वैदिक-स्वर-विवृत्ति-प्रश्नोत्तरी
(Ugc Net Sanskrit Code 73 vadik swar 50 Important MCQs)
१. पाणिनीये अष्टाध्याय्यां 'उच्चैरुदात्तः' (१.२.२९) इत्यत्र 'उच्चैः' इति पदेन कस्य ग्रहणं भवति?
उत्तरम्: (B) स्थानकृत-ऊर्ध्वभागस्य
व्याख्या: अत्र 'उच्चैः' इति न श्रुतिकृतं, किन्तु तालु-आदिषु स्थानेषु ऊर्ध्वभागात् निष्पत्तिः अभिप्रेता।
२. "आयामो दारुण्यं अणुता खस्य" इति कस्य स्वरस्य लक्षणं महाभाष्ये प्रोक्तम्?
उत्तरम्: (C) उदात्तस्य
३. स्वरितस्वरस्य पूर्वार्धः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: (B) उदात्तः
सूत्रम्: तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् (१.२.३२)।
४. "अन्ववसर्गो मार्दवम् उरुता खस्य" इति कस्य धर्माः?
उत्तरम्: (D) अनुदात्तस्य
५. ऋग्वेदसंहितायां अनुदात्तस्वरस्य चिह्नं किम्?
उत्तरम्: (B) वर्णस्याधः आडी रेखा
६. यदि ऋग्वेदन्त्रे कस्यचित् स्वरस्योपरि वा अधः वा किमपि चिह्नं नास्ति, तर्हि सः स्वरः कः?
उत्तरम्: (C) उदात्तः (वा प्रचयः)
प्रायः चिह्नरहितः उदात्तः भवति।
७. "अ॒ग्निम्" इत्यत्र अकारः कीदृशः?
उत्तरम्: (B) अनुदात्तः
अधोरेखाङ्कितत्वात्।
८. पाणिनीयशिक्षायाम् उदात्तप्रदर्शनार्थं हस्तस्य कस्याः अङ्गुल्याः प्रयोगः विहितः?
उत्तरम्: (C) प्रदेशिनी (तर्जनी)
"उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्..."।
९. हस्तचालनविधौ 'स्वरितः' कस्याम् अङ्गुलौ प्रदर्शितः भवति?
उत्तरम्: (B) उपकनिष्ठिकायाम् (अनामिकायाम्)
१०. 'निहतं तु कनिष्ठिकाम्' - अत्र 'निहत' शब्देन कः स्वरः अभिप्रेतः?
उत्तरम्: (C) अनुदात्तः
११. "इन्द्रशत्रुः" इत्यत्र आद्युदात्तप्रयोगेण कः समासः निष्पन्नः?
उत्तरम्: (C) बहुव्रीहिः
बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् (६.२.१) इत्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः (आद्युदात्तः) भवति।
१२. त्वष्टा ऋषिः "इन्द्रशत्रुः" शब्देन कस्य समासस्य अर्थम् अभिप्रेतवान् आसीत्?
उत्तरम्: (B) तत्पुरुषः (इन्द्रस्य शत्रुः)
१३. तत्पुरुषसमासे 'इन्द्रशत्रुः' इत्यस्य स्वरः कीदृशः भवेत्?
उत्तरम्: (B) अन्तोदात्तः
समासस्य (६.१.२२३) इति अन्तोदात्तत्वं विधीयते।
१४. "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा..." इदं वचनं कुत्र लभ्यते?
उत्तरम्: (A) पाणिनीयशिक्षायाम्
१५. स्वरदोषात् वृत्रासुरस्य किं जातम्?
उत्तरम्: (B) सः इन्द्रेण हतः अभवत्
१६. यः स्वरितः कस्यापि सन्धेः कारणेन न, अपितु पदे स्वभावतः एव अस्ति, सः उच्यते:
उत्तरम्: (B) जात्यः (नित्यः)
१७. 'क्व᳚' (कु + अ) इत्यत्र कः स्वरितभेदः?
उत्तरम्: (A) जात्यः
यणादेशे यदा उदात्तस्थाने यण भवति, तदा जात्यः (उदात्तस्वरितयोर्यणः...)।
१८. 'त्र्यम्बकम्' इत्यत्र कः स्वरितः?
उत्तरम्: (B) क्षैप्रः
१९. 'तेऽब्रुवन्' इत्यत्र पूर्वरूपसन्धौ जातः स्वरितः कः?
उत्तरम्: (A) अभिनिहितः
२०. 'इवे᳚त्' (इव + इत्) इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिना जातः स्वरितः कः?
उत्तरम्: (B) प्रश्लिष्टः
२१. ऋग्वेदप्रातिशाख्ये 'स्वरान्तरं ......' इति रिक्तस्थानं पूरयत।
उत्तरम्: (B) विवृत्तिः
२२. विवृत्तिः कुत्र सम्भवति?
उत्तरम्: (B) यत्र प्रकृतिभावः अस्ति
२३. ऋग्वेदप्रातिशाख्यानुसारं विवृत्तेः कालमानं किम्?
उत्तरम्: (C) पादमात्रा (१/४)
२४. उवटभाष्ये विवृत्तेः लक्षणं किम् उक्तम्?
उत्तरम्: (B) द्वयोः स्वरयोः अविकृतयोः यत् अन्तरं (कालविशेषः)
२५. यदि विवृत्तिः अतिदीर्घा क्रियते, तर्हि कः दोषः भवति?
उत्तरम्: (B) पदविच्छेदः
२६. यत्र पूर्वः स्वरः दीर्घः, परः स्वरः अपि दीर्घः (दीर्घ+दीर्घ), सा विवृत्तिः का?
उत्तरम्: (B) पिपीलिका
२७. 'ह्रस्व + दीर्घ' स्वरयोः मध्ये जायमाना विवृत्तिः का?
उत्तरम्: (B) पाकवती
२८. 'ता इ॒म्' (दीर्घ + ह्रस्व) इत्यत्र कीदृशी विवृत्तिः अस्ति?
उत्तरम्: (A) वत्सानुसृप्ता
२९. 'प्र उ' (ह्रस्व + ह्रस्व) इत्यत्र कीदृशी विवृत्तिः?
उत्तरम्: (C) वत्सानुप्रकृता
३०. 'तितउ' इत्यत्र कयोः वर्णयोः मध्ये विवृत्तिः अस्ति?
उत्तरम्: (C) अकार-उकारयोः
३१. भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य 'निषाद-गान्धारौ' कस्मात् वैदिकस्वरात् निस्सृतौ?
उत्तरम्: (B) उदात्तात्
३२. षड्ज-मध्यम-पञ्चमाः कस्मात् जायन्ते?
उत्तरम्: (C) स्वरितात्
३३. वैदिकभाषा भाषाविज्ञानदृष्ट्या कीदृशी भाषा अस्ति?
उत्तरम्: (B) Pitch Accent Language (काकु-स्वरः)
३४. "उदात्तादनुदात्तस्य ......" (८.४.६६) सूत्रं पूरयत।
उत्तरम्: (C) स्वरितः
३५. 'अग्निमीळे' इत्यत्र 'ळे' (ईड् धातुः) किमर्थम् अनुदात्तः?
उत्तरम्: (B) अनुदात्तेत् धातोः कारणेन / (C) निघातः (मुख्यतः)
अत्र पादस्य आदौ न अस्ति, अतः 'तिङ्ङतिङः' इति निघातः (सर्वानुदात्तः)।
३६. "नातिश्लिष्टं न विश्लिष्टम्" इति नियमः कस्य उच्चारणाय प्रोक्तः?
उत्तरम्: (B) विवृत्तेः
३७. यः मन्त्रः स्वरदृष्ट्या हीनः भवति, सः किं कथ्यते?
उत्तरम्: (A) वाग्वज्रः
३८. 'प्र उ' इत्यत्र कः सन्धिः प्राप्तः आसीत् यः निषिद्धः जातः?
उत्तरम्: (B) गुणसन्धिः (आद्गुणः)
निपात एकाजनाङ् इति प्रगृह्यत्वात् प्रकृतिभावः जातः।
३९. अनुदात्तस्य उच्चारणस्थानेषु वायुः कीदृशः भवति?
उत्तरम्: (B) गात्राणां शिथिलता (Relaxation)
४०. 'ईळे' पदस्य संहितापाठे 'ई' कारः स्वरितः दृश्यते। किमर्थम्?
उत्तरम्: (B) पूर्वपदस्य उदात्तात् परत्वात्
४१. तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये स्वरितानां कति भेदाः चर्चिताः? (सामान्यज्ञानम्)
उत्तरम्: (C) ७ (प्रायः सप्त भेदाः प्रसिद्धाः)
४२. 'इन्द्र उ' इत्यत्र सन्धिः किमर्थं न भवति?
उत्तरम्: (B) 'उ' इत्यस्य निपातसंज्ञकत्वात् (उञः)
४३. पिपीलिकाविवृत्तेः नामकरणस्य आधारः कः?
उत्तरम्: (B) पिपीलिकायाः शरीररचना (मध्यः कृशः)
दीर्घयोः मध्ये अल्पः विरामः पिपीलिकामध्यवत्।
४४. 'चितः' (६.१.१६३) सूत्रेण किं विधीयते?
उत्तरम्: (B) अन्तोदात्तत्वम्
४५. यजुर्वेदे अनुदात्तस्य चिह्नं कथं भवति? (ऋग्वेदसाम्यम्)
उत्तरम्: (B) अधोरेखा
४६. सामवेदे स्वराणां प्रदर्शनं कथं क्रियते?
उत्तरम्: (B) अङ्कैः (१, २, ३)
ऋग्वेदात् भिन्नम् अस्ति।
४७. 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' (६.१.१५८) इति सूत्रस्य अर्थः कः?
उत्तरम्: (B) पदे एकं स्वरं विहाय अन्ये सर्वे अनुदात्ताः भवन्ति
४८. स्वरितस्य चिह्नम (उर्ध्वरेखा) संहितापाठे कुत्र दृश्यते?
उत्तरम्: (C) स्वरिताक्षरस्य उपरि
४९. यदा विवृत्तिः अत्यन्तं द्रुतं पठ्यते (विवृत्तेः अभावः), तदा कः दोषः?
उत्तरम्: (A) श्लिष्टः (अस्पष्टः)
५०. 'येनाक्षरसमाम्नाय-मधिगम्य महेश्वरात्' - अत्र 'महेश्वरात्' इति पदे कः स्वरः प्रधानः (अन्तोदात्तत्वात्)?
उत्तरम्: (D) रात्
प्रातिपदिकस्य अन्तस्य उदात्तत्वं भवति प्रायः।
