छन्द-परिचयः (गायत्री, अनुष्टुब्, त्रिष्टुब् आदि)
१. प्रस्तावना
संस्कृतसाहित्यं द्विधा विभक्तम् अस्ति – वैदिकं लौकिकं च। उभयत्र अपि छन्दसां प्रयोगः अनिवार्यः दृश्यते। छन्दःशास्त्रं षण्णां वेदाङ्गानां मध्ये अन्यतमम् अस्ति। यथा कस्यापि पुरुषस्य गमनार्थं पादयोः आवश्यकता भवति, तथैव वेदपुरुषस्य गतिः, अर्थात् मन्त्राणाम् उच्चारणं प्रयोगश्च छन्दः विना न सम्भवति। महर्षिः पिङ्गलः छन्दःशास्त्रस्य आद्यप्रवर्तकः मन्यते। तदीयं 'छन्दःसूत्रम्' इति ग्रन्थः अस्य शास्त्रस्य आधारस्तम्भः।
छन्दःशब्दस्य व्युत्पत्तिः:
२. छन्दसां भेदाः
छन्दांसि मुख्यतः द्विविधानि सन्ति-
- १. वैदिकछन्दांसि: यानि वेदेषु प्रयुक्तानि (यथा- गायत्री, त्रिष्टुब्, जगती)।
- २. लौकिकछन्दांसि: यानि रामायण-महाभारतादिषु तथा कालिदासादीनां काव्येषु प्रयुक्तानि।
१. वैदिकछन्दांसि
वैदिकच्छन्दसां व्यवस्था त्रिधा विभक्ता अस्ति-
१. अक्षर-न्यूनाधिक-भेदाः (सामान्य-नियमः)
२. सप्त-मूल-च्छन्दांसि (तदन्तर्गताः विशेषभेदाः च)
३. अतिच्छन्दांसि (दीर्घ-च्छन्दांसि)
१. अक्षर-न्यूनाधिक-भेदाः (सामान्य-नियमः)
वैदिकमन्त्रेषु प्रायः अक्षराणां संख्या नियता न भवति। कदाचित् एकं अक्षरं न्यूनं भवति, कदाचित् च अधिकम्। एतदाधारेण पञ्च मुख्याः अवस्थाः भवन्ति-
- १. सम्पत्: यत्र निर्दिष्टानि अक्षराणि पूर्णानि सन्ति। (यथा - २४ अक्षराणां गायत्री)।
- २. निचृत्: यत्र एकेन अक्षरेण न्यूनता भवति। (यथा - २३ अक्षराणां गायत्री)।
- ३. विराट्: यत्र द्वाभ्यां अक्षराभ्यां न्यूनता भवति। (यथा - २२ अक्षराणां गायत्री)।
- ४. भुरिक्: यत्र एकेन अक्षरेण अधिकता भवति। (यथा - २५ अक्षराणां गायत्री)।
- ५. स्वराट्: यत्र द्वाभ्यां अक्षराभ्यां अधिकता भवति। (यथा - २६ अक्षराणां गायत्री)।
२. सप्त-मूल-च्छन्दांसि (तदन्तर्गताः विशेषभेदाः)
वेदेषु सप्त मुख्यच्छन्दांसि सन्ति। तेषां भेदोपभेदाः अधोलिखिताः सन्ति-
(१) गायत्री छन्दः (अक्षराणि - २४)
मूलरूपेण त्रिपादा (८+८+८)। अस्य प्रमुखाः उपभेदाः-
- त्रिपदा गायत्री: ८+८+८ = २४ (सामान्या)।
- द्विपदा गायत्री: १२+१२ = २४ (द्वौ पादौ)।
- पादनिचृत्: ७+८+९ = २४ (अत्र प्रथमः पादः न्यूनः)।
- अतिनिचृत्: ७+७+७ = २१ (त्रयः अपि पादाः न्यूनाः)।
- वर्धमाना: ६+७+८ = २१ (क्रमेण वर्धते)।
- प्रतिष्ठा: ८+७+६ = २१ (क्रमेण क्षीयते)।
- नागी: ९+९+६ = २४।
- वाराही: ६+९+९ = २४।
(२) उष्णिक् छन्दः (अक्षराणि - २८)
मूलरूपेण त्रिपादा। सामान्यतः (८+८+१२) क्रमः भवति, किन्तु भेदाः बहुधा सन्ति-
- पुरउष्णिक्: १२+८+८ = २८ (प्रथमः पादः द्वादशाक्षरः)।
- ककुप् (अतीव महत्त्वपूर्णम्): ८+१२+८ = २८ (मध्यमः पादः दीर्घः)।
- परउष्णिक्: ८+८+१२ = २८ (अन्तिमः पादः दीर्घः)।
- चतुष्पदा उष्णिक्: ७+७+७+७ = २८ (अनुष्टुपः इव, किन्तु २८ अक्षराणि)।
(३) अनुष्टुब् छन्दः (अक्षराणि - ३२)
मूलरूपेण चतुष्पादा (८+८+८+८)। अस्य भेदाः-
- महापदा: १२+८+८ = २८ (अथवा ८+८+८+८ इति सामान्या)।
- विराट् (अनुष्टुब्): १०+१०+१० = ३० (त्रिपादा)।
- त्रिष्टुब्-गर्भा: यत्र कश्चित् पादः ११ अक्षरैः युक्तः भवेत्।
- पिपीलिकामध्या: मध्यमे पादाः लघवः स्युः। (यथा- ८+४+४+८)।
(४) बृहती छन्दः (अक्षराणि - ३६)
चतुष्पादा। सामान्य-क्रमः (८+८+१२+८)। भेदाः-
- पथ्याबृहती: ८+८+८+१२ = ३६।
- विष्टारबृहती (महाबृहती): ८+१०+१०+८ = ३६ (द्वौ पादौ १० अक्षरैः)।
- सतोबृहती: १२+८+१२+८ = ४० (यद्यपि इदं ४० अस्ति, तथापि बृहत्याः विकारः मन्यते, किन्तु गणनायां पङ्क्तौ अन्तर्भवति)।
- उपरीष्टाद् बृहती: १२+८+८+८ = ३६।
(५) पङ्क्तिः छन्दः (अक्षराणि - ४०)
मूलरूपेण पञ्चपादा (८+८+८+८+८)। भेदाः-
- सतोबृहती: १२+८+१२+८ = ४० (अतीव प्रसिद्धः भेदः। अत्र चत्वारः पादाः एव भवन्ति)।
- विपरिता: ८+१२+८+१२ = ४०।
- आस्तारपङ्क्तिः: ८+८+१२+१२ = ४०।
- प्रस्तारपङ्क्तिः: १२+१२+८+८ = ४०।
- संस्तारपङ्क्तिः: १२+८+८+१२ = ४०।
- अक्षरपङ्क्तिः: ५+५+५+५+४ (द्वौ वारौ) = ४०। (अतिविरलम्)।
(६) त्रिष्टुब् छन्दः (अक्षराणि - ४४)
वैदिकसाहित्ये सर्वाधिकं प्रयुक्तम्। चतुष्पादा (११+११+११+११)। भेदाः-
- अभिसारिणी: १०+१०+१२+१२ = ४४।
- विराट्-रूपा: यत्र पादाः न्यूनाः (९/१० अक्षराः) भवेयुः।
- ज्योतिष्मती: १२+८+१२+१२ = ४४ (गायत्री-जगती-मिश्रणम्)।
- महाबृहती: ८+८+८+८+१२ = ४४ (पञ्चपादा)।
- यवमध्या: ८+८+१२+८+८ = ४४ (मध्यभागः स्थूलः)।
(७) जगती छन्दः (अक्षराणि - ४८)
चतुष्पादा (१२+१२+१२+१२)। भेदाः-
- महापङ्क्तिः: ८+८+८+८+८+८ = ४८ (षट्पादा जगती)।
- महासातोबृहती: ८+८+८+१२+१२ = ४८।
३. अतिच्छन्दांसि (जगतीतः परम्)
यदा अक्षराणां संख्या ४८ तः अधिका भवति, तदा तानि 'अतिच्छन्दांसि' इति उच्यन्ते। एतेषां प्रयोगः वेदेषु न्यूनः, किन्तु अस्ति।
- अतिजगती: ५२ अक्षराणि (१३ × ४)।
- शक्वरी: ५६ अक्षराणि (१४ × ४)। (सप्तपादा - ८×७)।
- अतिशक्वरी: ६० अक्षराणि (१५ × ४)।
- अष्टिः: ६४ अक्षराणि (१६ × ४)।
- अत्यष्टिः: ६८ अक्षराणि (१७ × ४)।
- धृतिः: ७२ अक्षराणि (१८ × ४)।
- अतिधृतिः: ७६ अक्षराणि (१९ × ४)।
एतानि सर्वाणि छन्दांसि चतुर्भिः अक्षरैः वर्धन्ते।
गायत्र्यादि छन्दानां भेदोपभेद तालिका
१. गायत्री-छन्दसः भेदाः
(गायत्री-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या २४ अस्ति। अत्र पादानां न्यूनाधिक्येन अनेके भेदाः भवन्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | त्रिपदा गायत्री | ८ + ८ + ८ | २४ | सामान्यं रूपम् |
| २ | द्विपदा गायत्री | १२ + १२ | २४ | केवलं द्वौ पादौ |
| ३ | पादनिचृत् | ७ + ८ + ९ | २४ | (अथवा ६+९+९) |
| ४ | अतिनिचृत् | ७ + ७ + ७ | २१ | त्रयः अपि न्यूनाः |
| ५ | वर्धमाना | ६ + ७ + ८ | २१ | अक्षराणि वर्धन्ते |
| ६ | प्रतिष्ठा | ८ + ७ + ६ | २१ | अक्षराणि क्षीयन्ते |
| ७ | द्विपदा विराट् | १० + १० | २० | (द्वौ पादौ) |
| ८ | त्रिपदा विराट् | ११ + ११ + ११ | ३३ | (त्रिष्टुप् इव दृश्यते) |
| ९ | नागी | ९ + ९ + ६ | २४ | - |
| १० | वाराही | ६ + ९ + ९ | २४ | - |
२. उष्णिक्-छन्दसः भेदाः
(उष्णिक्-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या २८ अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | ऋषि-उष्णिक् | ८ + ८ + १२ | २८ | अन्तिमः दीर्घः |
| २ | ककुप् | ८ + १२ + ८ | २८ | मध्यमः दीर्घः (ककुद् इव) |
| ३ | पुर-उष्णिक् | १२ + ८ + ८ | २८ | प्रथमः दीर्घः |
| ४ | चतुष्पदा उष्णिक् | ७ + ७ + ७ + ७ | २८ | ४ पादाः |
| ५ | पिपीलिकामध्या | ११ + ६ + ११ | २८ | मध्यः क्षीणः (पिपीलिका इव) |
| ६ | ककुप्-न्यङ्कुशिरा | ११ + १२ + ४ | २७ | (एकं न्यूनम्) |
३. अनुष्टुब्-छन्दसः भेदाः
(अनुष्टुब्-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या ३२ अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | अनुष्टुब् (सामान्या) | ८ + ८ + ८ + ८ | ३२ | लौकिकश्लोकस्य आधारः |
| २ | महापदा (विराट्) | १० + १० + १० | ३० | त्रिपादा (क्वचित् १२+८+८ अपि) |
| ३ | पिपीलिकामध्या | ८ + ४ + ४ + ८ | २४ | मध्ये अतिलघवः पादाः |
| ४ | काविराट् | ९ + ९ + ९ | २७ | त्रिपादा |
| ५ | नष्टरूपा | ६ + ६ + ६ + ६ | २४ | गायत्री इव, किन्तु ४ पादाः |
| ६ | कृतिः | १२ + १२ + ८ | ३२ | त्रिपादा |
४. बृहती-छन्दसः भेदाः
(बृहती-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या ३६ अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | पथ्याबृहती | ८ + ८ + १२ + ८ | ३६ | तृतीयः जागतः (१२) |
| २ | विष्टारबृहती | ८ + १० + १० + ८ | ३६ | मध्यौ द्वौ १०-अक्षरौ |
| ३ | उपरीष्टाद् बृहती | १२ + ८ + ८ + ८ | ३६ | आदिमः जागतः (१२) |
| ४ | स्कन्धोग्रीवी | ८ + १२ + ८ + ८ | ३६ | द्वितीयः जागतः |
| ५ | महाबृहती | ८ + ८ + ८ + ८ + ८ | ४० | ५ पादाः (पङ्क्तिः इव) |
५. पङ्क्तिः-छन्दसः भेदाः
(पङ्क्तिः-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या ४० अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | पङ्क्तिः (सामान्या) | ८ + ८ + ८ + ८ + ८ | ४० | पञ्चपादा |
| २ | सतोबृहती | १२ + ८ + १२ + ८ | ४० | ४ पादाः (अतिप्रसिद्धः भेदः) |
| ३ | विपरिता | ८ + १२ + ८ + १२ | ४० | सतोबृहत्याः विपरीतक्रमः |
| ४ | प्रस्तारपङ्क्तिः | १२ + १२ + ८ + ८ | ४० | आद्यौ द्वौ दीर्घौ |
| ५ | आस्तारपङ्क्तिः | ८ + ८ + १२ + १२ | ४० | अन्त्यौ द्वौ दीर्घौ |
| ६ | संस्तारपङ्क्तिः | १२ + ८ + ८ + १२ | ४० | आदि-अन्तौ दीर्घौ |
| ७ | विष्टारपङ्क्तिः | ८ + १२ + १२ + ८ | ४० | मध्यौ दीर्घौ |
६. त्रिष्टुब्-छन्दसः भेदाः
(त्रिष्टुब्-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या ४४ अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | त्रिष्टुब् (सामान्या) | ११ + ११ + ११ + ११ | ४४ | चतुष्पादा |
| २ | अभिसारिणी | १० + १० + १२ + १२ | ४४ | गायत्री-जगती-मिश्रणम् |
| ３ | विराट्-स्थाना | १० + १० + १० + १० | ४० | (पङ्क्तिः इव दृश्यते) |
| ४ | विराट्-रूपा | ११ + ११ + ११ + ८ | ४१ | अन्तिमः पादः अष्टाक्षरः |
| ५ | ज्योतिष्मती | १२ + ८ + १२ + १२ | ४४ | - |
७. जगती-छन्दसः भेदाः
(जगती-छन्दसः सामान्य-अक्षरसंख्या ४८ अस्ति।)
| क्रमः | भेदस्य नाम | पाद-व्यवस्था (अक्षराणि) | कुल-अक्षराणि | विशेषम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | जगती (सामान्या) | १२ + १२ + १२ + १२ | ४८ | चतुष्पादा |
| २ | महापङ्क्तिः | ८ + ८ + ८ + ८ + ८ + ८ | ४८ | षट्पादा (अतिप्रसिद्धा) |
| ३ | महा-सतोबृहती | ८ + ८ + ८ + १२ + १२ | ४८ | पञ्चपादा |
विशेष-संकेतः
एतेषां भेदानां नामानि पदानि च पिङ्गलनागस्य "छन्दःसूत्रे" तथा कात्यायनस्य "सर्वानुक्रमण्याम्" उपलभ्यन्ते। वेदेषु एतेषां प्रयोगः मन्त्राणां लयानुसारं दृश्यते।
विशेष-टिप्पणी:
वैदिकमन्त्रेषु पादव्यवस्था सर्वदा सुदृढा न भवति। ऋषिभिः भावानुसारं लये परिवर्तनं कृतम्। अतः 'पिङ्गलशास्त्रे' एतेषां भेदानां सूक्ष्मं विवेचनं कृतमस्ति, यत् "गाथा" इति संज्ञया अपि क्वचित् व्यवह्रियते।
