माध्यन्दिनसंहितायां रुद्रस्वरूपम् - ५० परीक्षोपयोगि प्रश्नाः
१. माध्यन्दिनसंहितायां रुद्रस्य वर्णनं मुख्यरूपेण कस्मिन् अध्याये प्राप्यते?
सही उत्तर: (B) षोडशे (१६)
२. ‘रुद्राष्टाध्यायी’ अपरं केन नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते?
सही उत्तर: (A) शतरुद्रीयम्
३. "नमस्ते रुद्र मन्यवे..." इति मन्त्रे 'मन्यवे' इत्यस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (C) क्रोधाय
व्याख्या: वैदिक संस्कृत में 'मन्यु' का अर्थ दिव्य क्रोध या तेज है।
४. 'या ते रुद्र शिवा तनूरघोरा...' अत्र 'शिवा' इत्यस्य विशेषणस्य तात्पर्यं किम्?
सही उत्तर: (C) कल्याणी
५. रुद्रस्य 'कपर्दी' इति विशेषणस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (B) जटाजूटधारी
६. संहितायां 'प्रथमो दैव्यो भिषक्' (प्रथमः वैद्यः) कः प्रोक्तः?
सही उत्तर: (C) रुद्रः
७. 'असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः...' इति मन्त्रे रुद्रः कस्य रूपेण वर्णितः?
सही उत्तर: (A) सूर्यस्य
८. 'नीलग्रीवः' इति विशेषणं कस्य द्योतकम् अस्ति?
सही उत्तर: (C) विषधारणस्य/तमोगुणस्य
९. शतरुद्रीये 'तस्कराणां पतिः' इति कः सम्बोधितः?
सही उत्तर: (C) रुद्रः
१०. 'हरिकेशः' इति पदस्य लाक्षणिकः अर्थः कः सम्भवति?
सही उत्तर: (B) हरितवर्णाः पत्राणि
११. 'उर्वारुकमिव बन्धनान्...' इति मन्त्रे 'उर्वारुकम्' इत्यस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (B) कर्कटीफलम्
१२. रुद्रस्य धनुषः नाम किम् अस्ति?
सही उत्तर: (D) पिनाकम्
१३. 'शम्भवाय च मयोभवाय च' - अत्र 'शम्भु' शब्दस्य व्युत्पत्तिः का?
सही उत्तर: (A) शं (सुखं) भावयति
१४. 'नमः कुलालेभ्यः' इति मन्त्रे रुद्रः कस्य रूपेण वन्दितः?
सही उत्तर: (B) कुम्भकारस्य
१५. 'त्र्यम्बकम्' इति पदस्य एकः अर्थः 'त्रि-नेत्रः' अस्ति, अपरः अर्थः कः?
सही उत्तर: (B) त्रयाणां लोकानां/मातृणाम् पिता
१६. 'जलाषभेषजः' इति विशेषणस्य तात्पर्यं किम्?
सही उत्तर: (B) यस्य भेषजं जलवत् शान्तिप्रदम्
१७. 'अध्यवोचदधिवक्ता...' मन्त्रे 'अधिवक्ता' इत्यस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (C) पक्षधरः
१८. रुद्रस्य 'हिरण्यबाहुः' इति विशेषणं कुत्र प्राप्यते?
सही उत्तर: (B) यजुर्वेदे
१९. 'मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं...' इति मन्त्रे 'अर्भकम्' इत्यस्य अर्थः कः?
सही उत्तर: (B) बालकम्
२०. 'शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे' - अत्र 'द्विपदः' के?
सही उत्तर: (B) मनुष्याः
२१. 'नमः सोभाय च...' अत्र रुद्रः कुत्र स्थितः मन्यते?
सही उत्तर: (A) यः गुहायाम्/सहसा आगच्छति
२२. 'असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम्' - इदम कस्य द्योतकम्?
सही उत्तर: (B) सर्वेश्वरवादस्य
२३. 'नमः वञ्चते परिवञ्चते' - अत्र रुद्रः कीदृशः?
सही उत्तर: (B) वञ्चकः (ठगः)/मायावी
२४. 'नमः पुञ्जिष्ठेभ्यो...' इति पदेन केषाम् उल्लेखः अस्ति?
सही उत्तर: (C) पक्षि-ग्राहकाणाम्
२५. 'नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च...' अत्र 'श्वपति' कः?
सही उत्तर: (B) कुक्कुराणां स्वामी
२६. रुद्रस्य 'व्युप्तकेशः' इति स्वरूपं किं सूचयति?
सही उत्तर: (A) मुण्डित-शिरस्कः
२७. 'नमः पार्याय चावार्याय च' - अत्र रुद्रः कुत्र अस्ति?
सही उत्तर: (B) नद्याः पार-तीरे, अवर-तीरे च
२८. 'माऽमृतात्' (महामृत्युञ्जये) इत्यस्य सन्धिविच्छेदः कः?
सही उत्तर: (B) मा (निषेध) + अमृतात्
व्याख्या: अर्थात् 'मोक्ष से मुझे पृथक मत करो'।
२९. 'बभ्रुः' इति वर्णविशेषणं कस्य वर्णस्य द्योतकम्?
सही उत्तर: (C) कपिलस्य
३०. 'अपापकाशिनी' इति विशेषणं कस्याः कृते प्रयुक्तम्?
सही उत्तर: (B) रुद्रस्य 'शिवा' तन्वाः कृते
३१. 'नमः शष्पिञ्जराय...' इति पदे रुद्रः कीदृशः?
सही उत्तर: (B) बालतृणवत् पीतवर्णः
३२. 'नमः पथीनां पतये...' इति मन्त्रे रुद्रः कः?
सही उत्तर: (C) मार्गाणां रक्षकः
३३. रुद्रस्य 'मीढुष्टम' इति नाम्नः कोऽर्थः?
सही उत्तर: (C) सेचकः (वृष्टिकर्ता)
३४. 'नमः कक्ष्याय च...' इति मन्त्रे रुद्रः कुत्र स्थितः?
सही उत्तर: (B) गुल्मेषु (झाड़ियों में)
३५. 'नमः सुतायाहन्त्याय...' अत्र 'अहन्त्य' कः?
सही उत्तर: (B) यः हन्तुं न योग्यः
३६. 'नमः किरिकेभ्यो...' अत्र 'किरिक' के सन्ति?
सही उत्तर: (B) रुद्रस्य गणविशेषाः
३७. 'नमः आशिदावेभ्यः...' अत्र रुद्रगणाः किं कुर्वन्ति?
सही उत्तर: (B) आशु (शीघ्रं) फलान् ददति
३८. 'नमो जघन्याय च बुध्न्याय च' - अत्र 'बुध्न्याय' इत्यस्य अर्थः कः?
सही उत्तर: (B) वृक्षमूले भवः
३९. 'नमो रथेभ्यो...' इति मन्त्रेण कः सिद्धान्तः पुष्टः भवति?
सही उत्तर: (B) जडपदार्थेषु अपि ईश्वरसत्ता
४०. 'नमो ह्रस्वाय च वामनाय च' - अत्र रुद्रस्य कीदृशं रूपम्?
सही उत्तर: (B) सूक्ष्मम् (अणुस्वरूपम्)
४१. 'नमः इरिण्याय च प्रपथ्याय च' - 'इरिण्याय' इत्यस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (B) ऊषरभूमौ भवः
४२. रुद्रस्य 'सेनानी' इति विशेषणं किं सूचयति?
सही उत्तर: (B) सः देवानां सेनापतिः अस्ति
४३. 'नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च' - अत्र 'सिकत्य' कः?
सही उत्तर: (C) बालुकाप्रदेशे (रेत में) भवः
४४. 'नमो व्रज्याय च...' अत्र रुद्रः कुत्र वसति?
सही उत्तर: (B) गोशालायाम्
४५. 'इषुधि' शब्दस्य कोऽर्थः यः रुद्रस्य हस्ते अस्ति?
सही उत्तर: (C) तूणीरः (Quiver)
४६. 'नमोऽश्वेभ्योऽश्वपतिभ्यश्च...' इति मन्त्रे कस्य महत्त्वं दर्शितम्?
सही उत्तर: (B) अश्वानां (पशूनां) रक्षणस्य
४७. 'नमो आव्याधिनीभ्यो...' अत्र कासां वन्दना कृता?
सही उत्तर: (B) रुद्रस्य शक्तिरूपाणां सेनानाम्
४८. 'अवततधन्वा' (अवतत-धन्वा) इत्यस्य कोऽर्थः?
सही उत्तर: (C) यस्य धनुषः ज्या उतार दी गई है
४९. 'सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा...' इति मन्त्रेण रुद्रस्य कीदृशी स्थितिः दर्शिता?
सही उत्तर: (B) अनन्तता
५०. माध्यन्दिनसंहितायाः अन्तिमः सन्देशः कः?
सही उत्तर: (C) सर्वं खल्विदं ब्रह्म (रुद्रः) / अभयप्राप्तिः
