नाट्यशास्त्रे पञ्चसन्धयः
एकं शास्त्रीयं, ससन्दर्भं, ससूत्रं, सोदाहरणं च विस्तृतं विवेचनम्
१. प्रस्तावना
संस्कृतसाहित्यशास्त्रे काव्यस्य द्वौ भेदौ प्रथितौ—दृश्यं श्रव्यं च। तत्र दृश्यकाव्यं 'रूपकम्' इति उच्यते। रूपकस्य प्रधानं तत्त्वं भवति—'इतिवृत्तम्' (Plot)। यथा शरीरे अस्थिबन्धनानि सन्ति, तथैव नाट्यस्य इतिवृत्ते 'सन्धयः' भवन्ति। आचार्यः भरतः स्वकीये नाट्यशास्त्रे, धनञ्जयः दशरूपके, विश्वनाथः च साहित्यदर्पणे एतस्य विषयस्य गभीरं चिन्तनं कृतवन्तः।
"इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम्।"
तस्य इतिवृत्तस्य विन्यासे सुसम्बद्धताम् आनेतुं सन्धयः अपरिहार्याः सन्ति। 'सन्धि' शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'सम् + धा + कि' इति भवति, यस्य अर्थः अस्ति 'संयोगः' अथवा 'योजनम्'। नाट्यशास्त्रे—प्रयोजनस्य एकत्वे सति कथायाः अवान्तरभागानां परस्परं सम्बन्धः 'सन्धिः' इति कथ्यते।
२. सन्धेः आधारभूतानि तत्त्वानि
सन्धीनां सम्यक् अवगमनाय पूर्वं 'अर्थप्रकृतयः' तथा 'कार्यावस्थाः' ज्ञातव्याः भवन्ति। यतः एतासां संयोगादेव सन्धयः जायन्ते।
(क) पञ्च अर्थप्रकृतयः (Elements of the Plot)
कथावस्तुनः विकासे यानि कारणानि भवन्ति, तानि अर्थप्रकृतयः उच्यन्ते। ताः पञ्च सन्ति:
- बीजम्: अल्पमात्रेण उद्दिष्टं सत्, यत् अनन्तरं बहुधा विस्तृतं भवति, तत् बीजम्।
स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा।
- बिन्दुः: अवान्तरार्थस्य विच्छेदे सति अपि यत् कथायाः सातत्यं (अविच्छेदं) जनयति, सः बिन्दुः। (यथा तैलबिन्दुः जले प्रसरति)।
- पताका: यत् व्यापाकमितिवृत्तं प्रासङ्गिकं सत् मुख्यकथायाः उपकारकं भवति। (यथा रामायणे सुग्रीवकथा)।
- प्रकरी: यत् एकदेशीयं प्रासङ्गिकं चरितं भवति। (यथा रामायणे जटायुवृत्तान्तः)।
- कार्यम्: यस्य फलस्य कृते आरम्भः क्रियते, तत् साध्यं फलं 'कार्यम्' उच्यते।
(ख) पञ्च कार्यावस्थाः (Stages of Action)
नायकस्य फलप्राप्तौ याः क्रमिकाः अवस्थाः भवन्ति, ताः पञ्च सन्ति:
- आरम्भः: फलप्राप्तये उत्कण्ठामात्रम्।
औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे।
- यत्नः (प्रयत्नः): फलप्राप्तये क्रियमाणः व्यापारः, यस्मिन् अपायस्य शंका न भवति।
- प्राप्त्याशा: यत्र फलाप्तेः सम्भावना अस्ति, किन्तु विघ्नानां कारणात् अनिश्चयः अपि वर्तते।
- नियताप्तिः: विघ्नानां नाशे सति फलप्राप्तेः निश्चितता।
- फलागमः: साक्षात् फलस्य प्राप्तिः।
३. पञ्चसन्धीनां स्वरूपं लक्षणं च
यदा एका 'अर्थप्रकृतिः' एकस्याः 'अवस्थायाः' सह मिलति, तदा एकः 'सन्धिः' निर्मीयते। एवं पञ्च सन्धयः भवन्ति।
अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः।
यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्चसन्धयः॥
क्रमशः पञ्चसन्धयः एते सन्ति:
(टिप्पणी: यद्यपि पताका-प्रकरी सर्वत्र न भवतः, तथापि तत्स्थाने अन्ये उपायाः कल्प्यन्ते, परन्तु बीज-बिन्दु-कार्याणि अवश्यं भवन्ति)
४. सन्धीनां विस्तृतं विश्लेषणं (सदाहरणम्)
अधुना प्रत्येकस्य सन्धेः तस्य अङ्गानां च विस्तृतं विवरणं पश्यामः। आहत्य ६४ सन्ध्यङ्गानि (Sub-limbs) भवन्ति।
(१) मुखसन्धिः (The Opening)
मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा।
अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात्॥
यत्र विविधार्थैः रसैः च युक्ता बीजस्य उत्पत्तिः भवति, सः मुखसन्धिः। अत्र 'बीज' नामक अर्थप्रकृतिः 'आरम्भ' नामक अवस्था च मिलतः। अत्र कथायाः मूलसूत्रं निक्षिप्तं भवति।
मुखसन्धेः द्वादश (१२) अङ्गानि:
- १. उपक्षेप: काव्यार्थस्य (बीजस्य) न्यासः।
- २. परिकर: तस्य बीजस्य बाहुल्येन वर्णनम्।
- ३. परिन्यास: तस्यैव बीजस्य निश्चयः।
- ४. विलोभन: गुणवर्णनेन कस्यचित् प्रलोभनम्।
- ५. युक्ति: सम्प्रधारणम् (अर्थानां योजनम्)।
- ६. प्राप्ति: सुखस्य प्राप्तिः (अथवा अर्थस्य उपलब्धिः)।
- ७. समाधान: बीजागमः (बीजस्य पुनः आगमनम्)।
- ८. विधान: सुखदुःखकृतं विधानम्।
- ९. परिभावना: कुतूहलवर्धकं वचनम्।
- १०. उद्भेद: गूढार्थस्य प्रकाशनम्।
- ११. भेद: वृत्तान्तस्य प्रोत्साहनम्।
- १२. करण: प्रकृतार्थस्य समारम्भः।
(२) प्रतिमुखसन्धिः (The Progression)
लक्ष्यालक्ष्यतयोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्।
बिन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गाण्यस्य त्रयोदश॥
मुखसन्धौ निक्षिप्तं बीजं यत्र किञ्चित् दृश्यं किञ्चित् च अदृश्यं (लक्ष्य-अलक्ष्य) भवति, सः प्रतिमुखसन्धिः। अत्र 'बिन्दु' अर्थप्रकृतिः 'प्रयत्न' अवस्था च मिलतः।
प्रतिमुखसन्धेः त्रयोदश (१३) अङ्गानि:
- १. विलास: रत्यर्थे (प्रेम्णः कृते) ईहा (चेष्टा)।
- २. परिसर्प: दृष्टनष्टस्य बीजस्य अनुसरणम्।
- ३. विधूत: अरतिः (उदासिनता वा अस्वीकारः)।
- ४. तापन (शम): (केचित् 'शम' इति वदन्ति) - उपायेन शान्तिः।
- ५. नर्म: परिहासवचनम्।
- ६. नर्मद्युति: नर्मणा (हास्येन) धृतेः (संतोषस्य) आच्छादनम्।
- ७. प्रगमन: उत्तरादुत्तरं वचनम् (प्रश्नोत्तरमाला)।
- ८. विरोध (निरोध): हितेन व्यसनस्य (संकटस्य) आवरणम्।
- ९. पर्युपास्ति: अनुनयः (विनतीकरणम्)।
- १०. पुष्प: विशेषवचनम्।
- ११. वज्र: प्रत्यक्षं निष्ठुरं वचनम्।
- १२. उपन्यास: प्रसादनम् (प्रसन्नकरणम्)।
- १३. वर्णसंहार: चातुर्वर्ण्यस्य मेलनम् (अथवा पात्राणां एकत्रीकरणम्)।
(३) गर्भसन्धिः (The Development)
उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्त्याशान्वेषणान्वितः।
द्वादशाङ्गो पताकास्यान्न वा प्राप्तिस्तु गर्भकः॥
यत्र बीजं स्पष्टरूपेण उद्भिन्नं भवति (दृश्यते), तथा च फलाप्तेः आशा उत्पद्यते, सः गर्भसन्धिः। अत्र विघ्नानां सद्भावे अपि अन्वेषणं प्रचलति। अत्र 'पताका' (यदि अस्ति) तथा 'प्राप्त्याशा' इत्यनयोः योगः भवति।
गर्भसन्धेः द्वादश (१२) अङ्गानि:
- १. अभूताहरण: कपटेन सत्यवचनम्।
- २. मार्ग: तत्त्वार्थकीर्तनम् (वास्तविकतायाः कथनम्)।
- ३. रूप: वितर्कः (सन्देहः)।
- ४. उदाहरण: उत्कर्षयुक्तं वचनम्।
- ५. क्रम: भावानां ज्ञानम्।
- ६. संग्रह: सामदानेन (उपायेन) अर्थस्य संग्रहः।
- ७. अनुमान: लिङ्गेन (चिह्नेन) अर्थस्य ऊहनम्।
- ८. प्रार्थना: रति-हर्ष-उत्सवानां याचना।
- ९. आक्षिप्त: परस्य (अन्यस्य) रहस्यभेदनम्।
- १०. तोटक: संरम्भयुक्तं (आवेगयुक्तं) वचनम्।
- ११. अधिबल: कपटेन परस्य अतिसन्धानम् (वञ्चना)।
- १२. उद्वेग: अरिकृतं (शत्रुकृतं) भयम्।
(४) अवमर्शसन्धिः / विमर्शसन्धिः (The Pause/Crisis)
क्रोधेन वा विमृश्येत यत्र व्यासनहादपि।
स विमर्श इति ख्यातः..॥
यत्र गर्भसन्धौ विकसितं बीजं विघ्नकाणां (शाप, क्रोध, व्यसन) कारणात् विमृश्यते (विघ्नितं भवति), सः विमर्शसन्धिः। अत्र फलाप्तिः निश्तिता भवति (नियताप्तिः), परन्तु विघ्नाः प्रबलाः भवन्ति। अत्र 'प्रकरी' (यदि अस्ति) तथा 'नियताप्तिः' इत्यनयोः योगः भवति।
विमर्शसन्धेः त्रयोदश (१३) अङ्गानि:
- १. अपवाद: दोषप्रख्यापनम् (दोषारोपणम्)।
- २. सम्फेट: रोषभाषणम् (क्रोधयुक्तसंवादः)।
- ३. विद्रव: वध-बन्धनादिभिः भयम्।
- ४. द्रव: गुरुव्यतिक्रमः (मर्यादोल्लङ्घनम्)।
- ५. शक्ति: विरोधस्य शमनम्।
- ६. द्युति: तर्जन-उद्वेजनादिकम्।
- ७. प्रसङ्ग: गुरूणां कीर्तनम् (गुरुजनानां उल्लेखः)।
- ८. छलन: अवमाननम्।
- ९. व्यवसाय: प्रतिज्ञाकरणम्।
- १०. विरोध: संरब्धानां (क्रुद्धानां) कार्यरोधः।
- ११. प्ररोचना: संहारदर्शनी (भविष्यत: सिद्धेः प्रदर्शनम्)।
- १२. विक्लापन: अनुनयः।
- १३. आदान: कार्यसंग्रहः (फलप्राप्तये अन्तिमः प्रयासः)।
(५) निर्वहणसन्धिः (The Conclusion)
बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्।
ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्॥
यत्र मुखादिषु सन्धिषु उक्ताः बीजसम्बद्धार्थाः, ये इतस्ततः विक्षिप्ताः आसन्, ते सर्वे एकं प्रयोजनं (फलं) प्रति नीयन्ते, सः निर्वहणसन्धिः। अत्र 'कार्य' अर्थप्रकृतिः 'फलागम' अवस्था च मिलतः। सर्वं सुखान्तं (वा शोकान्तं) भवति।
निर्वहणसन्धेः चतुर्दश (१४) अङ्गानि:
- १. सन्धि: बीजोपगमनम् (बीजस्य पूर्णता)।
- २. विबोध: कार्यमार्गणम् (अन्तिमपरिणामस्य अन्वेषणम्)।
- ३. ग्रथन: उपक्षेपः (कार्याणां गुम्फनम्)।
- ४. निर्णय: अनुभवकथनम् (सिद्धांतेः कथनम्)।
- ५. परिभाषण: मिथः (परस्परं) आलापः।
- ६. प्रसाद: पर्युपासनम् (प्रसन्नता)।
- ७. आनन्द: वाञ्छितावाप्तिः (इष्टफलप्राप्तिः)।
- ८. समय: दुःखनिर्गमः (दुःखस्य समाप्तिः)।
- ९. कृति: लब्धार्थशमनम् (प्राप्तफलस्य उपभोगः)।
- १०. भाषण: मान-आदि-प्राप्तिः।
- ११. पूर्ववाक्य: यथोक्तार्थदर्शनम्।
- १२. काव्यसंहार: वरप्राप्तिः (वरदानम्)।
- १३. प्रशस्ति: नृपदेशादि शान्तिः (भरतवाक्यम्)।
- १४. उपसंहार: (केचित् अन्यथ् मन्यन्ते)।
५. पञ्चसन्धीनां प्रयोजनम् (Utility of Sandhis)
नाट्यशास्त्रे सन्धीनां योजना निरर्थका नास्ति। अस्य मुख्यतया षट् प्रयोजनानि उक्तानि सन्ति:
- इतिवृत्तस्य अविच्छेदः: कथाप्रवाहः खण्डितः न भवेत्।
- रसपुष्टिः: रसानां सम्यक् परिपाकः भवेत्।
- चरित्रचित्रणम्: पात्राणां मनोभावानां स्पष्टता।
- गोपनीयता: यत् वक्तव्यं तदेव प्रेक्षकेभ्यः दर्शनम्।
- आश्चर्यः: कुतूहलस्य वर्धनम्।
- उपदेशः: धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्धिः।
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः।
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्॥
आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाशानां प्रकाशनम्।
अङ्गानां षड्विधं ह्येतत् प्रयोजनमुदाहृतम्॥
६. नाट्यभेदेषु सन्धीनां व्यवस्था
सर्वेषु रूपकेषु पञ्चसन्धयः न भवन्ति। रूपकस्य प्रकारानुसारं सन्धीनां न्यूनाधिक्यं भवति:
- नाटकम् / प्रकरणम्: अत्र पञ्च अपि सन्धयः आवश्यकाः। (पूर्णं रूपकम्)।
- डिम् / समवकारः: अत्र 'विमर्श' विना चत्वारः सन्धयः।
- व्यायोगः / ईहामृगः: अत्र 'गर्भ' और 'विमर्श' विना त्रयः सन्धयः।
- प्रहसनम् / वीथी / भाणः: अत्र केवलं 'मुख' और 'निर्वहण' द्वौ एव सन्धी भवतः।
एतेन ज्ञायते यत् नाटकस्य पूर्णतायै पञ्चसन्धयः अनिवार्यतः स्वीक्रियन्ते।
