सेव् धातु रूप - १० लकार, अर्थ एवं व्याकरण | Sev Dhatu Roop in Sanskrit

Sooraj Krishna Shastri
By -
0
सेव् धातु रूप - १० लकार, अर्थ एवं व्याकरण | Sev Dhatu Roop in Sanskrit

आत्मनेपदी 'सेव्' धातु (सेवा करना)

भ्वादि गण की प्रमुख आत्मनेपदी धातु। लाल रंग में अंकित रूप विशिष्ट व्याकरणिक परिवर्तनों (जैसे- द्विर्वचन, इडागम, सिच् आदि) को दर्शाते हैं।

💡 'सेव्' धातु की व्याकरणिक विशेषता

'सेव्' (षेवृ सेवायाम्) एक हलन्त और सेट् (इडागम युक्त) आत्मनेपदी धातु है।
• हलन्त होने के कारण लिट् लकार में इसका अभ्यास (द्विर्वचन) होकर 'सिषेवे' रूप बनता है, जहाँ 'षत्व' विधान से 'स्' को 'ष्' हो जाता है।
• भूतकालिक लकारों (लङ्, लुङ्, लृङ्) में अडागम होने से 'असेवत' / 'असेविष्ट' आदि रूप निष्पन्न होते हैं।

१. लट् लकार (वर्तमान काल / Present Tense)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेवतेसेवेतेसेवन्ते
मध्यम पुरुषसेवसेसेवेथेसेवध्वे
उत्तम पुरुषसेवेसेवावहेसेवामहे

२. लृट् लकार (सामान्य भविष्यत् / Future Tense)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेविष्यतेसेविष्येतेसेविष्यन्ते
मध्यम पुरुषसेविष्यसेसेविष्येथेसेविष्यध्वे
उत्तम पुरुषसेविष्येसेविष्यावहेसेविष्यामहे
💡 विशेष (लृट्): 'सेव्' सेट् धातु है, इसलिए 'इट्' का आगम होकर 'सेविष्यते' (वह सेवा करेगा) रूप बनता है।

३. लोट् लकार (आज्ञा या प्रार्थना / Imperative Mood)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेवताम्सेवेताम्सेवन्ताम्
मध्यम पुरुषसेवस्वसेवेथाम्सेवध्वम्
उत्तम पुरुषसेवैसेवावहैसेवामहै

४. लङ् लकार (अनद्यतन भूतकाल / Past Tense)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअसेवतअसेवेताम्असेवन्त
मध्यम पुरुषअसेवथाःअसेवेथाम्असेवध्वम्
उत्तम पुरुषअसेवेअसेवावहिअसेवामहि

५. विधिलिङ् लकार (चाहिए अर्थ में / Potential Mood)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेवेतसेवीयाताम्सेवेरन्
मध्यम पुरुषसेवेथाःसेवीयाथाम्सेवेध्वम्
उत्तम पुरुषसेवीयसेवीवहिसेवीमहि

६. लिट् लकार (परोक्ष भूतकाल / Unseen Past)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसिषेवेसिषेवातेसिषेविरे
मध्यम पुरुषसिषेविषेसिषेवाथेसिषेविढ्वे / सिषेविध्वे
उत्तम पुरुषसिषेवेसिषेविवहेसिषेविमहै
💡 विशेष (लिट् - V.V.Imp): लिट् में अभ्यास करने पर 'सेव्' से 'सि-सेव्' बनता है और 'आदेशप्रत्ययोः' सूत्र से 'स्' को 'ष्' होकर 'सिषेवे' रूप निष्पन्न होता है।

७. लुट् लकार (अनद्यतन भविष्यत् / First Future)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेवितासेवितारौसेवितारः
मध्यम पुरुषसेवितासेसेवितासाथेसेविताध्वे
उत्तम पुरुषसेविताहेसेवितास्वहेसेवितास्महे

८. आशीर्लिङ् लकार (आशीर्वाद अर्थ में / Benedictive)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषसेविषीष्टसेविषीयास्ताम्सेविषीरन्
मध्यम पुरुषसेविषीष्ठाःसेविषीयाथाम्सेविषीध्वम्
उत्तम पुरुषसेविषीयसेविषीवहिसेविषीमहि

९. लुङ् लकार (सामान्य भूतकाल / Aorist Past)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअसेविष्टअसेविषाताम्असेविषत
मध्यम पुरुषअसेविष्ठाःअसेविषाथाम्असेविढ्वम् / असेविध्वम्
उत्तम पुरुषअसेविषिअसेविवहिअसेविमहि
💡 विशेष (लुङ्): अडागम और 'सिच्' प्रत्यय इडागम के साथ जुड़ने पर 'असेविष्ट' रूप बनता है।

१०. लृङ् लकार (हेतुहेतुमद् भाव / Conditional)

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअसेविष्यतअसेविष्येताम्असेविष्यन्त
मध्यम पुरुषअसेविष्यथाःअसेविष्येथाम्असेविष्यध्वम्
उत्तम पुरुषअसेविष्येअसेविष्यावहिअसेविष्यामहि

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!