़ोगी) | पठिष्यथः (तुम दोनों पढ़ोगे/पढ़ोगी) | पठिष्यथ (तुम सब पढ़ोगे/पढ़ेंगी) |
| उत्तमपुरुषः | पठिष्यामि (मैं पढ़ूँगा/पढ़ूँगी) | पठिष्यावः (हम दोनों पढ़ेंगे/पढ़ेंगी) | पठिष्यामः (हम सब पढ़ेंगे/पढ़ेंगी) |
नोट: चल् (चलना), भू-भव् (होना), खाद् (खाना), हस् (हँसना) इत्येतेषां रूपाणि अपि समानानि एव भवन्ति।
✦ वाक्येषु प्रयोगः (नियमः: कर्तुः क्रियायाश्च वचनपुरुषौ समानौ भवतः)
• प्रथम-पुरुषः: बालकः पठति। (बालक पढ़ता है।) | बालकौ पठतः। (दो बालक पढ़ते हैं।) | बालकाः पठन्ति। (सब बालक पढ़ते हैं।)
• मध्यम-पुरुषः: त्वं पठसि। (तुम पढ़ते हो।) | युवां पठथः। (तुम दोनों पढ़ते हो।) | यूयं पठथ। (तुम सब पढ़ते हो।)
• उत्तम-पुरुषः: अहं पठामि। (मैं पढ़ता हूँ।) | आवां पठावः। (हम दोनों पढ़ते हैं।) | वयं पठामः। (हम सब पढ़ते हैं।)
