वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां 'पञ्चसन्धयः'
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां 'पञ्चसन्धयः' इति प्रकरणं सुप्रसिद्धम् अस्ति। अत्र पाणिनि-व्याकरणानुसारं सन्धिप्रकरणस्य ससूत्रं, सोदाहरणं च शास्त्रीयं विवेचनं प्रस्तूयते। यूजीसी नेट परीक्षायाः कृते अति महत्त्वपूर्णं वर्तते।
१. प्रस्तावना
संस्कृतभाषायां 'सन्धिः' इति शब्दः अत्यावश्यकः अस्ति। वाक्यानां निर्माणे, पदानां संयोजने च सन्धेः महती भूमिका वर्तते। 'सन्धि' शब्दस्य व्युत्पत्तिः 'सम् + धा + कि' इति भवति। अस्य सामान्यः अर्थः 'मेलनम्' इति। व्याकरणशास्त्रे द्वयोः वर्णयोः (स्वरयोः वा व्यञ्जनयोः) मेलनेन यः विकारः (परिवर्तनम्) जायते, सः 'सन्धिः' इति कथ्यते।
महर्षिणा पाणिनिना अष्टाध्याय्यां सन्धेः कृते 'संहिता' इति पारिभाषिकशब्दः प्रयुक्तः।
"परः सन्निकर्षः संहिता" (१.४.१०९)
अर्थः – वर्णानां अतिशचितः (अत्यन्तः) सामीप्यं 'संहिता' संज्ञं स्यात्। यत्र संहिता भवति, तत्रैव सन्धिः प्रवर्तते।
भट्टोजिदीक्षितविरचितायां 'वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां' सन्धिप्रकरणं पञ्चसु भागेषु विभक्तम् अस्ति, अत एते 'पञ्चसन्धयः' इति नाम्ना ख्याताः। ते च–
- अच् सन्धिः
- प्रकृतिभावसन्धिः
- हल् सन्धिः
- विसर्गसन्धिः
- स्वादि सन्धिः
अधुना एतेषां क्रमिकं विवेचनं कुर्मः।
२. अच् सन्धिः (स्वरसन्धिः)
यदा द्वयोः स्वरयोः (Ach vowels) मेलनेन विकारः उत्पद्यते, तदा सः 'अच् सन्धिः' इति उच्यते। माहेश्वरसूत्रानुसारं 'अच्' प्रत्याहारे सर्वे स्वराः (अ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ) समाविष्टाः सन्ति। अच्-सन्धेः प्रमुखानि भेदानि सूत्राणि च अधः सन्ति:
(क) यण् सन्धिः
सूत्रम् –
"इको यणचि" (६.१.७७)
व्याख्या – संहितायां विषये, 'इक्' (इ, उ, ऋ, ऌ) स्थाने 'यण्' (य्, व्, र्, ल्) स्यात्, यदि परे 'अच्' (स्वरः) भवेत्।
उदाहरणानि –
- सुधी + उपास्यः = सुध्युपास्यः (अत्र ई-कारस्य स्थाने य्-कारः जातः)।
- मधु + अरिः = मध्वरिः (उ -> व्)।
- धातृ + अंशः = धात्रंशः (ऋ -> र्)।
- लृ + आकृतिः = लाकृतिः (ऌ -> ल्)।
(ख) अयादि सन्धिः
सूत्रम् –
"एचोऽयवायावः" (६.१.७८)
व्याख्या – 'एच्' (ए, ओ, ऐ, औ) क्रमात् 'अय्, अव्, आय्, आव्' इत्येते आदेशाः स्युः अचि (स्वरे) परे।
उदाहरणानि –
- ने + अनम् = नयनम् (ए -> अय्)।
- पो + अनः = पवनः (ओ -> अव्)।
- नै + अकः = नायकः (ऐ -> आय्)।
- पौ + अकः = पावकः (औ -> आव्)।
(ग) गुण सन्धिः
अत्र द्वौ सूत्रौ मुख्यौ स्तः—संज्ञासूत्रं, विधिसूत्रं च।
संज्ञासूत्रम् – अदेङ् गुणः (१.१.२) (अत्, एङ् च गुणसंज्ञः स्यात्)।
विधिसूत्रम् –
"आद्गुणः" (६.१.८७)
व्याख्या – अवर्णात् अचि परे (इ, उ, ऋ, ऌ) पूर्वपरयोः स्थाने एकः 'गुणः' (अ, ए, ओ) आदेशः स्यात्।
उदाहरणानि –
- उप + इन्द्रः = उपेन्द्रः (अ + इ = ए)।
- गंगा + उदकम् = गंगोदकम् (आ + उ = ओ)।
- कृष्ण + ऋद्धिः = कृष्णर्द्धिः (अ + ऋ = अर्)।
- तव + ऌकारः = तवल्कारः (अ + ऌ = अल्)।
(घ) वृद्धि सन्धिः
संज्ञासूत्रम् – वृद्धिरादैच् (१.१.१)।
विधिसूत्रम् –
"वृद्धिरेचि" (६.१.८८)
व्याख्या – अवर्णात् एच (ए, ओ, ऐ, औ) परे पूर्वपरयोः स्थाने 'वृद्धिः' (आ, ऐ, औ) एकादेशः स्यात्।
उदाहरणानि –
- कृष्ण + एकत्वम् = कृष्णैकत्वम् (अ + ए = ऐ)।
- गंगा + ओघः = गंगौघः (आ + ओ = औ)।
- देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम् (अ + ऐ = ऐ)।
(ङ) सवर्णदीर्घ सन्धिः
सूत्रम् –
"अकः सवर्णे दीर्घः" (६.१.१०१)
व्याख्या – अकः (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) सवर्णे अचि परे पूर्वपरयोः स्थाने 'दीर्घः' एकादेशः स्यात्।
उदाहरणानि –
- दैत्य + अरिः = दैत्यारिः।
- श्री + ईशः = श्रीशः।
- विष्णु + उदयः = विष्णूदयः।
- होतृ + ऋकारः = होतॄकारः।
(च) पूर्वरूप सन्धिः
सूत्रम् –
"एङः पदान्तादति" (६.१.१०९)
व्याख्या – पदान्तात् एङः (ए, ओ) अति (ह्रस्व-अकारे) परे 'पूर्वरूपम्' एकादेशः स्यात्। (अत्र 'अ' कारस्य लोपः इव दृश्यते, तस्य स्थाने 'ऽ' अवग्रहचिह्नं प्रयुज्यते)।
उदाहरणानि –
- हरे + अव = हरेऽव।
- विष्णो + अव = विष्णोऽव।
३. प्रकृतिभावसन्धिः
सिद्धान्तकौमुद्यां 'प्रकृतिभावः' इति पृथक् प्रकरणम् अस्ति। 'प्रकृतिभावः' नाम—सन्धेः अभावः। यत्र सन्धिप्राप्तौ सत्यामपि केनचित् विशेषसूत्रेण सन्धिः निषिध्यते, तत्र प्रकृतिभावः भवति।
(क) प्रगृह्यसंज्ञा
प्रकृतिभावस्य मुख्यं कारणं 'प्रगृह्यसंज्ञा' अस्ति।
सूत्रम् –
"ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" (१.१.११)
व्याख्या – ईदन्तम्, उदन्तम्, एदन्तं च यत् द्विवचनं रूपं, तत् 'प्रगृह्य' संज्ञं स्यात्।
विधिसूत्रम् –
"प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्" (६.१.१२५)
व्याख्या – प्लुताः प्रगृह्याश्च स्वराः अचि परे प्रकृत्या स्युः (तेषां विकृतिः/सन्धिः न भवति)।
उदाहरणानि –
- हरी एतौ (अत्र 'हरी' इति द्विवचनम् ईकारान्तम्। यद्यपि 'इको यणचि' इति यण् प्राप्तः, तथापि प्रगृह्यसंज्ञात्वात् न भवति)।
- विष्णू इमौ (उदन्तं द्विवचनम्)।
- गंगे अमू (एदन्तं द्विवचनम्)।
(ख) अन्ये विशेषाः
- असो मात् (१.१.१२) : 'अदस्' शब्दस्य मकारात् परौ ईकार-ऊकारौ प्रगृह्यौ स्तः। (उदा: अमी ईशाः)।
- निपात एकाजनाङ् (१.१.१४) : एकस्वरयुक्तः निपातः प्रगृह्यः स्यात् (आङ् वर्जयित्वा)। (उदा: इ इन्द्रः, उ उमेशः)।
४. हल् सन्धिः (व्यञ्जनसन्धिः)
यदा व्यञ्जनस्य (Hal) सह स्वरस्य वा व्यञ्जनस्य मेलनेन विकारः भवति, तदा 'हल् सन्धिः' कथ्यते।
(क) श्चुत्व सन्धिः
सूत्रम् –
"स्तोः श्चुना श्चुः" (८.४.४०)
व्याख्या – सकारतवर्गयोः (स्, त्, थ्, द्, ध्, न्) शकारचवर्गाभ्यां (श्, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्) योगे (पूर्वं वा परं) शकारचवर्गौ आदेशौ स्तः।
उदाहरणानि –
- रामस् + शेते = रामश्शेते (स् -> श्)।
- सत् + चित् = सच्चित् (त् -> च्)।
- शार्ङ्गिन् + जय = शार्ङ्गिञ्जय (न् -> ञ्)।
(ख) ष्टुत्व सन्धिः
सूत्रम् –
"ष्टुना ष्टुः" (८.४.४१)
व्याख्या – सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ आदेशौ स्तः।
उदाहरणानि –
- रामस् + षष्ठः = रामष्षष्ठः।
- तत् + टीका = तट्टीका (त् -> ट्)।
- चक्रिन् + ढौकसे = चक्रिण्ढौकसे।
(ग) जशत्व सन्धिः (पदान्ते)
सूत्रम् –
"झलां जशोऽन्ते" (८.२.३९)
व्याख्या – पदान्ते स्थितानां झलां (वर्गाणां १,२,३,४ वर्णाः, श, ष, स, ह) स्थाने 'जश्' (ज्, ब्, ग्, ड्, द् - तृतीयवर्णाः) आदेशाः स्युः।
उदाहरणानि –
- वाक् + ईशः = वागीशः (क् -> ग्)।
- अच् + अन्तः = अजन्तः (च् -> ज्)।
- जगत् + ईशः = जगदीशः (त् -> द्)।
(घ) चर्त्व सन्धिः
सूत्रम् –
"खरि च" (८.४.५५)
व्याख्या – झलां स्थाने 'चर्' (प्रथमाक्षराणि - क्, च्, ट्, त्, प्) स्युः, यदि 'खर्' (१, २ वर्णाः, श, ष, स) परे स्यात्।
उदाहरणानि –
- सद् + कारः = सत्कारः (द् -> त्)।
- दिग् + पालः = दिक्पालः (ग् -> क्)।
(ङ) अनुनासिक सन्धिः
सूत्रम् –
"यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा" (८.४.४५)
व्याख्या – यरः (व्यञ्जनानां) अनुनासिके परे विकल्पेन अनुनासिकः आदेशः स्यात्।
उदाहरणानि –
- एतद् + मुरारिः = एतन्मुरारिः (पक्षे एतद्मुरारिः)।
- वाक् + मयम् = वाङ्मयम्।
५. विसर्ग सन्धिः
विसर्गस्य (: ) स्थाने जायमानाः विकाराः 'विसर्गसन्धिः' इति उच्यन्ते। सिद्धान्तकौमुद्यां विसर्गस्य विकारान् (सत्व, उत्व, रुत्व, लोप) अधिकृत्य इदं प्रकरणं प्रवर्तते।
(क) सत्व सन्धिः
सूत्रम् –
"विसर्जनीयस्य सः" (८.३.३४)
व्याख्या – खरि (कठोरव्यञ्जने) परे विसर्जनीयस्य (विसर्गस्य) 'स्' आदेशः स्यात्।
उदाहरणानि –
- विष्णुः + त्राता = विष्णुस्त्राता।
- रामः + च = रामश्च (अत्र श्चुत्वं भवति)।
(ख) उत्व सन्धिः
अत्र द्वे प्रमुखे सूत्रे स्तः।
१. सूत्रम् –
"अतो रोरप्लुतादप्लुते" (६.१.११३)
व्याख्या – अप्लुतात् अकारात् परस्य रुँ (रेफस्य) स्थाने 'उ' आदेशः स्यात्, यदि अप्लुतः 'अ' परे अस्ति। (तदनन्तरं गुणः भवति)।
उदाहरणम् –
- शिवस् (सजुषो रुः -> शिवरु -> शिवर्) + अर्च्यः -> शिव उ अर्च्यः -> शिवोऽर्च्यः (गुणः + पूर्वरूपम्)।
२. सूत्रम् –
"हशि च" (६.१.११४)
व्याख्या – हशि (मृदुव्यञ्जनेषु ३,४,५, ह, य, व, र, ल) परे अपि 'रु' स्थाने 'उ' स्यात्।
उदाहरणम् –
- शिवः + वन्द्यः -> शिवो वन्द्यः।
- मनः + रथः -> मनोरथः।
(ग) विसर्गलोपः
सूत्रम् –
"रो रि" (८.३.१४) और "ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः" (६.३.१११)
व्याख्या – रेफस्य रेफे परे लोपः भवति, तस्मात् पूर्वस्य अण् वर्णस्य दीर्घः भवति।
उदाहरणानि –
- पुनर् + रमते = पुना रमते।
- हरिर् + रम्यः = हरी रम्यः।
६. स्वादि सन्धिः
केचन विद्वांसः 'स्वादि सन्धिं' विसर्गसन्धौ एव अन्तर्भावयन्ति, किन्तु भट्टोजिदीक्षितः सिद्धान्तकौमुद्यां पञ्चसन्धिप्रकरणे 'स्वादि सन्धिः' इति पृथक् प्रकरणं रचितवान्।
'स्वादि' इत्यस्य अर्थः—'सु' (प्रथमा-एकवचन-प्रत्ययः) आदिः यस्य सः। अत्र विशेषतः पदानां 'स्' अथवा 'रु' इत्यस्य विशिष्टाः नियमाः सन्ति।
अस्मिन् प्रकरणे सकारस्य (स्) रुत्वं, तस्य विसर्गः, अथवा अन्ये विकाराः कथं जायन्ते इति विचार्यते।
प्रमुखं सूत्रम् –
"ससजुषो रुः" (८.२.६६)
व्याख्या – पदान्तस्य सस्य, सजुष्-शब्दस्य च शस्य स्थाने 'रुँ' स्यात्।
अयं 'रु' एव अग्रे गत्वा विसर्गः ('खरवसानयोर्विसर्जनीयः') अथवा 'उ' ('हशि च') भवति。
स्वादि-सन्धेः विशिष्टानि उदाहरणानि यानि सामान्यविसर्गसन्धौ न उक्तानि:
१. एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (६.१.१३२)
- 'एतद्' और 'तद्' शब्दयोः सु-प्रत्ययस्य (स्) लोपः भवति हलि परे (नञ्समासं विना)।
- उदा: सः शम्भुः न भवति, स शम्भुः (विसर्गलोपः)।
- उदा: एष विष्णुः (एषः न)।
२. सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम् (६.१.१३४)
- उदा: सेमामविड्ढि प्रभृतिम्।
अतः स्वादि-सन्धिः, विसर्गसन्धेः पूर्वपीठिका तथा च केषाञ्चन विशिष्टानां सुबन्तानां (Subanta specific) सन्धिकार्यं विवृणोति।
उपसंहारः
एवं प्रकारेण पाणिनीयव्याकरणे पञ्चसन्धयः भाषायाः वैज्ञानिकं स्वरूपं प्रकटयन्ति।
- अच् सन्धिः स्वराणां माधुर्यं रक्षति।
- प्रकृतिभावः वैदिकप्रयोगान् तथा द्विवचनस्य वैशिष्ट्यं रक्षति।
- हल् सन्धिः उच्चारणस्य सौकर्यं (Ease of articulation) जनयति।
- विसर्गसन्धिः वाक्यानां प्रवाहं वर्धयति।
- स्वादि सन्धिः पदस्य अन्तिमविकारान् विशदयति।
महर्षिणा पाणिनिना स्वकीये अष्टाध्यायी ग्रन्थे, तथा च भट्टोजिदीक्षितेन सिद्धान्तकौमुद्यां यः क्रमः निर्धारितः, सः मनोवैज्ञानिकः भाषावैज्ञानिकश्च अस्ति। यः छात्रः एतान् पञ्चसन्धीन् सम्यक् अवगच्छति, तस्य कृते संस्कृतवाङ्मयस्य द्वारं उद्घाटितं भवति। "संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः" इति वचनानुसारं सन्धिज्ञानं विना संस्कृतस्य शुद्धं उच्चारणं लेखनं च असम्भवम् एव।
इति शम्।
