१. विषय-प्रवेशः (भूमिका)
भारतीयसंस्कृतेः आधारशिला वेदाः सन्ति। "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" इति मनुवचनानुसारं धर्मस्य, दर्शनस्य, विज्ञानस्य च मूलं वेदेषु निहितमस्ति। चतुर्षु वेदेषु यजुर्वेदस्य स्थानं कर्मकाण्डदृष्ट्या उपासनादृष्ट्या च मूर्धन्यं वर्तते। यजुर्वेदस्य द्वे प्रमुखे शाखे स्तः - कृष्णयजुर्वेदः शुक्लयजुर्वेदश्च। शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनसंहिता (वाजसनेयसंहिता) सुव्यवस्थिता, दार्शनिका च वर्तते।
अस्याः संहितायाः षोडशः अध्यायः, यः ‘रुद्राष्टाध्यायी’, ‘शतरुद्रीयम्’, ‘नमक-चमक’ वा इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति, सः वैदिकसाहित्यस्य मुकुटमणिः इव शोभते। अस्मिन् अध्याये भगवतः रुद्रस्य यत् स्वरूपं वर्णितम् अस्ति, तत् अत्यन्तं विराट्, रहस्यमयं, क्रान्तिकारि च वर्तते। अत्र रुद्रः केवलं कश्चित् पौराणिकः देवता नास्ति, अपितु सः साक्षात् ‘परब्रह्म’ अस्ति। सः एव सृष्टा, सः एव रक्षकः, सः एव संहारकः।
२. ‘रुद्र’ शब्दस्य व्युत्पत्तिः अर्थविस्तारश्च
माध्यन्दिनसंहितायां रुद्रस्य स्वभावं ज्ञातुं तस्य नाम्नि निहितं रहस्यं ज्ञातव्यम्।
-
१. रोदयति इति रुद्रः (संहारकर्ता):
‘रु’ इत्युक्ते रोदनम्। यः प्रलयकाले संहारलीलया सर्वान् प्राणिनः रोदयति, सः रुद्रः। संहितायाः आरम्भे एव ऋषिः कथयति– ‘नमस्ते रुद्र मन्यवे’ (१६.१)। अत्र ‘मन्यवे’ (क्रोधाय) इति पदं रुद्रस्य दण्डधरस्वरूपं सूचयति। -
२. रुतं ददाति इति रुद्रः (ज्ञानप्रदाता):
‘रुत्’ इत्यस्य अर्थः अस्ति– ‘उपनिषद्-ज्ञानम्’ अथवा ‘शब्द-ब्रह्म’। यः अविद्यान्धकारं नाशयित्वा आत्मज्ञानं ददाति, सः रुद्रः। शतरुद्रीये ऋषिः प्रार्थयते– ‘तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु’। -
३. रुधं द्रावयति इति रुद्रः (रोगनाशकः):
‘रुध’ इत्युक्ते दुःखं, रोगः, अवरोधः वा। यः भक्तानां सांसारिकं दुःखं, शारीरिकं रोगं च द्रावयति (नाशयति), सः रुद्रः। अस्मिन् अर्थे सः ‘वैद्यनाथः’ अस्ति।
३. आधिभौतिकं स्वरूपम् (शारीरिकं वर्णनम्)
माध्यन्दिनसंहितायां रुद्रः निराकारः सन् अपि साकाररूपेण सर्वत्र दृश्यते। तस्य शारीरिकं वर्णनं प्रकृत्या सह तादात्म्यं स्थापयति।
-
अग्निसूर्यस्वरूपम्:
रुद्रः तेजस्वी अस्ति। मन्त्रः वदति– ‘असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमङ्गलः’ (१६.६)। अर्थात्, यः आकाशे ताम्रवर्णः (रक्तः), अरुणः (उषःकालीनसूर्यवत्), बभ्रुः (कपिलवर्णः) च दृश्यते, सः प्रत्यक्षः सूर्यः एव रुद्रः अस्ति। -
केशविन्यासः (वृक्षरूप):
सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं विशेषणं तु ‘हरिकेशः’ इति। ‘हरि’ नाम हरितवर्णः। यस्य केशाः हरितवर्णाः सन्ति। एतत् कथम सङ्गतम्? अस्य रहस्यमस्ति– वृक्षाः। वनानां वृक्षाः एव रुद्रस्य केशाः सन्ति। एतेन सिद्ध्यति यत् रुद्रः पर्यावरणस्य देवता अस्ति। -
नीलग्रीवः शितिकण्ठश्च:
तस्य कण्ठः ‘नीलः’ अस्ति (विषधारणेन अथवा अन्धकारस्य प्रतीकः)। किन्तु सः ‘शितिकण्ठः’ (श्वेतकण्ठः) अपि अस्ति। एतौ विरोधी गुणौ तस्य पूर्णत्वं दर्शयतः।
४. उग्र-सौम्य-विरोधाभासः (द्विरूपता)
रुद्राष्टाध्याय्याः दर्शनस्य प्रधानं वैशिष्ट्यम् अस्ति– ‘भयस्य’ ‘प्रेम्णः’ च समन्वयः।
(हे रुद्र! तव या कल्याणी, शान्ता, पापनाशिनी च मूर्तिः अस्ति, तया अस्मान् पश्य।)
अत्र स्पष्टं भवति यत् ‘रुद्र’ (भयानकः) एव ‘शिवः’ (कल्याणकारी) भवति। यदा भक्तः नमति, तदा रुद्रः स्वस्य अस्त्रं त्यक्त्वा वरदहस्तः भवति।
५. सर्वेश्वरवादः (Pantheism) – रुद्रस्य विराट् दर्शनम्
अत्र ऋषिः ईश्वरं मन्दिरात् बहिः नयति, तथा च समाजस्य कण-कणे तं पश्यति।
- कर्मयोगे रुद्रः: वैदिकऋषिः पश्यति यत् रुद्रः केवलं यज्ञाग्नौ नास्ति, अपितु श्रमिकेषु अपि अस्ति। (नमस्तक्षभ्यो, नमः कुलालेभ्यः, नमः कर्मारेभ्यः)।
- नैतिकतायाः अतिक्रमणम्: नमः तस्कराणां पतये... (चोराणां पतये नमः)। किं वेदः चौर्यस्य समर्थनं करोति? न! एतत् अद्वैतवेदान्तस्य चरमं सोपानम् अस्ति। ऋषिः जानाति यत् जगति एका एव शक्तिः कार्यं करोति।
- प्रकृतौ रुद्रः: नमो वृक्षेभ्यो... नमो नद्याय... (वृक्षेषु, नदीषु रुद्रः)। एतत् वैदिक-पर्यावरण-विज्ञानम् अस्ति।
६. भिषक्तमः – वैद्यनाथस्वरूपम्
रुद्रः संसारस्य सर्वश्रेष्ठः चिकित्सकः अस्ति। रुद्रस्य एकं नाम ‘जलाषभेषजः’ अस्ति। ‘जलाष’ इत्युक्ते शान्तिप्रदं, शीतलं च। तस्य हस्ते तादृशं भेषजं (औषधं) वर्तते, यत् स्पर्शमात्रेण ज्वरं, विषं, तापं च नाशयति।
७. पशुपति-तत्त्वम्
‘पशु’ कोऽस्ति? ‘पाशेन बद्धः इति पशुः’। वेदान्तदृष्ट्या सर्वे जीवाः अविद्यायाः, कर्मणः, मायायाः च पाशेन बद्धाः सन्ति। अतः वयं सर्वे पशवः। रुद्रः अस्माकं स्वामी (पतिः) अस्ति। तस्य कार्यं न केवलं रक्षणम्, अपितु ‘मोचनम्’ अस्ति।
८. महामृत्युञ्जय-मन्त्रस्य रहस्यम्
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्॥ (१६.६०)
उर्वारुकमिव: यथा कर्कटीफलं (ककड़ी) पक्वं भूत्वा स्वयमेव लतायाः बन्धनात् मुक्तं भवति, तस्य कृते कोऽपि क्लेशः न भवति, तथैव हे रुद्र! माम् अस्मात् असार-संसारात् अनायासेन मुक्तं कुरु।
माऽमृतात्: किन्तु, मां तव अमृतात् (मोक्षपदात्) मा पृथक् कुरु।
९. निष्कर्षः (उपसंहारः)
एवं प्रकारेण माध्यन्दिनसंहितायां वर्णितः रुद्रः एकः अद्वितीयः, विराट्, सर्वव्यापी च देवः अस्ति। रुद्रोपासनायाः अन्तिमं लक्ष्यं ‘भयमुक्तिः’ (Freedom from Fear) अस्ति। यः जानाति यत् “सर्वं खल्विदं रुद्रः”, सः कुतः बिभेति?
॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
