आधुनिकयुगे वेदोपयोगः अनुसन्धानानि च
१. प्रस्तावना
विश्वसाहित्ये वेदानां स्थानं सर्वोपरि वर्तते। न केवलं भारतीयसंस्कृतेः अपि तु समग्रमानवजातेः आदिमं ज्ञानभाण्डागारं वेदाः एव सन्ति। 'विद्' (ज्ञाने) इति धातोः 'घञ्' प्रत्यये कृते 'वेद' शब्दस्य निष्पत्तिः भवति, यस्य अर्थः भवति 'ज्ञानम्' इति।
"इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेदः" (सायणाचार्यः)
आधुनिकयुगे यदा विज्ञानं चरमोत्कर्षं प्राप्तमस्ति, तदा भौतिकसुखसुविधासु वृद्धिः जाता अस्ति, किन्तु मानसिकशान्तिः, पर्यावरणसन्तुलनं, सामाजिकसमरसता च क्षीयमाणा दृश्यते। एतादृश्यां स्थितौ वेदानां प्रासङ्गिकता पूर्वस्मादपि अधिकतया अनुभूयते। वेदाः न केवलं पूजापद्धतेः ग्रन्थाः, अपि तु तेषु गणितं, खगोलशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, चिकित्साशास्त्रं, समाजशास्त्रं, राजनीतिशास्त्रं च निहितमस्ति। अस्मिन निबन्धे वयं पश्यामि यत् कथं वेदोक्तसिद्धान्ताः एकविंशतिशताब्द्याः समस्यानां समाधानं दातुं समर्थाः सन्ति।
२. पर्यावरणसंरक्षणे वेदानां योगदानम्
अद्यत्वे 'पर्यावरणप्रदूषणम्' (Environmental Pollution) तथा 'भूमण्डलीयतापनम्' (Global Warming) विश्वस्य महती समस्या वर्तते। आधुनिकमानवः प्रकृतेः दोहनं करोति, किन्तु वैदिकऋषयः प्रकृतिं 'माता' इति मत्वा तस्याः पूजनं, रक्षणं च उपदिशन्ति।
अ) पृथ्वीसूक्तम् - पर्यावरणाचारसंहिता
अथर्ववेदस्य पृथ्वीसूक्ते (१२.१) मानवस्य पृथिव्या सह सम्बन्धः स्पष्टीकृतः अस्ति।
(अर्थः - इयं भूमिः मम माता अस्ति, अहं तस्याः पुत्रः अस्मि।)
यदा मानवः पृथ्वीं माता इति मन्यते, तदा सः तस्याः प्रदूषणं कर्तुं न शक्नोति। वेदेषु जलं, वायुः, औषधिः च देवतात्वेन पूजिताः सन्ति।
आ) जलसंरक्षणम्
अद्य जलसङ्कटं सर्वत्र दृश्यते। ऋग्वेदः जलस्य महत्त्वं वर्णयन् कथयति यत् जलेषु अमृतं, जलेषु भेषजं (औषधं) च अस्ति।
इ) वनस्पतिसंरक्षणम्
वेदाः वृक्षारोपणं, वनसंरक्षणं च पुण्यकार्यं मन्यन्ते। यजुर्वेदे शान्तिपाठे वनस्पतीनां शान्तिः याचिता अस्ति। यदि वनस्पतयः शान्ताः (सुरक्षिताः) भवेयुः, तर्हि एव मानवजीवनं सुरक्षितं भविष्यति।
अतः आधुनिकपर्यावरणविज्ञानस्य (Ecology) मूलं वेदेषु निहितम् अस्ति। यदि वयं वैदिकदृष्टिकोणं स्वीकुर्मः, तर्हि पर्यावरणसङ्कटस्य समाधानं सुकरं भविष्यति।
३. विश्वबन्धुत्वं सामाजिकसमरसता च
सम्प्रतितमे काले विश्वः आतङ्कवादेन, युद्धेन, साम्प्रदायिकवैमनस्येन च ग्रस्तः अस्ति। "अहं श्रेष्ठः, त्वं कनिष्ठः" इति भावना कलहस्य मूलमस्ति। अत्र वेदानां "एकात्मतादर्शनम्" एव ओषधायते।
अ) वसुधैव कुटुम्बकम्
यद्यपि इदं वाक्यं महोपनिषदि दृश्यते, तथापि अस्य मूलभावः ऋग्वेदे अस्ति। वेदाः न कस्यचित् एकस्य सम्प्रदायस्य कृते, अपि तु समग्रमानवतायै उपदेशं यच्छन्ति।
(अर्थः - यत्र समग्रं विश्वं एकस्य नीडस्य (पक्षिगृहस्य) इव भवति।)
आ) संङ्घटनसूक्तम् - लोकतन्त्रस्य आधारः
ऋग्वेदस्य अन्तिमं सूक्तं (१०.१९१) 'सङ्घटनसूक्तम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अद्यतनस्य लोकतन्त्रस्य (Democracy) यत् मूलं - "सर्वेषां विचारविमर्शेन निर्णयः" - तत् अत्र स्पष्टं दृश्यते।
(अर्थः - यूयं सर्वे सह चलत, सह वदत (संवादं कुरुत), युष्माकं मनांसि एकरूपानि भवन्तु।)
"समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम्।" (ऋग्वेदः १०.१९१.३)
(अर्थः - युष्माकं विचारः समानः अस्तु, सभा समाना अस्तु, मनः च समानं अस्तु।)
एते मन्त्राः अद्यतनीयानां संसदां (Parliaments), संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य (UNO) च ध्येयवाक्यानि भवितुम् अर्हन्ति। यदा संवादः लुप्तः भवति, तदा युद्धं जायते। वेदाः संवादस्य मार्गं दर्शयन्ति।
४. मानसिकस्वास्थ्यं तनावप्रबन्धनं च (Mental Health)
आधुनिकजीवनशैली अत्यन्तं द्रुतगामिनी अस्ति। फलतः 'अवसादः' (Depression), 'तनावः' (Stress), 'चिन्ता' (Anxiety) च सामान्यरोगाः जाताः। पाश्चात्यमनोविज्ञानं केवलं मनसः अध्ययनं करोति, किन्तु वैदिकविज्ञानं मनसः, बुद्धेः, आत्मनः च समन्वय साधयति।
अ) शिवसङ्कल्पसूक्तम्
यजुर्वेदस्य शिवसङ्कल्पसूक्ते (अध्यायः ३४) मनसः नियन्त्रणस्य अद्भूताः उपायाः वर्णिताः सन्ति। मनः शुभसङ्कल्पयुक्तं भवेत् इति प्रार्थना तत्र कृता अस्ति।
(अर्थः - यत् मनः जाग्रदवस्थायां दूरं गच्छति, तथैव स्वप्नावस्थायां चरति, तत् मम मनः कल्याणकारीसङ्कल्पयुक्तं भवतु।)
आ) योगः ध्यानं च
वेदेषु योगस्य बीजानि सन्ति। "युञ्जते मन उत युञ्जते धियः" (ऋग्वेदः ५.८१.१) इति मन्त्रः योगस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। अद्य समग्रः विश्वः 'अन्तर्राष्ट्रीययोगदिवसस्य' माध्यमैन वेदानां इमं निधिं स्वीकरोति। ध्यानं, प्राणायामः च मानसिकशान्तेः अमोघं साधनम् अस्ति।
५. विज्ञानं तन्त्रज्ञानं च (Science and Technology)
केचन वदन्ति यत् वेदाः केवलं धर्मग्रन्थाः। किन्तु तत्र गभीरं विज्ञानं निगूढमस्ति। आधुनिकविज्ञानस्य बहवः आविष्काराः वेदेषु बीजरूपेण उपलभ्यन्ते।
अ) गणितम् (Mathematics)
यजुर्वेदे (१८.२४) दशांशाङ्कनपद्धतेः (Decimal System) स्पष्टः उल्लेखः अस्ति।
"चतस्रश्च मे अष्टौ च मे..." (इत्यादिना समसङ्ख्याः)
तथैव "इमा मे अग्न इष्टका..." इति मन्त्रे १० तः १०१२ (परार्ध) पर्यन्तं गणना कृता अस्ति। शून्यस्य आविष्कारः, ज्यामितिशास्त्रं (शुल्वसूत्राणि - यज्ञवेदिकाप्रमाणार्थम्) च वैदिकगणितस्य देयम् अस्ति।
आ) खगोलशास्त्रम् (Astronomy)
ऋग्वेदे सूर्यस्य, ग्रहाणां, नक्षत्राणां च गतिविषये मन्त्राः सन्ति। सूर्यस्य आकर्षणशक्त्या (Gravitation) एव पृथिवी स्थिरा अस्ति इति उल्लेखः प्राप्यते।
सायणाचार्येण ऋग्वेदस्य (१.५०.४) भाष्ये प्रकाशस्य वेगः (Speed of Light) वर्णितः -
अस्य गणनानुसारं प्रकाशस्य वेगः आधुनिकगणनायाः (186,000 miles/sec) समीपतरः अस्ति।
इ) चिकित्साविज्ञानम् (Ayurveda)
अथर्ववेदः आयुर्वेदस्य मूलम् अस्ति। तत्र विविधानां रोगाणां कृमिभिः (Bacteria/Virus) कारणं, तेषां निवारणार्थं सूर्यकिरणचिकित्सा (Heliotherapy), ओषधयः, जलचिकित्सा च वर्णिता अस्ति। "शं नो देवीरभिष्टय..." इति मन्त्रः जलस्य औषधीयगुणान् वर्णयति।
६. अर्थशास्त्रं प्रबन्धनं च (Economics and Management)
आधुनिकः पुञ्जीवादः (Capitalism) धनसञ्चयं, उपभोगं च प्रोत्साहयति, येन आर्थिकविषमता वर्धते। समाजवादः (Socialism) व्यक्तिगतस्वतन्त्रतां हन्ति। किन्तु वैदिकार्थशास्त्रं "धर्मेण सह अर्थोपार्जनम्" इति मध्यममार्गं दर्शयति।
अ) दानस्य महत्त्वम्
ऋग्वेदः केवलं धनसञ्चयस्य निन्दां करोति। यः केवलं स्वार्थाय पचति, सः पापं भक्षयति।
(अर्थः - यः दानं न करोति, सः व्यर्थमेव अन्नं प्राप्नोति। यः एकाकी भुङ्क्ते, सः पापमेव भुङ्क्ते।)
आ) सहकारिता (Co-operation)
वेदाः "सहृदयं सांमनस्यमविद्वेषं कृणोमि वः" (अथर्ववेदः ३.३०.१) इति मन्त्रद्वारा सहकारितायाः उपदेशं यच्छन्ति। "शतहस्त समाहर सहस्रहस्त सङ्किर" (अथर्ववेदः ३.२४.५) - अर्थात् शतेन हस्तैः धनं अर्जय, किन्तु सहस्रेण हस्तैः तत् समाजाय वितर। इदं निगमितसामाजिकदायित्वस्य (Corporate Social Responsibility - CSR) प्राचीनतमं रूपम् अस्ति।
७. शिक्षापद्धतिः (Education System)
आधुनिकशिक्षा सूचनाप्रधाना (Information-centric) अस्ति, न तु ज्ञानप्रधाना (Knowledge-centric)। सा केवलं जीविकार्थम् अस्ति। वैदिकशिक्षा तु "सा विद्या या विमुक्तये" इति मन्यते।
अ) आचार्य-अन्तेवासि-सम्बन्धः
उपनिषत्सु गुरुशिष्ययोः सम्बन्धः अतीव मधुरः वर्णितः। तैत्तिरीयोपनिषदि शिक्षावल्लीमध्ये "सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः" इति उपदेशः अद्यतनयुवकानां चारित्रिकविकासाय अनिवार्यः अस्ति।
आ) प्रश्नोत्तरशैली
वैदिकशिक्षा प्रश्नोपनिषद्, केनोपनिषद्, कठोपनिषद् इत्यादिषु प्रश्नोत्तरशैल्यां (Inquiry-based learning) दृश्यते। इयं पद्धतिः छात्रेषु जिज्ञासां, तर्कशक्तिं च वर्धयति, या वैज्ञानिकदृष्टिकोणस्य कृते अत्यावश्यकी।
८. नारीशक्तिकरणम् (Women Empowerment)
मध्यकाले नारीणां स्थितिः शोचनीया जाता आसीत्, परन्तु वैदिककाले नारीणां स्थानं उच्चतमं आसीत्। घोषा, अपाला, लोपामुद्रा, मैत्रेयी, गार्गी प्रभृतयः ऋषिकाः वेदमन्त्राणां द्रष्टारः आसन्।
विवाहसूक्तेषु वधूः "साम्राज्ञी" (Empress) इति सम्बोधिता अस्ति - "साम्राज्ञी श्वशुरे भव..." (ऋग्वेदः १०.८५.४६)। सा गृहस्य स्वामिनी आसीत्। अद्यतनयुगे नारीसशक्तिकरणाय वैदिकदृष्टान्तः प्रेरणाप्रदः अस्ति।
९. विश्वशान्तिः (Universal Peace)
आधुनिकयुगे अण्वस्त्राणां भयात् विश्वः त्रस्तः अस्ति। वेदानां शान्तिपाठः न केवलं मानवानां, अपि तु सम्पूर्णब्रह्माण्डस्य शान्तिं कामयते।
वनस्पतयः शान्तिर्विश्वेदेवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वं शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि॥" (यजुर्वेदः ३६.१७)
अस्य मन्त्रस्य नित्यपाठेन, अर्थानुसन्धानेन च समाजे अहिंसायाः, प्रेम्णः च वातावरणं निर्मातुं शक्यते।
१०. उपसंहारः
उपर्युक्तविवेचनेन इदं स्पष्टं भवति यत् वेदाः केवलं पुरातत्त्वस्य विषयाः न सन्ति, अपि तु ते "शाश्वतज्ञानस्य" (Eternal Knowledge) स्रोताः सन्ति।
- विज्ञाने: पदार्थविज्ञानतः आरभ्य खगोलशास्त्रपर्यन्तं वेदेषु सूत्ररूपेण ज्ञानं वर्तते, यस्य गवेषणं (Research) आवश्यकम्।
- समाजे: जातिभेदस्य, लिङ्गभेदस्य च निराकरणं वेदोक्त-'एकात्मता'-भावेन सम्भवति।
- पर्यावरणे: प्रकृतेः दैवीकरणं कृत्वा एव वयं विनाशं रोद्धुं शक्नुमः।
- जीवने: धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणां सन्तुलनेन एव सुखमयं जीवनं लभ्यते।
पाश्चात्यविद्वांसः अपि (यथा मैक्समूलरः, शोपेनहावरः, ह्वीलरः) वेदानां महत्त्वं स्वीकृतवन्तः। शोपेनहावरः उक्तवान् -
अतः, आधुनिकयुगस्य जटिलसमस्यानां समाधानार्थं "वेदान् प्रति निवर्तनम्" (Back to the Vedas) एव एकः सुदृढः मार्गः अस्ति। न तु अन्धानुकरणेन, अपि तु वैज्ञानिकदृष्ट्या, तर्कबुद्ध्या च वेदानां पुनर्व्याख्या, अनुशीलनं च अस्मिन् युगे अत्यावश्यकं वर्तते।
वेदोपरि अनुसन्धानानि
भारतीयसंस्कृतेः, धर्मस्य, दर्शनस्य च मूलस्रोतः वेदाः एव सन्ति। 'विद्' (ज्ञाने) इति धातोः निष्पन्नः 'वेद' शब्दः ज्ञानराशिं द्योतयति। न केवलं भारतीयानां कृते, अपितु विश्वस्य प्राचीनतमं वाङ्मयम् इति दृष्ट्या वेदानां महत्त्वं सर्वोपरि वर्तते। प्राचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तं वेदानां संरक्षणं, व्याख्यानं, अनुसन्धानं च अविच्छिन्नरूपेण प्रचलति। 'अनुसन्धानम्' (Research) नाम न केवलं नूतनतथ्यानां अन्वेषणम्, अपितु उपलब्धज्ञानस्य नवीनदृष्ट्या विश्लेषणम् अपि भवति।
वेदेषु निहितं ज्ञानं बहुआयामि अस्ति। तत्र धर्मः, यज्ञः, अध्यात्मं, विज्ञानं, खगोलशास्त्रं, गणितं, समाजशास्त्रं च अन्तर्निहितम्। अतः वेदोपरि अनुसन्धानस्य क्षेत्रं विस्तृतं वर्तते।
अस्मिन् निबन्धे वयं वैदिकानुसन्धानस्य विकासक्रमं त्रिषु विभागेषु पश्यामि -
- १. प्राचीनं पारम्परिकानुसन्धानम् (भाष्यपरम्परा)
- २. आधुनिकं पाश्चात्यं भारतीयं च अनुसन्धानम् (ऐतिहासिक-भाषाशास्त्रीयदृष्टिः)
- ३. वैज्ञानिकं तान्त्रिकं च अनुसन्धानम् (Scientific Research)
२. वैदिकानुसन्धानस्य प्राचीनपरम्परा
वेदानां अर्थबोधाय अनुसन्धानस्य प्रारम्भः वैदिककालादेव जातः। 'ब्राह्मणग्रन्थाः' एव वेदमन्त्राणां प्रथमाः व्याख्यातारः (Researchers) आसन्। तैः मन्त्राणां विनियोगः, यज्ञानुष्ठानप्रक्रिया च स्पष्टीकृता।
अ) वेदाङ्गानां भूमिका
वेदानां सम्यक् अवगमनार्थं षड्-वेदाङ्गानां रचना अभवत्। एतेषु 'निरुक्तम्' (Nirukta) वैदिकानुसन्धानस्य आधारस्तम्भः अस्ति। महर्षिः यास्कः निरुक्ते वैदिकशब्दानां निर्वचनं (Etymology) कृत्वा मन्त्रार्थस्य वैज्ञानिकं पद्धतिं दर्शितवान्।
(अर्थः - निरुक्तं विना मन्त्राणाम् अर्थज्ञानं न सम्भवति।)
आ) मीमांसादर्शनम्
महर्षिजेमिनेः 'पूर्वमीमांसा' वेदमन्त्राणां तात्पर्यनिर्णयाय अनेकान् न्यायान् (Rules of Interpretation) प्रतिपादितवती। 'श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्या' इति षड्प्रमाणैः मन्त्रविनियोगस्य अनुसन्धानं मीमांसकैः कृतम्।
इ) भाष्यकारपरम्परा
मध्यकाले स्कन्दस्वामी, वेङ्कटमाधवः, सायणाचार्यः, उवटः, महीधरः च वेदानां विस्तृतं भाष्यं रचितवन्तः। विशेषतः सायणाचार्यस्य 'माधवीय-वेदार्थ-प्रकाशः' वैदिकानुसन्धानस्य महोपकारकः ग्रन्थः। सायणेन यज्ञपरकः अर्थः (Ritualistic Interpretation) प्राधान्येन कृतः। तस्य मतेन वेदाः मुख्यतया यज्ञानुष्ठानार्थमेव सन्ति।
३. आधुनिकं पाश्चात्यम् अनुसन्धानम् (Modern Western Research)
अष्टादशशताब्द्यां यदा यूरोपीयाः विद्वांसः संस्कृतभाषायाः सम्पर्के आगताः, तदा वैदिकानुसन्धानस्य एका नवीना धारा प्रवृत्ता। एषा धारा 'तुलनात्मकभाषाविज्ञानस्य' (Comparative Philology) उपरि आधारिता आसीत्।
प्रमुखविद्वांसः तेषां कार्यं च:
१. मैक्समूलरः (Max Müller):
अनेन ऋग्वेदस्य सायणभाष्यसहितं सम्पादनं मुद्रणं च कृतम्। एषः महत् कार्यं आसीत्। सः वेदेषु 'प्राकृतिकदेवतावादं' (Naturalism) अपश्यत्। तस्य मते वैदिकऋषयः अग्नि-वायु-सूर्यादीनां प्राकृतिकशक्तीनां पूजां कुर्वन्ति स्म।
२. रूडोल्फ रॉथ (Rudolf Roth):
अनेन 'St. Petersburg Dictionary' इति बृहत् संस्कृत-जर्मन-कोषस्य निर्माणं कृतम्। सः सायणभाष्यं न स्वीकृतवान्, अपितु भाषाशास्त्रबलेन स्वतन्त्रार्थं अन्विष्टवान्।
३. ब्लूमफील्ड (Bloomfield):
अनेन 'Vedic Concordance' (वैदिक-मन्त्रानुक्रमणी) रचितः, यः अद्यत्वेऽपि संशोधकानां कृते महत्त्वपूर्णः साधनग्रन्थः अस्ति।
पाश्चात्यदृष्टेः समीक्षा:
पाश्चात्यविद्वांसः वेदानां कालनिर्धारणं, इतिहासान्वेषणं, भाषाविश्लेषणं च अकुर्वन्। किन्तु तेषां दृष्टौ अध्यात्मस्य अभावः आसीत्। तेषु केचन "आर्यन-आक्रमण-सिद्धान्तस्य" (Aryan Invasion Theory) प्रचारं कृत्वा भारतीयइतिहासस्य विकृतीकरणं अपि कृतवन्तः। तथापि, वेदानां वैज्ञानिकसम्पादनकार्यं तेषां महद् योगदानम् अस्ति।
४. आधुनिकं भारतीयं पुनरुत्थानम् (Indian Renaissance & Research)
एकोनविंशतिशताब्द्यां भारतीयविद्वांसः पाश्चात्यमतस्य खण्डनं कृत्वा वेदानां नूतनां व्याख्यां प्रस्तुतवन्तः।
अ) महर्षिः दयानन्दसरस्वती
स्वामी दयानन्दः "वेदान् प्रति निवर्तध्वम्" (Back to the Vedas) इति शङ्खनादं कृतवान्। तेन प्रतिपादितं यत् वेदेषु केवलं कर्मकाण्डः नास्ति, अपितु तत्र ज्ञानविज्ञानयोः समन्वयः अस्ति।
- अनुसन्धानदृष्टिः: तेन मन्त्राणां 'यौगिकार्थः' (Etymological meaning) स्वीकृतः। उदाहरणार्थं, 'अग्निः' इत्यस्य अर्थः केवलं भौतिकः वह्निः न, अपितु 'अग्रणीः परमेश्वरः' अपि भवति।
- ग्रन्थः: ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका, सत्यार्थप्रकाशः।
आ) लोकमान्यः बालगङ्गाधरतिलकः
तिलकमहोदयेन 'ज्योतिषशास्त्रस्य' (Astronomy) आधारं कृत्वा वेदानां कालनिर्णयः कृतः।
- अनुसन्धानम्: 'मृगशीर्ष' नक्षत्रे वसन्तसम्पातस्य स्थितिं आधारं कृत्वा सः सिद्धं कृतवान् यत् वेदाः ४०००-६००० ई.पू. प्राचीनाः सन्ति।
- ग्रन्थाः: The Orion, The Arctic Home in the Vedas.
इ) महर्षिः अरविन्दः (Sri Aurobindo)
श्रीअरविन्देन वेदेषु 'मनोवैज्ञानिकं रहस्यं' (Psychological Interpretation) अन्विष्टम्। तस्य मते वेदाः आध्यात्मिकसाधनायाः रूपकग्रन्थाः सन्ति।
- उदाहरणम्: 'वृत्रः' न कश्चित् असुरः, अपितु अस्माकं अज्ञानस्य आवरणम् अस्ति। 'इन्द्रः' दिव्यमनसः (Divine Mind) प्रतीकः अस्ति।
- ग्रन्थः: The Secret of the Veda.
५. वेदेषु वैज्ञानिकम् अनुसन्धानम् (Scientific Research in Vedas)
साम्प्रतिके युगे वेदमन्त्राणां वैज्ञानिकदृष्ट्या विश्लेषणं प्रचलति। एतत् क्षेत्रं अत्यन्तं लोकप्रियं गवेषणात्मकं च वर्तते।
अ) वैदिकगणितम् (Vedic Mathematics)
भारतीकृष्णतीर्थमहाराजेन अथर्ववेदाधारितं १६ सूत्राणि आविष्कृतानि। एतैः सूत्रैः कठिनतमं गणितकार्यं सरलतया कर्तुं शक्यते।
- शुल्वसूत्रेषु (Baudhayana Sulbasutra) 'पाइथागोरस-प्रमेयात्' (Pythagoras Theorem) पूर्वमेव समकोणत्रिभुजस्य सिद्धान्तः वर्णितः अस्ति।
आ) खगोलशास्त्रं भौतिकशास्त्रं च
- ब्रह्माण्डोत्पत्तिः: ऋग्वेदस्य 'नासदीयसूक्तं' (१०.१२९) सृष्टेः उत्पत्तेः वैज्ञानिकं वर्णनं करोति। तत्र 'Big Bang' सिद्धान्तस्य बीजानि दृश्यन्ते।
"नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्।"
- गतिनियमः: यजुर्वेदे, ऋग्वेदे च सूर्यादीनां आकर्षणशक्तेः, प्रकाशस्य वेगस्य च उल्लेखाः प्राप्यन्ते।
इ) चिकित्साविज्ञानम् (Medical Science)
अथर्ववेदे आयुर्वेदस्य मूलं वर्तते। तत्र जीवाणुविज्ञानस्य (Bacteriology), शल्यचिकित्सायाः (Surgery), मानसिकरोगचिकित्सायाः च विस्तृतं वर्णनम् अस्ति।
- मन्त्रः: "त्वं वीरुधां श्रेष्ठतमा अभिश्रुता..." (अथर्ववेदः)।
- अद्यतनं शोधं: (Research) दर्शयति यत् हवन/यज्ञ-धूम्रेण वातावरणस्य शुद्धिः भवति तथा च विषाणुनां नाशः भवति।
ई) पर्यावरणविज्ञानम् (Ecology)
अथर्ववेदस्य 'भूमि-सूक्तं' (१२.१) पर्यावरणसंरक्षणस्य सर्वोत्कृष्टः दस्तावेजः अस्ति।
अद्यतनीयाः पर्यावरणविदः वैदिकजीवनशैलीं 'धारणीयविकासाय' (Sustainable Development) अनिवार्यं मन्यन्ते।
६. पाण्डुलिपिविज्ञानं सङ्गणकीयशोधः च
अ) पाण्डुलिपि-संरक्षणम्
वेदानां परम्परा श्रुतिमाध्यमेन सुरक्षिता आसीत्, परन्तु सहस्राधिकवर्षेभ्यः ताडपत्रेषु भोजपत्रेषु च लिखिताः असङ्ख्याः पाण्डुलिपयः सन्ति। 'राष्ट्रिय-पाण्डुलिपि-मिशन' (National Mission for Manuscripts) द्वारा एतासां संरक्षणं, डिजिटलीकरणं (Digitization) च क्रियते।
आ) सङ्गणकीयसंस्कृतम् (Computational Linguistics)
पाणिनीयव्याकरणं वेदानां रक्षकम् अस्ति। अद्य सङ्गणकक्षेत्रे 'Natural Language Processing' (NLP) कृते पाणिनीयसूत्रेषु अनुसन्धानं प्रचलति। नासा (NASA) इत्यादिसंस्थाः अपि संस्कृतं सङ्गणकस्य कृते उपयुक्ता भाषा इति मन्यन्ते। वेदानां स्वरप्रक्रिया (Accent) सङ्गणकमाध्यमेन विश्लेषणस्य विषयः अस्ति।
७. शोधसंस्थानानि (Research Institutions)
अद्यत्वे वेदोपरि गम्भीरानुसन्धानकार्यं कुर्वन्तः प्रमुखाः संस्थाः -
- १. भाण्डारकर-प्राच्यविद्या-संशोधन-मन्दिरम् (Pune): अत्र वैदिकसाहित्यस्य समीक्षात्मकं संस्करणं प्रकाश्यते।
- २. वैदिक-संशोधन-मण्डल (Pune): अत्र ऋग्वेदस्य सायणभाष्यसहितं प्रामाणिकं संस्करणं प्रकाशितम्।
- ३. महर्षि-सान्दीपनि-राष्ट्रीय-वेदविद्या-प्रतिष्ठानम् (Ujjain): अत्र मौखिकीपरम्परायाः संरक्षणं शोधकार्यं च प्रचलति।
- ४. तिरूपतिस्थं राष्ट्रियसंस्कृतविश्वविद्यालयः: अत्र "वेद-विज्ञान-प्रकल्प" (Veda-Science Project) प्रचलति।
८. निष्कर्षः (Conclusion)
वेदोपरि अनुसन्धानं न केवलं भूतकालस्य गौरवगानम् अस्ति, अपि तु भविष्यस्य निर्माणाय अनिवार्यम् अस्ति।
- यदा वयं वेदेषु अनुसन्धानं कुर्मः, तदा अस्माभिः 'अन्धश्रद्धा' तथा 'अन्धविरोधः' - उभयम् अपि त्यक्तव्यम्।
- प्राचीनभाष्यकाराणां ज्ञानं तथा आधुनिकविज्ञानस्य तर्कपद्धतिः - अनयोः समन्वयः आवश्यकः।
वेदाः ज्ञानस्य अक्षयभण्डारः सन्ति। "एकम्र् सद्रिप्रा बहुधा वदन्ति" (ऋग्वेदः १.१६४.४६) इति सिद्धान्तः अद्यतनस्य धार्मिकसहिष्णुतायाः मूलम्। तथा "आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः" (ऋग्वेदः १.८९.१) इति विचारः वैश्वीकरणस्य (Globalization) उदात्तं रूपम्।
अतः, अद्यतनयुगे वेदोपरि अनुसन्धानस्य दिशा 'बहुविषयका' (Interdisciplinary) भवेत्। यत्र भौतिकशास्त्रज्ञाः, भाषाविदः, समाजशास्त्रिणः, धर्मगुरवः च मिलित्वा वेदमन्त्राणां रहस्यं उद्घाटयेयुः। एतेन मानवजातेः कल्याणं भविष्यति।
तस्माद् वेदाः हि रक्ष्याः शोधनीयाः प्रयत्नतः॥"
इति शम्।
