श्रीमद्‍भागवत महापुराण: पञ्चम स्कन्ध, अध्याय 22 (ज्योतिश्चक्र वर्णन) Hindi | Bhagwat Darshan

Sooraj Krishna Shastri
By -
0

श्रीमद्‍भागवतमहापुराणम् - पञ्चमस्कन्धः

ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः (भावार्थ सहित)

Srimad Bhagavatam Canto 5 Chapter 22 in Sanskrit with Hindi Translation
श्रीशुक उवाच
यदेतद्‌भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥
भावार्थ: राजा परीक्षित ने पूछा — भगवन्! आपने पहले बताया था कि भगवान सूर्यदेव मेरु और ध्रुव की प्रदक्षिणा (दाईं ओर रखकर) करते हैं, किन्तु राशियों (नक्षत्रों) की ओर जाते समय उनकी गति अप्रदक्षिण (बाईं ओर) जान पड़ती है। हम इस दो प्रकार की गति को कैसे समझें?
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरे- ष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां गृहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
भावार्थ: श्रीशुकदेव जी ने कहा — राजन्! जैसे कुम्हार का चाक (पहिया) घूम रहा हो, और उस पर बैठी हुई चींटियाँ आदि भी उसके साथ-साथ घूम रही हों, किन्तु उन चींटियों की अपनी गति चाक की गति से अलग होती है (क्योंकि वे चाक पर एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाती हुई देखी जाती हैं)। ठीक उसी प्रकार, नक्षत्र और राशियों से युक्त यह कालचक्र ध्रुव और मेरु की प्रदक्षिणा कर रहा है। उस कालचक्र पर आश्रित सूर्य आदि ग्रहों की अपनी गति उस कालचक्र की गति से अलग ही होती है, क्योंकि वे समय-समय पर एक नक्षत्र से दूसरे नक्षत्र और एक राशि से दूसरी राशि में जाते हुए दिखाई देते हैं।
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तयआत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु थोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
भावार्थ: वे साक्षात आदिपुरुष भगवान नारायण ही सम्पूर्ण लोकों के कल्याण और उनके कर्मों की शुद्धि के लिए अपने त्रयीमय (वेदमय) सूर्य-रूप को धारण करते हैं। ज्ञानी जन वेदों के द्वारा इन्हीं सूर्यदेव को जानने का प्रयत्न करते हैं। वे सूर्यदेव अपने को बारह भागों (महीनों या राशियों) में बांटकर, वसंत आदि छह ऋतुओं में यथायोग्य शीत-ग्रीष्म आदि ऋतुओं के गुण उत्पन्न करते हैं।
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उक्षावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसाश्रेयः समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
भावार्थ: जो पुरुष वर्ण और आश्रम-धर्म का पालन करते हुए, त्रयी विद्या (वेदों) के द्वारा, छोटे-बड़े वैदिक कर्मों (यज्ञों) और अष्टांग-योग की विधियों से बड़ी श्रद्धा के साथ इन सूर्यदेव की आराधना करते हैं, वे सरलता से परम कल्याण (मोक्ष) प्राप्त कर लेते हैं।
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादशमासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयवः ॥ ५ ॥
भावार्थ: सम्पूर्ण लोकों के आत्मा ये सूर्यदेव स्वर्ग और पृथ्वी के बीच आकाश-मण्डल में कालचक्र पर आरूढ़ होकर विचरते हैं। वे संवत्सर (वर्ष) के बारह महीनों का (जो वास्तव में राशियाँ हैं) भोग करते हैं। एक महीने में दो पक्ष (शुक्ल और कृष्ण) तथा सवा दो नक्षत्र होते हैं; और यही एक महीना दिन-रात (पितरों का दिन-रात) कहलाता है। सूर्य जितने समय में संवत्सर का छठा हिस्सा (दो महीने) भोगते हैं, उसे 'ऋतु' कहा जाता है।
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
भावार्थ: सूर्यदेव जितने समय में आकाश-मार्ग के आधे भाग (छह महीने) की यात्रा करते हैं, उस काल को 'अयन' (उत्तरायण या दक्षिणायन) कहते हैं।
अथ च यावन्नभोमण्डलं स ह द्यावापृथिव्यो- र्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति ॥ ७ ॥
भावार्थ: सूर्यदेव जितने समय में स्वर्ग और पृथ्वी के साथ सम्पूर्ण आकाश-मण्डल की परिक्रमा पूरी करते हैं, उस काल को 'संवत्सर' कहते हैं। सूर्य की मन्द (धीमी), शीघ्र (तेज) और समान गति के अनुसार इस एक वर्ष के ही संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर और वत्सर—ये पाँच नाम रखे गए हैं।
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टा- ल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
भावार्थ: इसी प्रकार, सूर्य की किरणों से एक लाख योजन ऊपर स्थित चन्द्रमा, सूर्य से भी अधिक तेज गति से चलता हुआ (आगे-आगे विचरता हुआ), सूर्य के एक वर्ष के मार्ग को केवल दो पक्षों (एक महीने) में, सूर्य के एक महीने के मार्ग को सवा दो दिनों में, और सूर्य के एक पक्ष के मार्ग को केवल एक दिन में ही पूरा कर लेता है।
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
भावार्थ: यह चन्द्रमा शुक्ल पक्ष (पूर्व पक्ष) में अपनी बढ़ती हुई कलाओं से देवताओं के दिन-रात बनाता है, और कृष्ण पक्ष (अपर पक्ष) में अपनी घटती हुई कलाओं से पितरों के दिन-रात बनाता है। सम्पूर्ण जीवों का प्राण और जीवन-स्वरूप यह चन्द्रमा तीस मुहूर्तों (एक दिन-रात) में एक-एक नक्षत्र को पार करता है।
य एष षोडशकलः पुरुषो भगवान्मनोमयो- ऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षि- सरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इतिवर्णयन्ति ॥ १० ॥
भावार्थ: विद्वान लोग इन सोलह कलाओं वाले भगवान सोम (चन्द्रमा) को मनोमय, अन्नमय और अमृतमय बताते हैं। चूँकि ये देवता, पितर, मनुष्य, भूत-प्रेत, पशु, पक्षी, रेंगने वाले जीव और वृक्ष-लताओं को प्राण (अन्न और अमृत) देकर तृप्त करते हैं, इसलिए इन्हें 'सर्वमय' भी कहा जाता है।
तत उपरिष्टात्त्रिलक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभि- जिताष्टाविंशतिः ॥ ११ ॥
भावार्थ: चन्द्रमा से तीन लाख योजन ऊपर अट्ठाईस नक्षत्र (अभिजित् सहित) स्थित हैं। वे ईश्वर की प्रेरणा से कालचक्र में बंधे हुए हैं और सुमेरु पर्वत को दाईं ओर रखकर घूमते रहते हैं।
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरतः पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभि- र्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भ- ग्रहोपशमनः ॥ १२ ॥
भावार्थ: उन नक्षत्रों से दो लाख योजन ऊपर उशना (शुक्र ग्रह) दिखाई देते हैं। वे सूर्य के समान ही शीघ्र (तेज), मन्द (धीमी) और समान गतियों से सूर्य के कभी आगे, कभी पीछे और कभी साथ-साथ चलते हैं। ये प्रायः लोकों के लिए अनुकूल (शुभ फल देने वाले) रहते हैं और वर्षा करते हैं। ये वर्षा रोकने वाले क्रूर ग्रहों को शांत करने वाले माने जाते हैं।
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनतो बुधः सोमसुत उपलभ्यमानः प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदा- तिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
भावार्थ: शुक्र के समान ही चन्द्रमा के पुत्र बुध ग्रह की भी गति समझनी चाहिए, जो शुक्र से दो लाख योजन ऊपर स्थित हैं। ये भी प्रायः शुभ फल देते हैं, किन्तु जब ये सूर्य की गति से अलग होकर (उल्लंघित करके) चलते हैं, तब भयंकर आंधी, बादल और अनावृष्टि (सूखे) आदि का भय उत्पन्न कर देते हैं।
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशी - न्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणा - शुभग्रहोऽघशंसः ॥ १४ ॥
भावार्थ: बुध से दो लाख योजन ऊपर अंगारक (मंगल) ग्रह स्थित हैं। यदि वे वक्री गति (टेढ़ी चाल) से न चलें, तो तीन-तीन पक्षों (डेढ़ महीने) में एक-एक राशि को पार करते हुए बारहों राशियों को भोगते हैं। ये प्रायः अशुभ ग्रह हैं और अमंगल (कष्ट) की सूचना देते हैं।
तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्रः स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मण - कुलस्य ॥ १५ ॥
भावार्थ: मंगल से दो लाख योजन ऊपर भगवान बृहस्पति (गुरु) स्थित हैं। यदि वे वक्री न हों, तो एक-एक राशि में एक-एक परिवत्सर (एक वर्ष) तक निवास करते हैं। ये प्रायः ब्राह्मण-कुल के लिए बहुत अनुकूल (शुभ) रहते हैं।
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमानः शनै श्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति तावद्‌भिरनुवत्सरैः प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः ॥ १६ ॥
भावार्थ: बृहस्पति से दो लाख योजन ऊपर शनैश्चर (शनि) ग्रह दिखाई देते हैं। वे एक-एक राशि में तीस-तीस महीने तक रुकते हैं, और इस प्रकार पूरे तीस वर्ष (अनुवत्सर) में सभी राशियों का एक चक्कर पूरा करते हैं। ये प्रायः सभी के लिए अशान्तिकर (कष्टदायक) होते हैं।
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
भावार्थ: शनि से ग्यारह लाख योजन ऊपर उत्तर दिशा में सप्तर्षि मण्डल (सात ऋषियों के तारे) दिखाई देते हैं। वे सम्पूर्ण लोकों का कल्याण (शुभ) करते हुए भगवान विष्णु के परम पद (ध्रुवलोक) की प्रदक्षिणा करते रहते हैं।

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!