निरुक्ते षड्भावविकाराः - अभ्यासप्रश्नाः (MCQs) UGC NET Sanskrit Code 73 Specific

निरुक्ते षड्भावविकाराः - अभ्यासप्रश्नाः (MCQs)
UGC NET Sanskrit Code 73 Specific 50 Important MCQs

१. निरुक्तशास्त्रे कस्य आचार्यस्य मतमुद्धृत्य यास्कः षड्भावविकारान् निरूपयति?

• (A) शाकटायनस्य
• (B) गार्ग्यस्य
• (C) वार्ष्यायणेः
• (D) औदुम्बरायणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) वार्ष्यायणेः

२. 'शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति' - अत्र वेदपुरुषस्य 'श्रोत्रं' किम् उच्यते?

• (A) व्याकरणम्
• (B) निरुक्तम्
• (C) कल्पः
• (D) छन्दः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) निरुक्तम्

३. षड्भावविकाराणां समुचितः क्रमः कः?

• (A) जायते, वर्धते, अस्ति, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति
• (B) जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति
• (C) अस्ति, जायते, वर्धते, विपरिणमते, विनश्यति, अपक्षीयते
• (D) जायते, विपरिणमते, अस्ति, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) जायते, अस्ति, विपरिणमते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यति

४. "जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे, न ___________।" रिक्तस्थानं पूरयत।

• (A) अपरभावमाचष्टे
• (B) सत्त्वावधारणम्
• (C) प्रतिषेधति
• (D) विकारमाचष्टे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) अपरभावमाचष्टे

५. "अस्तीत्युत्पन्नस्य ___________।" इति यास्कः।

• (A) विकारः
• (B) सत्त्वावधारणम्
• (C) आदिमाचष्टे
• (D) स्वाङ्गाभ्युच्चयः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) सत्त्वावधारणम्

६. "विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य ___________ विकारम्।"

• (A) सत्त्वात्
• (B) तत्त्वात्
• (C) भावात्
• (D) रूपात्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) तत्त्वात्

७. "वर्धत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयं, ___________ वा अर्थानाम्।"

• (A) सांयोगिकानां
• (B) सांसरिकानां
• (C) वैकारिकानां
• (D) आधिदैविकानां

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) सांयोगिकानां

८. "अपक्षीयत इति एतेनैव व्याख्यातः ___________।"

• (A) अनुलोमम्
• (B) प्रतिलोमम्
• (C) सहेतुकम्
• (D) सविस्तरम्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) प्रतिलोमम्

९. "विनश्यतीति ___________, न पूर्वभावमाचष्टे।"

• (A) अपरभावस्यादिमाचष्टे
• (B) उत्तरभावस्यादिमाचष्टे
• (C) पूर्वभावस्यान्तमाचष्टे
• (D) विकारस्यान्तमाचष्टे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) अपरभावस्यादिमाचष्टे

१०. "भावप्रधानम् ___________।" इति निरुक्ते कस्य लक्षणम्?

• (A) नाम्नः
• (B) उपसर्गस्य
• (C) आख्यातस्य
• (D) निपातस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) आख्यातस्य

११. 'तिरोहितस्य अर्थस्य आविर्भावः एव जन्म' - इति कस्य दर्शनस्य मतं निरुक्तेन सह संवादी?

• (A) न्यायस्य (असत्कार्यवादः)
• (B) साङ्ख्यस्य (सत्कार्यवादः)
• (C) चार्वाकस्य
• (D) बौद्धस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) साङ्ख्यस्य (सत्कार्यवादः)

१२. 'यदा बीजं अङ्कुरितं भवति' - अत्र कः भावविकारः घटते?

• (A) अस्ति
• (B) जायते
• (C) वर्धते
• (D) विपरिणमते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) जायते

१३. 'दुग्धस्य दधिरूपेण परिणामः' - अत्र कः भावविकारः?

• (A) वर्धते
• (B) जायते
• (C) विपरिणमते
• (D) विनश्यति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) विपरिणमते

१४. धनस्य, यशसः वा वृद्धिः कीदृशी वृद्धिः उच्यते?

• (A) स्वाङ्गाभ्युच्चयः
• (B) सांयोगिकी
• (C) स्वाभाविकः
• (D) विकारः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) सांयोगिकी

१५. 'बालः युवा भवति' - अत्र कः विकारः मुख्यतया दृश्यते?

• (A) विपरिणमते
• (B) जायते
• (C) विनश्यति
• (D) अपक्षीयते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) विपरिणमते

१६. शरीरस्य जरावस्था (वृद्धावस्था) कस्य उदाहरणम्?

• (A) विपरिणमते
• (B) वर्धते
• (C) अपक्षीयते
• (D) विनश्यति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अपक्षीयते

१७. महाभाष्ये पतञ्जलिना भावानां 'अन्त्यं' किं प्रोक्तम्?

• (A) मोक्षः
• (B) विनाशः
• (C) विकारः
• (D) परिणामः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) विनाशः

१८. 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इति वचनं केन भावविकारेण सह सम्बद्धम्?

• (A) अपक्षीयते
• (B) विनश्यति
• (C) जायते
• (D) विपरिणमते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) विनश्यति

१९. 'न प्रतिषेधति' इति वाक्यांशः कयोः विकारयोः लक्षणे प्रयुक्तः?

• (A) जायते, अस्ति च
• (B) जायते, विनश्यति च
• (C) वर्धते, अपक्षीयते च
• (D) विपरिणमते, विनश्यति च

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) जायते, विनश्यति च

२०. 'सर्वे क्षयान्ता निच्चयाः' - इति न्यायः कस्य विकारस्य पुष्टिं करोति?

• (A) वर्धते
• (B) अपक्षीयते
• (C) अस्ति
• (D) जायते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अपक्षीयते

२१. 'अस्ति' इति भावविकारः कस्य सत्त्वावधारणं करोति?

• (A) भविष्यतः
• (B) अतीतस्य
• (C) उत्पन्नस्य
• (D) विनष्टस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) उत्पन्नस्य

२२. यास्कः 'विपरिणमते' इत्यत्र कस्य 'अप्रच्यवमानत्वं' स्वीकरोति?

• (A) विकारस्य
• (B) तत्त्वस्य
• (C) रूपस्य
• (D) गुणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) तत्त्वस्य

२३. निरुक्तस्य प्रथमाध्यायस्य कस्मिन् पादे एषा चर्चा वर्तते?

• (A) प्रथमपादे
• (B) द्वितीयपादे
• (C) तृतीयपादे
• (D) चतुर्थपादे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) द्वितीयपादे

२४. 'कपालः भवति' इति घटस्य कः विकारः?

• (A) जायते
• (B) विनश्यति (अपरभावस्यादिः)
• (C) वर्धते
• (D) अस्ति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) विनश्यति (अपरभावस्यादिः)

२५. बौद्धदर्शनस्य 'क्षणिकवादः' कस्य मतस्य बीज रूपेण अत्र दृश्यते?

• (A) द्रव्यप्राधान्यस्य
• (B) भाव(क्रिया)प्राधान्यस्य
• (C) सत्त्वप्राधान्यस्य
• (D) अभावप्राधान्यस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) भाव(क्रिया)प्राधान्यस्य

२६. 'जायते' इति पदं भविष्यत्कालीनं विकारं ________।

• (A) प्रतिषेधति
• (B) न प्रतिषेधति
• (C) विधत्ते
• (D) निवर्तयति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) न प्रतिषेधति

२७. 'अस्ति' इति ब्रह्मणः लक्षणं कुत्र मन्यते?

• (A) न्यायदर्शने
• (B) साङ्ख्यदर्शने
• (C) वेदान्तदर्शने
• (D) वैशेषिकदर्शने

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) वेदान्तदर्शने

२८. 'स्वाङ्गाभ्युच्चयः' इत्यस्य उदाहरणं किम्?

• (A) धनस्य वृद्धिः
• (B) नद्यां जलस्य वृद्धिः
• (C) वृक्षस्य शाखायाः वृद्धिः
• (D) यशसः वृद्धिः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) वृक्षस्य शाखायाः वृद्धिः

२९. 'विनश्यति' इति विकारः कस्य लयः मन्यते?

• (A) कार्यस्य कारणे
• (B) कारणस्य कार्ये
• (C) गुणस्य द्रव्ये
• (D) द्रव्यस्य गुणे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) कार्यस्य कारणे

३०. षड्भावविकारेषु कः विकारः पूर्णतां प्रति गमनं सूचयति?

• (A) अस्ति
• (B) विपरिणमते
• (C) वर्धते
• (D) जायते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) वर्धते

३१. 'न अपरभावमाचष्टे' इति कथनं कस्य विकारस्य कृते प्रयुक्तम्?

• (A) विनश्यति
• (B) जायते
• (C) अस्ति
• (D) वर्धते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) जायते

३२. 'अस्ति' इति स्थितौ परिवर्तनं भवति वा न?

• (A) भवति
• (B) अंशतः भवति
• (C) न भवति, केवलं कालप्रवाहः
• (D) अत्यधिकं भवति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) न भवति, केवलं कालप्रवाहः

३३. 'अयं घटः अस्ति' इति व्यवहारः कदा सम्भवति?

• (A) यदा पदार्थः जायते
• (B) यदा पदार्थः नश्यति
• (C) यदा पदार्थः स्वरूपतः विद्यमानः भवति
• (D) यदा पदार्थः वर्धते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) यदा पदार्थः स्वरूपतः विद्यमानः भवति

३४. सुवर्णं कुण्डलरूपेण भवति - अत्र सुवर्णत्वं ________।

• (A) नश्यति
• (B) स्थिरं भवति
• (C) क्षीयते
• (D) जायते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) स्थिरं भवति

३५. 'वर्धते' इति विकारेण पदार्थः कस्याः दिशि गच्छति?

• (A) शून्यतां प्रति
• (B) विनाशं प्रति
• (C) पूर्णतां प्रति
• (D) मूलं प्रति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) पूर्णतां प्रति

३६. 'अपक्षीयते' इति विकारः कस्य प्रतिलोमः?

• (A) जायते
• (B) अस्ति
• (C) विपरिणमते
• (D) वर्धते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) वर्धते

३७. 'विनश्यति' इति विकारः किं न बोधयति?

• (A) अनन्तां शून्यतां
• (B) अपरभावस्य आदिं
• (C) पूर्वभावस्य नाशं
• (D) अस्तित्वस्य लोपं

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) अनन्तां शून्यतां

३८. षड्भावविकाराः कस्य जीवनचक्रं स्पष्टयन्ति?

• (A) केवलं चेतनानां
• (B) केवलं जडानां
• (C) जडचेतनपदार्थानां
• (D) केवलं देवानां

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) जडचेतनपदार्थानां

३९. निरुक्तं वैदिकमन्त्राणां कस्य अवबोधाय अपरिहार्यम्?

• (A) स्वरस्य
• (B) अर्थस्य
• (C) छन्दसः
• (D) ज्योतिषस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अर्थस्य

४०. 'न पूर्वभावमाचष्टे' इति लक्षणं कस्य?

• (A) जायते
• (B) वर्धते
• (C) विनश्यति
• (D) अस्ति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) विनश्यति

४१. वार्ष्यायणेः मते पदार्थानां कति विकाराः?

• (A) चत्वारः
• (B) पञ्च
• (C) षट्
• (D) अष्टौ

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) षट्

४२. 'वर्धते' इत्यत्र कति प्रकारका वृद्धिः वर्णिता?

• (A) एकविधा
• (B) द्विविधा
• (C) त्रिविधा
• (D) चतुर्विधा

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) द्विविधा (स्वाङ्गाभ्युच्चयः, सांयोगिकी च)

४३. 'अभूतस्य प्रादुर्भावः जन्म' इति कस्य मतम्?

• (A) नैयायिकानां
• (B) साङ्ख्यानां
• (C) मीमांसकानां
• (D) वैदान्तिकानां

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) नैयायिकानां

४४. 'विनाशः' कस्य पूर्वपीठिका अस्ति?

• (A) पुनारम्भस्य
• (B) शून्यतायाः
• (C) मोक्षस्य
• (D) स्थितेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) पुनारम्भस्य

४५. 'इन्द्रियाणि शिथिलानि भवन्ति' - इदं कस्य लक्षणम्?

• (A) वर्धते
• (B) अपक्षीयते
• (C) विपरिणमते
• (D) अस्ति

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अपक्षीयते

४६. निरुक्तं वेदाङ्गेषु कतमं स्थानं भजते?

• (A) प्रथमम्
• (B) द्वितीयम्
• (C) तृतीयम्
• (D) चतुर्थम्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) चतुर्थम् (शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त)

४७. 'षड्भावविकाराः' कस्य पदजातस्य प्रसङ्गे उक्ताः?

• (A) नाम्नः
• (B) उपसर्गस्य
• (C) आख्यातस्य
• (D) निपातस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) आख्यातस्य

४८. यास्कस्य मते जगतः मूलं किम्?

• (A) द्रव्यम्
• (B) भावः (क्रिया)
• (C) गुणः
• (D) जातिः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) भावः (क्रिया)

४९. 'विपरिणमते' इत्यत्र कस्य नाशः न भवति?

• (A) अवस्थायाः
• (B) आकारस्य
• (C) मौलिकतत्त्वस्य
• (D) रूपस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) मौलिकतत्त्वस्य

५०. षड्भावविकाराणां विचारः कस्याः सीमां स्पृशति?

• (A) केवलं व्याकरणस्य
• (B) दर्शनशास्त्रस्य, भौतिकशास्त्रस्य च
• (C) केवलं साहित्यस्य
• (D) केवलं ज्योतिषस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) दर्शनशास्त्रस्य, भौतिकशास्त्रस्य च