निरुक्ते षड्भावविकाराः, देवता विचारः
(UGC net Sanskrit Code 73)

निरुक्ते षड्भावविकाराः

१. प्रस्तावना

वैदिकवाङ्मये वेदाङ्गानां स्थानं महत्त्वपूर्णं वर्तते। "शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति" षड्वेदाङ्गेषु निरुक्तस्य स्थानं विशिष्टम्। यदि व्याकरणं वेदपुरुषस्य मुखं तर्हि निरुक्तं श्रोत्रं मन्यते। महर्षिणा यास्केन विरचितं निरुक्तं वैदिकमन्त्राणाम् अर्थावबोधाय, पदानां निर्वचनाय च अपरिहार्यम् अस्ति। तत्र प्रथमे अध्याये पदजातस्य विवेचनप्रसङ्गे महर्षिः यास्कः आचार्य-वार्ष्यायणेः मतमुद्धृत्य 'भावविकाराणां' निरूपणं करोति। एते विकाराः जगतः सर्वेषां जडचेतनपदार्थानां जीवनचक्रं स्पष्टयन्ति।

अस्मिन् लेखे निरुक्तोक्तानां षड्भावविकाराणां ससन्दर्भं, सव्याख्यानं, सोदाहरणं च विस्तृतं विवेचनं प्रस्तूयते।

२. सन्दर्भः पृष्ठभूमिः च

निरुक्तस्य प्रथमाध्याये द्वितीयपादे पदविभागस्य चर्चा वर्तते। तत्र यास्कः चत्वारि पदजातानि स्वीकरोति— नामाख्यातोपसर्गनिपाताः। तत्र 'आख्यात'स्य (क्रियापदस्य) लक्षणं कुर्वन् सः कथयति— "भावप्रधानमाख्यातम्" इति।

'भावः' नाम क्रिया। सा क्रिया कथं जायते, कथं तिष्ठति, कथं च नश्यति? इति जिज्ञासायां महर्षिः यास्कः पूर्वराचार्यस्य वार्ष्यायणेः सिद्धान्तं प्रस्तौति। एते विकाराः केवलं क्रियायाः न, अपि तु कस्यचित् अपि सतः (Existing entity) अवस्थाविशेषाः सन्ति।

मूलसूत्रम् (निरुक्तम् १.२):

"षड् भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः।
जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यतीति।"

अस्य अयमर्थः— आचार्यः वार्ष्यायणिः मन्यते यत् लोके कस्यापि पदार्थस्य षट् प्रकारकाः विकाराः (अवस्थाः) भवन्ति। ते च— उत्पत्तिः, सत्ता, विपरिणामः, वृद्धिः, अपक्षयः, विनाशश्च।

३. षड्भावविकाराणां विस्तृतव्याख्या

अधुना प्रत्येकस्य विकारस्य यास्ककृतव्याख्याननुसारं दार्शनिकदृष्ट्या च विश्लेषणं कुर्मः।

(१) जायते (उत्पत्तिः)

यास्कः लिखति—
"जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे, न अपरभावमाचष्टे, न प्रतिषेधति।"

व्याख्या: 'जायते' इति प्रथमः भावविकारः। अस्य अर्थः 'उत्पत्तिः' अथवा 'जन्म'। यदा कश्चित् पदार्थः अव्यक्तावस्थातः व्यक्तावस्थां प्राप्नोति, तदा सा क्रिया 'जायते' इति उच्यते।

पूर्वभावस्य आदिम् आचष्टे: 'जायते' इति शब्दः पूर्वस्मात् अवस्थाविशेषात् नूतनस्य भावस्य (पदार्थस्य) आरम्भं सूचयति। उदाहरणार्थम्, यदा बीजं अङ्कुरितं भवति, तदा 'अङ्कुरः जायते' इति उच्यते। अत्र बीजावस्था समाप्ता, अङ्कुरावस्था च आरब्धा।
न अपरभावमाचष्टे: उत्पत्तिसमये केवलं प्रादुर्भावः दृश्यते। तदनन्तरं सः पदार्थः स्थास्यति वा न वा, वर्धिष्यते वा न वा— इति एतत् पदं न वदति।
न प्रतिषेधति: उत्पत्तिः भविष्यत्कालीनं विकारं न निवारयति। 'जायते' इत्यनेन केवलं अस्तित्वस्य आरम्भः बोध्यते।

दार्शनिकदृष्ट्या— असत्कार्यवादिनः (नैयायिकाः) मते 'अभूतस्य प्रादुर्भावः जन्म', परन्तु साङ्ख्यमते (सत्कार्यवादे) 'तिरोहितस्य अर्थस्य आविर्भावः एव जन्म'। निरुक्तदृष्ट्या यदा कश्चित् पदार्थः इन्द्रियगोचरः भवति, सा तस्य प्रथमा अवस्था 'जायते' इति।

(२) अस्ति (सत्ता / स्थितिः)

यास्कः लिखति—
"अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वावधारणम्।"

व्याख्या: द्वितीयः विकारः 'अस्ति'। जन्मप्राप्तस्य पदार्थस्य स्वरूपधारणं, तस्य विद्यमानता एव 'अस्ति' इति उच्यते।

उत्पन्नस्य: यः पूर्वं 'जातवान्', तस्यैव 'अस्ति' इति व्यवहारः भवति।
सत्त्वावधारणम्: 'सत्त्व' नाम अस्तित्वम्। तस्य अवधारणं (निश्चयः)। "अयं घटः अस्ति", "बालकः अस्ति" इति व्यवहारः तदा एव सम्भवति यदा सः पदार्थः स्वरूपतः विद्यमानः भवति।
अस्मिन् विकारे कश्चित् अन्यः परिवर्तनः न भवति, केवलं कालस्य प्रवाहे तस्य वस्तुनः अवस्थितिः सूच्यते। उत्पत्तिः क्षणिकी क्रिया, किन्तु 'अस्ति' इति स्थितिः किञ्चित्कालं यावत् प्रवर्तते।

वेदान्तदर्शने 'अस्ति' इति ब्रह्मणः लक्षणम् अपि मन्यते, यतोहि तत् त्रिकालाबाध्यं सत्यम्। परन्तु अत्र लौकिकपदार्थानां सापेक्षसत्ता अभिप्रेता।

(३) विपरिणमते (रूपान्तरम् / विकारः)

यास्कः लिखति—
"विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद् विकारम्।"

व्याख्या: तृतीयः विकारः 'विपरिणमते'। अत्र पदार्थस्य मौलिकं तत्त्वं न नश्यति, परन्तु तस्य अवस्थायां परिवर्तनं भवति।

अप्रच्यवमानस्य तत्त्वात्: पदार्थः स्वस्य मूलस्वभावात् न प्रच्यवते (न भ्रश्यति)। सः सः एव तिष्ठति।
विकारम्: तथापि तस्मिन् किञ्चित् परिवर्तनं दृश्यते।

उदाहरणम्: यथा बालः युवा भवति। अत्र 'मनुष्यत्वं' न नश्यति, परन्तु देहस्य अवस्था भिन्ना भवति। अथवा सुवर्णं कुण्डलरूपेण विपरिणमते। अत्र सुवर्णत्वं स्थिरम्, केवलं आकृतिः भिन्ना।

दुग्धस्य दधिरूपेण परिणामः अपि अत्र अन्तर्भवति, यद्यपि तत्र पूर्वधर्मस्य (माधुर्यस्य) नाशः भवति, तथापि 'द्रव्यत्वं' तिष्ठति एव।

साङ्ख्यदर्शने 'परिणामवादः' प्रसिद्धः। प्रकृतिः महदादिरूपेण विपरिणमते, परन्तु मूलप्रकृतिः न नश्यति। एषः एव सिद्धान्तः अत्र ध्वनितः।

(४) वर्धते (वृद्धिः)

यास्कः लिखति—
"वर्धत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयं, सांयोगिकानां वा अर्थानाम्।"

व्याख्या: चतुर्थः विकारः 'वृद्धिः'। विपरिणामानन्तरं पदार्थः पुष्टः भवति। वृद्धिः द्विविधा भवति—

स्वाङ्गाभ्युच्चयः: शरीरस्य अवयवानां (हस्त, पाद, शाखादीनां) विकासः। यथा वृक्षस्य शाखाः वर्धन्ते, अथवा बालकस्य शरीरं वर्धते। इयं आन्तरिकी वृद्धिः (Internal Growth)।
सांयोगिकानां वा अर्थानाम्: बाह्यवस्तूनां संयोगेन जायमाना वृद्धिः। यथा धनस्य वृद्धिः, यशसः वृद्धिः, अथवा नद्यां जलस्य वृद्धिः (वर्षाजलेन)। इयं बाह्या वृद्धिः (External Accumulation)।

यास्कः स्पष्टयति यत् वृद्धिः केवलं आकारेण न, अपि तु गुणैः, धनधान्यादिभिः च सम्भवति। 'वर्धते' इति विकारेण पदार्थः पूर्णतां प्रति गच्छति।

(५) अपक्षीयते (ह्रासः / क्षयः)

यास्कः लिखति—
"अपक्षीयत इति एतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमम्।"

व्याख्या: पञ्चमः विकारः 'अपक्षीयते'। एषः विकारः 'वर्धते' इत्यस्य विपरीतः (प्रतिलोमः) अस्ति।

यथा वृद्धिः अङ्गानां संयोगेन वा भवति, तथैव क्षयः अङ्गानां दौर्बल्येन, वियोगेन वा भवति।
शरीरस्य जरावस्था (वृद्धावस्था) अपक्षयस्य उत्तमम् उदाहरणम्। इन्द्रियाणि शिथिलानि भवन्ति, शक्तिः क्षीणा भवति।
धनस्य नाशः, यशसः पतनम्, वस्तुनः जीर्णता— एतत् सर्वं 'अपक्षीयते' इत्यत्र अन्तर्भवति।

अयं क्षयः विनाशस्य पूर्वपीठिका अस्ति। वृद्धिः यदा पराकाष्ठां प्राप्नोति, ततः परं अपक्षयः अनिवार्यः भवति। "सर्वे क्षयान्ता निच्चयाः" (सर्वेषां संग्रहाणां अन्तः क्षये भवति) इति न्यायः अत्र स्मर्तव्यः।

(६) विनश्यति (नाशः / मृत्युः)

यास्कः लिखति—
"विनश्यतीति अपरभावस्यादिमाचष्टे, न पूर्वभावमाचष्टे, न प्रतिषेधति।"

व्याख्या: अन्तिमः षष्ठः विकारः 'विनाशः'। पदार्थस्य अस्तित्वस्य लोपः।

अपरभावस्यादिम् आचष्टे: विनाशः न केवलं शून्यता, अपि तु रूपान्तरस्य आरम्भः। यदा घटः नश्यति, तदा सः 'कपालः' (मृत्तिकाखण्डः) भवति। अतः विनाशः परवर्तिन्याः अवस्थायाः (मृत्तिकात्वादेः) आरम्भं सूचयति।
न पूर्वभावमाचष्टे: विनाशकाले पूर्वतनं रूपं (घटत्वं वा जीवत्वं) न तिष्ठति।
न प्रतिषेधति: विनाशः अनन्तां शून्यतां न बोधयति, अपि तु कारणरूपेण वस्तुनः लयः भवति।

दार्शनिकदृष्ट्या 'नाशः' नाम कारणे कार्यस्य लयः। श्रीमद्भगवद्गीतायामपि उक्तम्— "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः"। यः जायते, सः नश्यति एव। अयं सृष्टेः अटलः नियमः।

४. षड्भावविकाराणां शास्त्रीयं विश्लेषणम्

एते षड् विकाराः न केवलं भाषाशास्त्रस्य विषयाः, अपि तु तत्त्वज्ञानस्य आधारस्तम्भाः सन्ति।

१. कालक्रमः: एतेषां विकाराणां क्रमः वैज्ञानिकः अस्ति।

प्रथमतः जन्म (Output)।
ततः अस्तित्वम् (Stability)।
ततः परिवर्तनम् (Metamorphosis)।
ततः विकासः (Growth)।
ततः ह्रासः (Decay)।
अन्ते मृत्युः (Dissolution)।

इदं चक्रं मानवानां, पशूनां, वृक्षाणां, ग्रहनक्षत्राणाम् अपि कृते समानम् अस्ति।

२. क्रियायाः प्राधान्यम्: यास्कस्य मते 'भावः' (क्रिया) एव जगतः मूलम्। यद्यपि लोके 'द्रव्यं' (Substance) स्थिरं भाति, तथापि तत् प्रतिक्षणं परिणामि अस्ति। बौद्धदर्शने 'क्षणिकवादः' यत् प्रतिपादयति, तस्य बीजं अत्र दृश्यते— यत् किमपि अस्ति, तत् विकारशीलम् अस्ति।

३. पतञ्जलि-पाणिनि-मतम्: महाभाष्ये पतञ्जलिः अपि एतान् विकारान् चर्चयति। तेन उक्तम्— "इह सर्वेषां भावानां यदन्त्यं, स विनाशः, आदिः, तज्जन्म"। व्याकरणशास्त्रे धात्वर्थः 'क्रिया' इत्युच्यते, सा च क्रिया एतेषु षट्षु विकारेषु अन्तर्भवति।

५. उपसंहारः

निरुक्तकारः यास्कः आचार्यवार्ष्यायणेः मतं स्वीकृत्य 'षड्भावविकाराः' इति यत् तत्त्वं निरूपितवान्, तत् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एतत् विश्लेषणं शब्दशास्त्रस्य सीमाम् अतिक्रम्य दर्शनशास्त्रस्य, भौतिकशास्त्रस्य, जीवशास्त्रस्य च सीमानं स्पृशति।

जगतः अनित्यतां, परिवर्तनशीलतां, नश्वरतां च बोधयन्ति एते विकाराः।

"जायते" इत्यनेन आरम्भः, "अस्ति" इत्यनेन स्थितिः, "विपरिणमते" इत्यनेन गतिशीलता, "वर्धते" इत्यनेन उत्कर्षः, "अपक्षीयते" इत्यनेन अपकर्षः, "विनश्यति" इत्यनेन च पूर्णविरामः (पुनारम्भाय) सूच्यते।

एवं प्रकारेण निरुक्तं न केवलं वैदिकशब्दानां निर्वचनं करोति, अपि तु जगतः यथार्थस्वरूपस्य ज्ञानमपि कारयति। वेदाङ्ग्रेषु निरुक्तस्य यत् गौरवम् अस्ति, तत्र एतादृशं गभीरं तात्त्विकं चिन्तनमेव कारणम्।

निरुक्ते देवताविचारः - एकं विस्तृतं शास्त्रीयम् अनुशीलनम्

१. उपोद्घातः (Introduction)

भारतीयज्ञानपरम्परायां वेदानां स्थानं सर्वोपरि वर्तते। "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" इति मनुरपि उद्घोषयति। वेदमन्त्राणाम् अर्थावबोधाय षड्वेदाङ्गानां (शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम्) अध्ययनम् अनिवार्यम् अस्ति। तेषु निरुक्तस्य स्थानं विशिष्टम्। "अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम्" इति निरुक्तलक्षणम्।

निरुक्तस्य सप्तमाध्यायात् द्वादशाध्यायपर्यन्तं 'दैवतकाण्डम्' वर्तते। अस्मिन् काण्डे महर्षिः यास्कः देवतानां स्वरूपं, लक्षणं, स्थानं, विभागं च सविस्तरं निरूपयति। मन्त्रेषु प्रयुक्तानां पदानाम् अर्थः देवताज्ञानेन विना न सम्भवति। शौनकाचार्यः 'बृहद्देवता'यां कथयति—

अविदित्वा ऋषिं छन्दो दैवतं योगमेव च।
योऽध्यापयेज्जपेद्वापि पापीयान् जायते तु सः॥

अर्थात् ऋषिम, छन्दः, देवतां, योगं च अज्ञात्वा यः वेदाध्ययनं वा अध्यापनं करोति, सः पापी भवति। अतः वैदिकमन्त्राणां विनियोगाय, यज्ञानुष्ठानाय, तत्त्वज्ञानाय च 'देवताविचारः' अत्यावश्यकः अस्ति।

२. देवतायाः निर्वचनं लक्षणं च

महर्षिः यास्कः 'देवता' शब्दस्य व्युत्पत्तिं बहुधा प्रदर्शयति। निरुक्तस्य सप्तमे अध्याये (७.१५) देवतानां निर्वचनं कुर्वन् सः आह—

"देवो दानाद् वा, दीपनाद् वा, द्योतनाद् वा, द्युस्थानो भवतीति वा।"

अस्य अयमर्थः—

दानात्: यः ददाति सः देवः। (देवताः मानवेभ्यः फलं, प्रकाशं, जीवनं च यच्छन्ति)।
दीपनात्: यः दीपयति (प्रकाशयति) सः देवः।
द्योतनात्: यः द्योतते (स्वयं प्रकाशते) सः देवः।
द्युस्थानः: यः द्युलोके (आकाशे) निवसति सः देवः।

किञ्च, मन्त्रेषु देवतायाः पहिचानं (Identification) कथं भवेत्? इति जिज्ञासायां यास्कः लक्षणं करोति—

"यत्काम ऋषिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुङ्क्ते तद्दैवतः स मन्त्रो भवति।" (निरुक्तम् ७.१)

अर्थात् मन्त्रद्रष्टा ऋषिः यं फलं (कामं) प्राप्तुम् इच्छन् यस्याः शक्तेः (देवतायाः) स्तुतिं करोति, तस्मिन् मन्त्रे सा शक्तिः एव 'देवता' भवति। प्राधान्येन स्तुत्या एव देवता निर्धार्यते।

३. देवतानां स्थानविभागः (The Threefold Classification)

वैदिकवाङ्मये देवतानां संख्याविषये विविधाः मताः सन्ति। क्वचित् "त्रयस्त्रिंशत् देवाः" (३३) इति श्रूयते, क्वचित् "विश्वेदेवाः" इति। परन्तु निरुक्तकारः यास्कः 'नैरुक्त' सम्प्रदायस्य मतम् उद्धृत्य देवतानां मूलं स्थानत्रये विभजति।

"तिस्र एव देवता इति नैरुक्ताः। अग्निः पृथिवीस्थानः, वायुर्वा इन्द्रो वा अन्तरिक्षस्थानः, सूर्यो द्युस्थानः।" (निरुक्तम् ७.५)

एतेन सूत्रेण स्पष्टं भवति यत् मुख्यतया तिस्रः एव देवताः सन्ति, याः त्रिषु लोकेषु अधिपतयः सन्ति—

पृथिवीस्थानीयाः: अस्य लोकस्य प्रधानदेवता 'अग्निः' अस्ति। पृथिव्यां यत्किञ्चित् देवरूपं दृश्यते (यथा सोमः, नद्यः, पर्वताः), तत् सर्वं अग्नेः एव विभूतिः।
अन्तरिक्षस्थानीयाः: अन्तरिक्षलोकस्य (Atmosphere) प्रधानदेवता 'वायुः' अथवा 'इन्द्रः' अस्ति। मरुत्, पर्जन्यः, रुद्रः, आपः इत्यादयः देवाः अत्रैव अन्तर्भवन्ति।
द्युस्थानीयाः: द्युलोकस्य (Celestial region) प्रधानदेवता 'सूर्यः' अस्ति। विष्णुः, वरुणः, मित्रः, पूषा, उषसः, आदित्याः, अश्विनौ च अस्यैव भेदाः।

प्रश्नः- यदि तिस्रः एव देवताः, तर्हि वेदेषु बहुनामानि कथं दृश्यन्ते?
उत्तरम्- यास्कः समाधत्ते— "तासां महाभाग्याद् एकैकस्या अपि बहूनि नामधेयानि भवन्ति। अपि वा कर्मपृथक्त्वात्।" (निरुक्तम् ७.५)।
अर्थात्, देवतानां महाभाग्यत्वात् (ऐश्वर्यात्) तथा च कार्यस्य (कर्मणः) भेदात् एका एव देवता बहुभिः नामभिः स्तूयते। यथा— एकः एव अग्निः पाचकः, दाहकः, आहवनीयः इति उच्यते। यथा एकः एव पुरुषः 'होता', 'अध्वर्युः', 'ब्रह्मा' इति उच्यते कर्मभेदात्, तथैव देवाः अपि।

४. देवतानां स्वरूपविचारः (Anthropomorphism vs. Abstract)

किं देवताः मनुष्यवत् आकारयुक्ताः (साकाराः) सन्ति उत निराकाराः? इति विषये यास्केन गभीरं चिन्तनं कृतम्। अत्र द्वौ पक्षौ उपस्थापितौ—

(क) पुरुषविधाः (Human-like form)

केचन मन्यन्ते यत् देवताः पुरुषाः इव (मानवाः इव) सन्ति। कुतः?

अभिधानात्: वेदेषु देवतानां वर्णनं मानववत् क्रियते। यथा— "इन्द्रस्य बाहू", "सूर्यस्य चक्षुः", "अग्नेः मुखम्"।
संयोगात्: तेषां हस्तेषु आयुधानि, पात्रानि वा दृश्यन्ते। यथा— "हस्तेषु वज्रः" (इन्द्रस्य)।
कर्मणः: ते मानवाः इव कार्यं कुर्वन्ति। यथा— भोजनं, पानं (सोमपानम्), गमनम्, श्रवणम्।

अतः देवताः 'विग्रहवत्यः' (Embodied) सन्ति इति पूर्वपक्षः।

(ख) अपुरुषविधाः (Non-human form)

द्वितीयः पक्षः अस्ति यत् देवताः अपुरुषविधाः (निराकाराः अथवा प्रकृतेः शक्तयः) सन्ति।

यथा— 'अग्निः' साक्षात् ज्वालामयः अस्ति, न तु मनुष्यः। 'वायुः' स्पर्शरूपः अस्ति। 'सूर्यः' ज्योतिर्मण्डलः अस्ति। 'पृथिवी' मृदात्मिका अस्ति। एतेषां मानवाकारता केवलं रूपकम् (Metaphor) अस्ति।

यास्कः वदति— "अचेतनान्यपि एवं स्तूयन्ते यथा अक्षप्रभृतीन्यौषधिपर्यन्तानि।" वेदेषु अचेतनवस्तूनां (यथा अक्षः, मुसलः, ओषधिः) अपि स्तुतिः कृता अस्ति, तानि तु न पुरुषाः।

(ग) सिद्धान्तः

यास्कः उभयोः पक्षयोः समन्वयम् एवं करोति—

"अपि वा उभयविधाः स्युः। अपि वा पुरुषविद्यानामेव सतां कर्मात्मान एते स्युः।"

वस्तुतः देवताः चिन्मयाः (Sentient/Conscious) सन्ति। यद्यपि ते प्रकृतौ अग्नि-वायु-सूर्यरूपेण जडाः इव भान्ति, तथापि तदंतर्गता अभिमानिनी देवता चेतनयुक्ता अस्ति। सा देवता इच्छानुसारं रूपं धारयितुं समर्था। यास्कः वदति यत् "माहाभाग्यात्" देवताः यं यं रूपं कामयन्ते, तं तं रूपं धृत्वा दृश्यन्ते। अतः उभयविधं वर्णनं सत्यम्।

५. एकात्म्यवादः (Monotheism in Nirukta)

दैवतकाण्डस्य सर्वोच्चं शिखरं 'एकात्म्यवादः' अस्ति। यद्यपि वेदेषु ३३ कोटयः (प्रकाराः) वा ३३ देवताः वर्णिताः, तथापि तत्त्वतः 'एकं सद्' एव। यास्कः स्पष्टयति यत् सर्वाः देवताः तस्य एकस्य परमात्मनः एव अङ्गभूताः विभूतयः सन्ति।

"माहाभाग्याद् देवताया एक एव आत्मा बहुधा स्तूयते। एकस्य आत्मनोऽन्ये देवाः प्रत्यङ्गानि भवन्ति।" (निरुक्तम् ७.४)

अस्य भावः— देवतायाः (परमेश्वरस्य) अनन्तैश्वर्यात् एकः एव महान् आत्मा (परमात्मा) अनेकैः रूपैः स्तूयते। अग्निः, इन्द्रः, वरुणः, मित्रः— एते सर्वे तस्यैव एकस्य महात्मनः अङ्गानि सन्ति।

ऋग्वेदे अपि इदं तत्त्वं समर्थितम् अस्ति—

"इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्।
एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः॥" (ऋग्वेदः १.१६४.४६)

अनेन सिद्ध्यति यत् वैदिकधर्मः न 'बहुदेवतावादी' (Polytheistic) अपि तु 'एकेश्वरवादी' (Monotheistic) अथवा 'अद्वैतवादी' (Monistic) अस्ति। यः उपासकः अग्निम् उपासते, सः वस्तुतः तं परं पुरुषमेव उपासते।

यास्कः अत्र एकं रहस्यम् उद्घाटयति— "इतरेतरजन्मानो भवन्ति" (देवादः परस्परं जायन्ते)। कदाचित् अग्निः सूर्यात् जायते, कदाचित् सूर्यः अग्नेः। इदं द्योतयति यत् तेषां मूलं तत्त्वं एकम् एव अस्ति।

६. त्रिस्थानदेवतानां विस्तृतरूपम्

अधुना यास्कोक्त-त्रिस्थानदेवतानां किञ्चित् अधिकं विवरणं पश्यामः—

(१) अग्निः (पृथिवीस्थानः)
परिचयः: पृथिव्यां सर्वप्रधानः देवः अग्निः। सः पुरोहितः, यज्ञस्य देवः, ऋत्विक् च अस्ति।
मन्त्रः: "अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम्॥" (ऋग्वेदः १.१.१)
निर्वचनम्: "अग्निः कस्मात्? अग्रणीर्भवति। अग्रं यज्ञेषु प्रणीयते। अङ्गं नयति सन्नममानः।" (निरुक्तम् ७.१४)। सः सर्वेषु कार्येषु अग्रे नीयते, अतः अग्निः।
अन्तःपातिनो देवाः: जातवेदाः, वैश्वानरः, द्रविणोदाः, नराशंसः, इळस्पतिः। एते सर्वे अग्नेः एव विशेषनामानि अथवा रूपाणि सन्ति।
(२) इन्द्रः / वायुः (अन्तरिक्षस्थानः)
परिचयः: मध्यस्थानस्य (अन्तरिक्षस्य) अधिपतिः इन्द्रः (विद्युद्रूपः) अथवा वायुः अस्ति। इन्द्रः वृत्रं हन्ति, जलं च विमोचयति।
मन्त्रः: "इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः। रथीतमं रथीनां वाजानां सत्पतिं पतिम्॥" (ऋग्वेदः १.११.१)
निर्वचनम्: "इन्द्रः इरां दृणातीति वा, इरां ददातीति वा... इदमदर्शम् इति वा।" (निरुक्तम् १०.८)। यः अन्नं (इरा) ददाति, शत्रून् विदीर्णं करोति, सः इन्द्रः।
अन्तःपातिनो देवाः: मरुतः, रुद्रः, पर्जन्यः, आपः, ब्रह्मणस्पतिः।
(३) सूर्यः (द्युस्थानः)
परिचयः: द्युलोकस्य (आकाशस्य) स्वामी सूर्यः। सः जगतः आत्मा।
मन्त्रः: "सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च।" (ऋग्वेदः १.११५.१)
निर्वचनम्: "सूर्यः सर्तेर्वा, सुवतेर्वा, स्वीर्यतेर्वा।" (निरुक्तम् १२.१४)। यः सरति (चलति), सर्वं प्रेरयति वा सः सूर्यः।
अन्तःपातिनो देवाः: सविता, पूषा, मित्रः, वरुणः, अर्यमा, भगः, विष्णुः (त्रिविक्रमः), उषसः।
विष्णुविचारः: यास्कः विष्णुं सूर्यस्य एव एकं रूपं मन्यते। "विष्णुर्विशतेर्वा, व्यश्नोतेर्वा।" यः सर्वं व्याप्नोति सः विष्णुः। तस्य "त्रीणि पदा विचक्रमे" इति मन्त्रः सूर्यस्य उदय-मध्याह्न-अस्तमय कालं सूचयति (इति शाकपूणिमतम्)।

७. छन्दः-देवता सम्बन्धः

निरुक्ते देवतानां सम्बन्धे छन्दसाम् अपि महत्त्वं वर्णितम्। प्रायः विशिष्टानां देवतानां स्तुतिः विशिष्टेषु छन्दःसु क्रियते।

गायत्री: अग्नेः छन्दः। (गायत्री अग्निना सह सम्बद्धा)।
त्रिष्टुप्: इन्द्रस्य छन्दः। (वीर्यवतां देवानां स्तुतिः त्रिष्टुप् छन्दसि भवति)।
जगती: विश्वेषां देवानां (सूर्यस्य वा) छन्दः।

यद्यपि अयं नियमः सार्वत्रिकः नास्ति, तथापि प्रायशः अग्नि-इन्द्र-सूर्याणां स्तुतिः क्रमेण गायत्री-त्रिष्टुप्-जगती छन्दस्सु प्राप्यते।

८. निपातविचारः उपमा च

दैवतकाण्डे यास्कः मन्त्रेषु देवतानां वर्णनप्रसङ्गे प्रयुक्तानां निपातानाम् (Particles like इव, न, चित्) अपि व्याख्यां करोति। यत्र "अग्निर्न" (अग्निः इव) इति प्रयोगः, तत्र साक्षात् अग्निदेवता नास्ति, अपि तु उपमा अस्ति। देवतानां स्वरूपनिर्णये उपमालङ्कारस्य ज्ञानं महत्त्वपूर्णम्।

उदाहरणार्थम्, इन्द्रस्य वज्रः लौकिकवज्रः न, अपि तु विद्युत्। वृत्रः मेघः। इन्द्र-वृत्र-युद्धं नाम मेघ-विद्युत्-संघर्षः, येन जलवृष्टिः भवति। इदं 'आधिदैविकं' व्याख्यानम् निरुक्तस्य वैशिष्ट्यम्।

९. निष्कर्षः (Conclusion)

निरुक्तस्य दैवतकाण्डस्य अध्ययनेन वयं निम्नलिखितनिष्कर्षान् प्राप्नुमः—

मन्त्रार्थज्ञानम्: देवतायाः सम्यक् परिज्ञानेन विना मन्त्रस्य अर्थः स्पष्टः न भवति।
समन्वयः: बहुदेवतावादस्य (Polytheism) एकेश्वरवादेन (Monotheism) सह अपूर्वः समन्वयः यास्केन कृतः। "एकं तत्त्वं, रूपाणि अनेकधा" इति सिद्धान्तः स्थापितः।
वैज्ञानिकदृष्टिः: देवताः केवलं अन्धश्रद्धायाः विषयाः न, अपि तु प्रकृतेः महतीः शक्तयः (Forces of Nature) सन्ति। अग्नि-विद्युत्-सूर्याणां माध्यमेन सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं सञ्चालितं भवति।
आध्यात्मिकदृष्टिः: अन्ते सर्वं देवतानां लयं परमात्मनि भवति। मनुष्यस्य शरीरम् अपि एकं ब्रह्माण्डम्। अत्र प्राणः एव वायुः, जाठराग्निः एव अग्निः, चक्षुः एव सूर्यः। एवं पिण्ड-ब्रह्माण्डयोः एकता दर्शिता।

अतः, यास्कप्रणीतं दैवतविज्ञानं न केवलं वैदिककर्मकाण्डस्य आधारशिला, अपि तु भारतीयदर्शनस्य, अध्यात्मविद्यायाः च आदिस्रोतः अस्ति। यः "दैवतज्ञः" (Knower of Deities) भवति, स एव मन्त्राणाम् अर्थवित् भवति, स एव च परमं श्रेयः प्राप्नोति।

"यो देवतां विजानाति, स विजानाति तं पदम्।"

देवतानां त्रिस्थानविभागः

वैदिकवाङ्मये देवतानां वर्गीकरणं निरुक्तशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति। महर्षिः यास्कः 'दैवतकाण्डे' (सप्तमाध्याये) नैरुक्तसम्प्रदायस्य मतम् आश्रित्य देवतानां निवासस्थानमधिकृत्य तान् त्रिषु वर्गेषु विभजति। एषः विभागः "स्थानविभागः" इति उच्यते।

अस्य मूलसूत्रं निरुक्ते एवं प्राप्तम्—

अस्य विस्तृतं विवेचनं अधोलिखितं वर्तते-

१. पृथिवीस्थानः (The Terrestrial Region)
प्रथमः लोकः 'भूलोकः' अथवा पृथिवी अस्ति। अस्य लोकस्य अधिष्ठात्री (प्रधाना) देवता 'अग्निः' अस्ति।
प्रधानदेवता: अग्निः।
स्वरूपम्: यः अस्माभिः प्रत्यक्षं दृश्यते, यः यज्ञकुण्डे प्रज्वलति, यश्च हविः (आहुतिं) वहति, सः पार्थिवः अग्निः।
कार्यम्: देवेभ्यः हविः प्रापणम् (हविर्वाहकः), अन्धकारस्य निवारणं, पाके सहायता च।
अन्ये देवाः (गणाः): ये देवाः पृथिव्याः सम्बद्धाः सन्ति, ते सर्वे अग्नि वर्गे समाविष्टाः भवन्ति। (सोमः, पृथिवी, नद्यः, बृहस्पतिः)
२. अन्तरिक्षस्थानः (The Atmospheric Region)
द्वितीयः लोकः 'भुवर्लोकः' अथवा अन्तरिक्षम् (Middle Space) अस्ति। इदं स्थानं पृथिव्याः द्युलोकस्य च मध्यवर्ति अस्ति। अस्य अधिष्ठात्री देवता 'वायुः' अथवा 'इन्द्रः' अस्ति।
प्रधानदेवता: वायुः / इन्द्रः।
कार्यम्: वृष्टिप्रदानं, मेघान् विदीर्य जलविमोचनं, रसान् (जलम्) आदातुं शक्तिः।
अन्ये देवाः (गणाः): मरुतः, रुद्रः, पर्जन्यः, आपः, मातरिश्वा।
३. द्युस्थानः (The Celestial Region)
तृतीयः सर्वोच्चः लोकः 'स्वर्लोकः' अथवा द्युलोकः अस्ति। अस्य अधिष्ठात्री देवता 'सूर्यः' अस्ति।
प्रधानदेवता: सूर्यः।
कार्यम्: जगतः प्रकाशः, प्राणानां सञ्चारः, रश्मिभिः रसादानं (Evaporation), कालस्य विभागः (अहोरात्रादि)।
अन्ये देवाः (गणाः): विष्णुः, वरुणः, मित्रः, उषसः, आदित्याः, अश्विनौ।

देवतानां सूक्तसंख्या

अत्र ऋग्वेदसंहितायां विभिन्नानां देवतानां कृते उपलब्धाम् सूक्तसंख्यां सविस्तरं (सटिप्पणीकम्) प्रस्तूयते।

१. पृथिवीस्थानीयाः देवाः (Terrestrial Deities)

अग्निः (२०० सूक्तानि) : ऋग्वेदे इन्द्रस्य अनन्तरं द्वितीयं प्रमुखं स्थानम् अग्नेः अस्ति।
सोमः (१२० सूक्तानि) : सोमस्य गणना विशिष्टा अस्ति। (११४ सूक्तानि : समग्रं नवमं मण्डलं, ६ सूक्तानि : अवशिष्टेषु मण्डलेषु)।
बृहस्पतिः (११ सूक्तानि) : अयं देवानां पुरोहितः मन्त्राणां स्वामी च।
सरस्वती (३ सूक्तानि) : नदीदेवता वाग्देवता च रूपेण।
पृथिवी (१ सूक्तम्), नद्यः (१ सूक्तम्), अरण्यानी (१ सूक्तम्)

२. अन्तरिक्षस्थानीयाः देवाः (Atmospheric Deities)

इन्द्रः (२५० सूक्तानि) : ऋग्वेदस्य सर्वाधिक-सूक्तभाक् देवता।
मरुतः (३३ सूक्तानि), ब्रह्मणस्पतिः (११ सूक्तानि), आपः (४ सूक्तानि)
रुद्रः (३ सूक्तानि), पर्जन्यः (३ सूक्तानि)
वायुः (१ सूक्तम्), अपాంनपात् (१ सूक्तम्), अहिर्बुध्न्यः (१ सूक्तम्)

३. द्युस्थानीयाः देवाः (Celestial Deities)

अश्विनौ (५० सूक्तानि), उषसः (२१ सूक्तानि)
वरुणः (१२ सूक्तानि), सविता (११ सूक्तानि), सूर्यः (१० सूक्तानि)
पूषा (८ सूक्तानि), विष्णुः (५-६ सूक्तानि)
मित्रः (१ सूक्तम्), भगः (१ सूक्तम्)

४. गणदेवताः & द्वन्द्वदेवताः & स्त्रीदेवताः

विश्वेदेवाः (७० सूक्तानि), आदित्याः (६ सूक्तानि)
मित्रावरुणौ (२४ सूक्तानि), इन्द्राग्नी (११ सूक्तानि), इन्द्रवायू (७ सूक्तानि)
उषा (२१), रात्रिः (१), वाक् (१), श्रद्धा (१), सूर्या (१)

देवतानां पर्यायपदानि

१. पृथिवीस्थानीयाः देवाः अग्निः : अग्निः, वैश्वानरः, जातवेदाः, वह्निः, हव्यवाहनः, कव्यवाहनः, पावकः, अनलः, शिखी, धनञ्जयः, कृपीटयोनिः, ज्वलनः, रोहिताश्वः, वायुसखः, चित्रभानुः, हिरण्यरेताः, सप्तार्चिः, घृतार्चिः, आश्रयाशः, बृहद्भानुः, शुष्मः, दमूनाः, घृतपृष्ठः, शोचिष्केशः, कविः।

सोमः : सोमः, इन्दुः, चन्द्रः, ओषधीशः, नक्षत्राधिपः, पवमानः, सुधांशुः, अत्रिजातः, अमृतदीधितिः, मृगाङ्कः, शीतराश्मिः, द्विजराजः, निशाकरः, कलानिधिः, शशधरः, वनस्पतिः, विचक्षणः, मधुमान्, रोहिणीपतिः, क्षपाकरः, श्वेतवाहनः, तुषारकिरणः, मनः, शम्भुशेखरः, पीयूषः।

बृहस्पतिः : बृहस्पतिः, सुराचार्यः, गीष्पतिः, धिषणः, वाचस्पतिः, जीवः, आङ्गिरसः, वागीशः, त्रिदशगुरुः, इज्याचार्यः, अनिमिषाचार्यः, चक्षस्, ब्रह्मणस्पतिः, गणपतिः, ज्येष्ठराजः, मन्त्रनाथः, पुरोहितः, चीरिः, चित्रशिखण्डिजः, धियोनेता, ऋतुप्रजाः, सत्यमन्त्रः, कविः, प्रज्ञानेता, सुगोपाः।

सरस्वती : सरस्वती, वाक्, वाणी, भारती, शारदा, ब्राह्मी, गीः, गिरां देवी, भाषा, वर्णमातृका, वागीश्वरी, वीणापाणिः, पुस्तकधारिणी, हंसवाहिनी, ज्ञानदा, विधात्री, शुक्ला, ब्रह्मचारिणी, कादम्बरी, विद्यानिधिः, पावका, गौरी, विद्या, अक्षरा, ईश्वरी।

२. अन्तरिक्षस्थानीयाः देवाः इन्द्रः : इन्द्रः, मघवा, शक्रः, पुरन्दरः, वज्री, शतक्रतुः, वृत्रहा, वासवः, सहस्राक्षः, मरुत्वान्, पाकशासनः, बिडौजाः, सुनासीरः, गोत्रभित्, हरिहयः, सुत्रामः, वृषा, वास्तोष्पतिः, सुरपतिः, बलारातिः, शचीपतिः, जम्भभेदी, आखण्डलः, दिवस्पतिः, कौशिकः।

वायुः / वातः : वायुः, वातः, मरुत्, अनिलः, पवनः, समीरः, समीरणः, गन्धवहः, जगत्प्राणः, प्रभञ्जनः, पृषदश्वः, नभस्वान्, मातरिश्वा, सदागतिः, स्पर्शः, श्वसनः, हरिः, कम्पः, आशुगः, धूमकेतुः, महाबलः, प्राणः, मरुत्सखा, वातायनः, अशरीरः।

रुद्रः : रुद्रः, शिवः, शम्भुः, शङ्करः, पशुपतिः, ईशानः, उग्रः, भीमः, त्र्यम्बकः, महादेवः, शर्वः, भवः, मृडः, नीलग्रीवः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, धूर्जटिः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, पिनाकी, कृत्तिवासाः, गिरीशः, स्थाणुः, हरः, महेश्वरः।

पर्जन्यः : मेघः, वर्षकः, स्तनयित्नुः, वृषभः, उदधरः, जलदः, अम्बुदः, वारिदः, जीमूतः, पयोदरः, बलाहकः, धाराधरः, घनरवः, तोयधरः, अभ्रम्।

३. द्युस्थानीयाः देवाः सूर्यः : सूर्यः, आदित्यः, सविता, भानुः, रविः, भास्करः, दिनकरः, दिवाकरः, मार्तण्डः, विवस्वान्, पूषा, भगः, मित्रः, अर्यमा, अंशुमाली, तपनः, खगः, हरिदश्वः, सप्ताश्वः, गभस्तिमान्, तिमिरापहा, पतङ्गः, अर्कः, विरोचनः, द्वादशात्मा।

विष्णुः : विष्णुः, नारायणः, त्रिविक्रमः, उरुक्रमः, विश्वरूपः, शिपिविष्टः, वासुदेवः, केशवः, माधवः, गोविन्दः, जनार्दनः, हृषीकेशः, पद्मनाभः, दामोदरः, अच्युतः, अनन्तः, पुरुषोत्तमः, वैकुण्ठः, गरुडध्वजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, लक्ष्मीपतिः, उपेन्द्रः, विश्वम्भरः, मुकुन्दः।

वरुणः : वरुणः, प्रचेताः, सम्राट्, पाशी, यादसांपतिः, अम्ब्स्पतिः, ऋतस्यगोपा, धृतव्रतः, असुरः, उरुचक्षाः, विश्वदर्शनः, अपाम्पतिः, जलेशः, वारिनाथः, सलिलेशः, तोयेशः, यादवेन्द्रः, मायावी, सुक्रतुः, क्षत्रः, दक्षः, सिन्धुपतिः, रत्नाकरः, पश्चिमाधिपतिः, धर्मपतिः।

ऋग्वैदिकदेवानां कार्याणि

प्रकृतौ (Nature) याः विविधाः शक्तयः कार्यं कुर्वन्ति, तासाम् अभिमानिदेवताः भिन्नाः सन्ति। अत्र प्रमुखानां ऋग्वैदिकदेवानां विशिष्टकार्याणां सूची सारणीरूपेण प्रस्तूयते—

क्र.	देवता	पदवी/उपाधिः	विशिष्टकार्यम् (Specific Function)
१.	अग्निः	पुरोहितः / हव्यवाहनः	हविः-प्रापणम् : मानवानां हविः देवान् प्रति नयति। (Mediator)
२.	इन्द्रः	पुरन्दरः / वृत्रहा	वृष्टिः & युद्धम् : वृत्रं हत्वा जलविमोचनम्। शत्रुनाशः।
३.	वरुणः	ऋतस्य गोपा / सम्राट्	नैतिकनियम-पालनम् : जगतः 'ऋत'स्य (Cosmic Law) रक्षणम्।
४.	सोमः	ओषधिपतिः / अमृतः	अमृतत्वं & आनन्दः : देवेभ्यः ओजः (Energy) प्रदानम्।
५.	सूर्यः	जगतः आत्मा	प्रकाशः : अन्धकारस्य नाशः, सर्वप्राणिषु प्राणसञ्चारः।
६.	सविता	प्रसविता	प्रेरणा : बुद्धेः कर्मणः च प्रेरणम् (Stimulation)।
७.	विष्णुः	उरुक्रमः / त्रिविक्रमः	व्याप्तिः : त्रिभिः पादेः जगत्-मापनम्।
८.	रुद्रः	भिषक्तमः / पशुपतिः	रोगनाशः : वैद्यरूपेण रोगनिवारणम्।
९.	अश्विनौ	देवभिषजौ	चिकित्सा & उद्धारः : देवानां चिकित्सा।
१०.	पूषा	पशुपः / मार्गदर्शकः	मार्ग-रक्षणम् : नष्टानां पशूनां अन्वेषणम्।

सारांशः

अग्निः यज्ञस्य केन्द्रम्।
इन्द्रः शक्तिः (Power)।
वरुणः न्यायः (Justice)।
सूर्यः ज्ञानम्/प्रकाशः।
सोमः भक्तिः/आनन्दः।

देवतानां 'निरुक्तशास्त्रानुसारं' निर्वचनं (व्युत्पत्तिः)

महर्षिः यास्कः धातूनां अर्थं संयोज्य कथम एतेषां पदानां सिद्धिः भवति, इति स्पष्टयति। देवतानां 'निरुक्तशास्त्रानुसारं' निर्वचनं (व्युत्पत्तिः) करोति

१. पृथिवीस्थानीयाः देवाः

अग्निः : "अग्रणीर्भवति", "अग्रं यज्ञेषु प्रणीयते", "अङ्गं नयति सन्नममानः"।
सोमः : "सोमः सुनोतेः" (√षुञ् - अभिषवे)।
बृहस्पतिः : "बृहताः पाता वा पालयिता वा"।
पृथिवी : "पृथिवी प्रथनात्" (√प्रथ् - विस्तारे)।
सरस्वती : "सरः इत्युदकनाम, तद्वती"।
नद्यः : "नद्यः नदनाः भवन्ति" (√नद् - शब्दे)।
अरण्यानी : "अरण्यस्य पत्नी"।

२. अन्तरिक्षस्थानीयाः देवाः

इन्द्रः : "इरां दृणाति", "इरां ददाति", "इन्दवे द्रवति", "इन्दतेः ऐश्वर्यकर्मणः"।
वायुः : "वातेः" (√वा - गतिगन्धनयोः)।
रुद्रः : "रौतीति सतः", "रोदयतेर्वा"।
मरुतः : "मित-राविणः", "महद् रवन्ति"।
पर्जन्यः : "तृपेराद्यन्तविपरीतस्य", "परो जेता"।
आपः : "आप्नोतेः" (√आप् - व्याप्तौ)।

३. द्युस्थानीयाः देवाः

सूर्यः : "सुवतेः", "सर्तेर्वा"।
सविता : "सर्वस्य प्रसविता"।
विष्णुः : "विशतेर्वा", "व्यश्नोतेर्वा"।
वरुणः : "वृणोतीति सतः" (√वृ - वरने/आच्छादने)।
मित्रः : "प्रमीतेः", "मिनोतेर्वा"।
पूषा : "पुष्यतीति"।
उषसः : "उच्छतीति"।
अश्विनौ : "अश्वैः (रश्मिभिः) व्याप्नुतः"।
भगः : "भजतेः" (√भज् - सेवायाम्/विभागे)।
द्यौः : "द्योतनात्"।

४. अन्ये

रात्रिः : "रामयतीति"।
वाक् : "वचेः"।
अदितिः : "अदीना", "अदितिः अदोमयम्"।
श्रद्धा : "श्रत्-धा"।
विश्वेदेवाः : "सर्वे देवाः"।
आदित्याः : "आदत्ते रसान्", "आदत्ते भासं ज्योतिषाम्"।

॥ इति शम् ॥

भागवत दर्शन