'त्रैस्वर्यप्रदर्शनम्', स्वरितभेदाः, विवृत्तिः च
(उदात्तानुदात्तस्वरित-स्वरूपाणां शास्त्रीयं निरूपणम्)
१. प्रस्तावना
संस्कृतवाङ्मये, विशेषतः वैदिकसाहित्ये, 'स्वरः' इति तत्त्वं न केवलं ध्वनिविज्ञानस्य विषयः, अपितु अर्थनिर्धारणस्य प्रधानं साधनमपि वर्तते। लौकिकसंस्कृते प्रायः स्वराणाम् अर्थे विशेषः प्रभावः न दृश्यते, किन्तु वेदेषु "स्वरेण अर्थः परिवर्तते" इति सिद्धान्तः सुदृढः अस्ति। पाणिनीयशिक्षायां स्पष्टम् उद्घोषितम् अस्ति यत्—
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥
अस्यार्थः— यः मन्त्रः स्वरदृष्ट्या वा वर्णदृष्ट्या वा हीनः (त्रुटिपूर्णः) भवति, सः अभिप्रेतम् अर्थं न बोधयति। सः मिथ्याप्रयुक्तः मन्त्रः 'वाग्वज्रः' (वाणीरूपः वज्रः) भूत्वा यजमानमेव विनाशयति, यथा 'इन्द्रशत्रुः' इति शब्दस्य अशुद्धोच्चारणेन वृत्रासुरः स्वयं विनष्टः अभवत्।
अतः वेदाध्ययने त्रैस्वर्यज्ञानं (उदात्त-अनुदात्त-स्वरितानां ज्ञानम्) अनिवार्यं वर्तते। अस्मिन लेखे वयं पाणिनीयव्याकरणदृष्ट्या, प्रातिशाख्यदृष्ट्या च एतेषां त्रयाणां स्वराणां स्वरूपं, तेषां चिह्नानि, प्रयोगं च विस्तरेण पश्यामः।
२. स्वराणां शास्त्रीयं स्वरूपम् (पाणिनीय-दृष्टिकोणः)
महर्षिणा पाणिनिना अष्टाध्याय्यां स्वराणां परिभाषा अत्यन्तं वैज्ञानिकरीत्या प्रदत्ता अस्ति। तेन कण्ठ-तालु-आदिषु उच्चारणस्थानेषु वायोः आघातभेदेन स्वराणां त्रैविध्यं प्रतिपादितम्।
२.१ उदात्तस्वरः
पाणिनिः सूत्रयति—
व्याख्या: अस्मिन् सूत्रे 'उच्चैः' इति शब्दः न ध्वनि-तारत्वस्य (Loudness) वाचकः, अपितु 'स्थानकृत-उच्चत्वस्य' वाचकः। यदा कण्ठ-तालु-आदिषु सभागेषु (समानस्थानेषु) ऊर्ध्वभागात् (Upper part) अचः (स्वरस्य) निष्पत्तिः भवति, तदा सः 'उदात्तः' इति संज्ञाम् लभते।
महाभाष्ये पतञ्जलिः कथयति— "आयामो दारुण्यं अणुता खस्य इति उच्चैः कराणि शब्दस्य"। अर्थात् यदा गात्राणां निग्रहः भवति, स्वरस्य रूक्षता भवति, कण्ठविवरस्य संकोचः च भवति, तदा उदात्तस्वरः उत्पद्यते।
उदाहरणम्: 'अग्नि' शब्दस्य अकारः प्रायः उदात्तः भवति।
२.२ अनुदात्तस्वरः
पाणिनिः सूत्रयति—
व्याख्या: तालु-आदिषु सभागेषु स्थानेषु यदा अधोभागात् (Lower part) स्वरस्य उच्चारणं भवति, तदा सः 'अनुदात्तः' भवति।
महाभाष्ये लक्षणम्— "अन्ववसर्गो मार्दवम् उरुता खस्य इति नीचैः कराणि शब्दस्य"। अर्थात् गात्राणां शिथिलता (Relaxation), स्वरस्य मृदुता, कण्ठविवरस्य विस्तारः च यदा भवति, तदा अनुदात्तस्वरः जायते।
२.३ स्वरितस्वरः
पाणिनिः सूत्रयति—
व्याख्या: यत्र उदात्तस्य अनुदात्तस्य च मेलनम् (समाहारः) भवति, सः 'स्वरितः' इति कथ्यते। तस्यादिभागः उदात्तः भवति, उत्तरभागः च अनुदात्तः भवति (तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् - १.२.३२)। अयम् उभयगुणविशिष्टः स्वरः अस्ति।
३. वैदिकवाङ्मये स्वरप्रदर्शनविधिः (चिह्नानि)
ऋग्वेदे यजुर्वेदे च स्वराणां प्रदर्शनार्थं विशिष्टाः लिपि-सङ्केताः प्रयुक्ताः सन्ति। एतेषां ज्ञानं विना मन्त्रपाठः असम्भवः।
| स्वरः | चिह्नम् | स्थानम् | उदाहरणम् (काल्पनिकलिप्या) |
|---|---|---|---|
| अनुदात्त | अधोरेखा (Horizontal line below) | वर्णस्य अधः (__ ) | अग्निः |
| उदात्त | चिह्न रहितः (Unmarked) | किमपि न | अग्निः (अत्र 'ग्नि' उदात्तः चेत् तस्योपरि चिह्नं न भविष्यति) |
| स्वरित | ऊर्ध्वरेखा (Vertical line above) | वर्णस्य उपरि (') | सु॒'त |
विस्तृत-विवरणम्:
- १. अनुदात्त-चिह्नम्: अक्षराणाम् अधः या आडी रेखा (Horizontal Line) दृश्यते, सा अनुदात्तं सूचयति।
यथा- अ॒ (अत्र अकारस्य अधः रेखा अस्ति, अतः अयम् अनुदात्तः)। - २. उदात्त-चिह्नम्: उदात्तस्वरस्य कृते कोऽपि सङ्केतः न दीयते। यदि अक्षरे कापि रेखा नास्ति (न अधः, न उपरि), तर्हि तत् अक्षरम् 'उदात्तम्' इति बोध्यम्। (परन्तु यदि तत् स्वरितात् परं भवति तर्हि प्रचयस्वरण भवितुमर्हति, तत् अग्रे वक्ष्यते)।
- ३. स्वरित-चिह्नम्: अक्षराणाम् उपरि लम्बवत् रेखा (Vertical Line) स्वरितं सूचयति।
यथा- मे᳚ (गङ्गायां घोषः इत्यत्र)।
४. ससन्दर्भं मन्त्रोदाहरणानि विश्लेषणं च
इदानीं वयं ऋग्वेदस्य प्रथमं मन्त्रं स्वीकृत्य तत्र त्रैस्वर्यस्य प्रदर्शनं कुर्मः।
मन्त्रः (ऋग्वेदः १.१.१)
होता॑रं रत्न॒धा॑तमम्॥
पदपाठः (स्वरविश्लेषणार्थम्)
अ॒ग्निम् । ई॒ळे॒ । पु॒रःऽहि॑तम् । य॒ज्ञस्य॑ । दे॒वम् । ऋ॒त्विज॑म् । होता॑रम् । र॒त्न॒ऽधा॑तमम् ॥
त्रैस्वर्य-विश्लेषणम्:
- १. अ॒ग्निम् (अ॒-ग्निम्):
- अ॒: अत्र अकारस्य अधः रेखा अस्ति। अतः अयम् अनुदात्तः। (धातोः आदिः प्रायः उदात्तः भवति, किन्तु अत्र "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" इति सूत्रेण, अन्त्यस्य उदात्तत्वे सति शेषस्य निघातः (अनुदात्तत्वं) भवति)।
- ग्निम्: अत्र 'इ' कारस्योपरि वा अधः वा किमपि चिह्नं नास्ति। अतः अयम् उदात्त: अस्ति। (पाणिनिसूत्रम्- चितः ६.१.१६३ इत्यनेन अन्तौदात्तत्वम्)।
- २. ई॒ळे (ई-ळे):
- ई: अत्र ईकारः अनुदात्तः स्यात्, किन्तु संहितापाठे पूर्वपदस्य (अग्निम्) अन्तिमः स्वरः उदात्तः आसीत्। उदात्तात् परः अनुदात्तः स्वरितः भवति। (सूत्रम्- उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः ८.४.६६)। अतः संहितापाठे 'ई' इत्यस्योपरि लम्बरेखा (स्वरितचिह्नं) दृश्यते (मी᳚)।
- ळे: अयं धातुस्वरः (ईड्) अनुदात्तेत् अस्ति, अतः अनुदात्तः।
- ३. पु॒रोहि॑तम् (पु॒रः-हि॑तम्):
- पु॒: अधोरेखा अस्ति, अतः अनुदात्तः।
- रो: चिह्नं नास्ति, अतः उदात्तः।
- हि॑: उपरि रेखा अस्ति, अतः स्वरितः।
- तम्: शेषः निघातः (अनुदात्तः)।
५. स्वरदोषात् अर्थानर्थः (इन्द्रशत्रु-न्यायः)
त्रैस्वर्यस्य महत्त्वं दर्शयितुं "इन्द्रशत्रुः" इति उदाहरणं सुप्रसिद्धम् अस्ति। शतपथब्राह्मणे (१.६.३.८) अस्य कथा लभते।
सन्दर्भः: त्वष्टा ऋषिः इन्द्रस्य विनाशाय पुत्रकामेष्टियागं कृतवान्। सः ऐच्छत् यत् "इन्द्रस्य हन्ता पुत्रः उत्पद्यताम्" इति। तदर्थं तेन मन्त्रः प्रयुक्तः— "इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व..."।
अत्र समासे द्वे सम्भावने आस्ताम्:
- १. तत्पुरुषसमासः: इन्द्रस्य शत्रुः (The enemy/killer of Indra)। अत्र उत्तरपदे प्रकृतिस्वरः भवति (अन्तोदात्तत्वम्)।
- २. बहुव्रीहिसमासः: इन्द्रः शत्रुः (शातयिता) यस्य सः (He whose killer is Indra)। अत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरः भवति (आद्युदात्तत्वम्)।
दोषः:
त्वष्टा ऋषिः "इन्द्रस्य शत्रुः" (Indra's killer) इति अर्थम् अभिप्रेतवान् आसीत्, यः तत्पुरुषसमासः अस्ति। तत्पुरुषे 'अन्तोदात्तेन' भाव्यम्।
किन्तु, यज्ञावसरे तेन "इन्द्रशत्रुः" इत्यत्र आद्युदात्तस्य (Indra - first syllable accented) प्रयोगः कृतः। आद्युदात्तत्वं बहुव्रीहिं सूचयति।
तेन अर्थः जातः— "इन्द्रः अस्ति शत्रुः (नाशकः) यस्य, सः वर्धताम्"।
फलं च विपरीतं जातम्। वृत्रासुरः (यः इन्द्रं हन्तुम् उत्पन्नः) सः इन्द्रेण हतः अभवत्।
अनेन ज्ञायते यत् उदात्त-अनुदात्त-स्वरितभेदेन समासभेदः, ततश्च अर्थभेदः जायते।
६. त्रैस्वर्यस्य उच्चारणविधिः (हस्तचालनविधिः च)
वैदिकपरम्परायां केवलं कण्ठेन न, अपितु हस्तमुद्रया अपि स्वराः प्रदर्श्यन्ते। एषा पद्धतिः गुरुमुखैकगम्या अस्ति, तथापि तस्याः सामान्यं विवरणम् अधः दीयते:
- उदात्त-प्रदर्शनम्: दक्षिणहस्तम् उरसि (हृदयसमीपे) अथवा किञ्चित् ऊर्ध्वं नीत्वा प्रदर्शनम्। केषुचित् सम्प्रदायेषु हस्तस्य मध्यमां न्यञ्चति।
- अनुदात्त-प्रदर्शनम्: हस्तस्य अधः चालनम्।
- स्वरित-प्रदर्शनम्: हस्तस्य दक्षिणतः चालनम् (तिर्यक्)।
पाणिनीयशिक्षायाम् उक्तम्—
निहतं तु कनिष्ठिकां स्वरितोपकनिष्ठिकाम्॥
(अत्र सामवेदस्य गानपद्धत्या सह ऋग्वेदस्य हस्तचालनविधौ भेदः वर्तते। उपर्युक्तं विवरणं सामान्यं बोध्यम्।)
७. स्वरभेदाः (वान्तरभेदाः)
'त्रैस्वर्यम्' इति मुख्यः विभागः, किन्तु सूक्ष्मस्तरे एतेषां बहवः उपभेदाः सन्ति। प्रातिशाख्यग्रन्थेषु एतेषां विस्तरेण चर्चा अस्ति।
- ७.१ जात्य-स्वरितः
यः स्वरितः कस्यापि सन्धेः कारणेन न उत्पद्यते, अपितु पदे स्वभावतः एव अस्ति, सः 'जात्यः' (नित्यः) स्वरितः उच्यते।
उदाहरणम्: क्व᳚ (कु + अ)। अत्र यणादेशे सति स्वरितः जातः, यः नित्यः अस्ति। पाणिनीयसूत्रेण उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य (८.२.४) इति। - ७.२ क्षैप्र-स्वरितः
इकार-उकारादीनां स्थाने यणादेशे सति (Y or V substitution) यः स्वरितः भवति।
उदाहरणम्: त्र्यम्बकम् (त्रि + अम्बकम्)। - ७.३ अभिनिहित-स्वरितः
एकार-ओकारयोः परतः अकारस्य 'पूर्वरूप' सन्धौ सति यः स्वरितः दृश्यते।
उदाहरणम्: तेऽब्रुवन्। - ७.४ प्रश्लिष्ट-स्वरितः
सवर्णदीर्घसन्धिना जायमानः स्वरितः।
उदाहरणम्: इवे᳚त् (इव + इत्)।
८. त्रैस्वर्यस्य आधुनिकं महत्त्वं वैज्ञानिकता च
भाषाविज्ञाने (Linguistics) अद्यतने काले 'Tone' (तानः) इति यत् उच्यते, तत् वैदिकस्वरप्रक्रियायामेव अन्तर्निहितम् अस्ति।
- Pitch Accent (काकु-स्वरः): वैदिकभाषा 'Pitch Accent Language' आसीत्। उदात्तः नाम 'High Pitch', अनुदात्तः नाम 'Low Pitch', स्वरितः नाम 'Falling Pitch'।
- अर्थ-निर्धारणम्: यथा चीनीयभाषायां (Mandarin) टोन-भेदेन अर्थः भिद्यते, तथैव वैदिकसंस्कृते अपि आसीत्। (लौकिकसंस्कृते एषा विशेषता लुप्ता जाता, तत्र 'Stress Accent' अथवा 'बलाघातः' अवशिष्टः)।
- सङ्गीत-मूलम्: सामवेदः पूर्णतया स्वराश्रितः अस्ति। भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य सप्तस्वराः (सा, रे, ग...) वैदिकस्वरेभ्यः एव निस्सृताः।
- उदात्तात् निषाद-गान्धारौ।
- अनुदात्तात् ऋषभ-धैवतौ।
- स्वरितात् षड्ज-मध्यम-पञ्चमाः।
- (नारदीयशिक्षायाम् इदं वर्णितम्)।
९. उपसंहारः
"त्रैस्वर्यप्रदर्शनम्" इति विषयः अतीव व्यापकः गहनश्च वर्तते। उदात्त-अनुदात्त-स्वरिताः न केवलं उच्चारणभेदाः, अपितु वेदपुरुषस्य निश्वासाः सन्ति। एतेषां रक्षणेन एव वेदानां रक्षणं भवति।
यथा शरीरे प्राणवायुः मुख्यः, तथा मन्त्रेषु स्वरः मुख्यः। स्वरहीनः मन्त्रः निर्जीवः इव भवति। अत एव भाष्यकारैः, व्याकरणज्ञैः च स्वरप्रक्रियायाः अध्ययने महान् क्लेशः सोढः। अद्यतने कालेऽपि यदा वयं वेदमन्त्रान् शृणुमः, तदा तत्र यत् गाम्भीर्यं, या च स्पन्दनशक्तिः (Vibration) अनुभूयते, तस्याः मूलं कारणम् इदं त्रैस्वर्यमेव अस्ति।
जिज्ञासुभिः छात्रैः पाणिनीयसूत्रैः सह प्रातिशाख्यानां, विशेषतः तैत्तिरीय-ऋक्-प्रातिशाख्ययोः अध्ययनं करणीयम्, येन अस्य विज्ञानस्य पूर्णं ज्ञानं लभ्येत।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः॥
अन्ते सारांशरूपेण इदं स्मर्तव्यम्:
- उदात्तः = उच्चैः (चिह्नरहितः)।
- अनुदात्तः = नीचैः (अधोरेखा)।
- स्वरितः = समाहारः (ऊर्ध्वरेखा)।
एषः एव वेदानां परमः रहस्यः, एषा एव च वाक्-साधना।
विवृत्तिः (वैदिक-स्वर-सन्धि-विच्छेदः)
भवता 'विवृत्तिः' इति पारिभाषिकशब्दस्य व्याख्या पृष्टा। वैदिकध्वनिविज्ञाने (Phonetics) अस्य तत्त्वस्य महत्त्वं विशिष्टम् अस्ति। यत्र द्वयोः स्वरयोः मेलनं (सन्धिः) न भवति, तयोः मध्ये यः सूक्ष्मः अवकाशः (Gap/Hiatus) शिष्यते, तस्य नाम 'विवृत्तिः' इति।
अत्र विवृत्तेः शास्त्रीयं स्वरूपं, भेदाः, उदाहरणानि च प्रस्तूयन्ते।
१. विवृत्तेः लक्षणम्
ऋग्वेदप्रातिशाख्ये विवृत्तेः स्पष्टं लक्षणं प्रोक्तम् अस्ति—
अर्थः— द्वयोः स्वरयोः (अचोः) अन्तरालम् अर्थात् यः मध्यवर्ति-अवकाशः, सा 'विवृत्तिः' उच्यते।
सामान्यतः संहितायां (Continuous recitation) द्वयोः स्वरयोः सन्धिरूपेण मेलनं भवति (यथा- देव + आलयः = देवालयः)। किन्तु कुत्रचित् वैदिकप्रक्रियायां "प्रकृतिभावः" भवति, तत्र सन्धिः निषिद्धः। तदा तयोः असंहितयोः स्वरयोः मध्ये उच्चारणकाले यः कालभेदः अथवा विच्छेदः अनुभूयते, सा एव विवृत्तिः।
उवटभाष्ये उक्तम्— "द्वयोः स्वरयोः संहितायाम् अविकृतयोः यत् अन्तरं, कालविशेषः, सा विवृत्तिः।"
२. विवृत्तेः उदाहरणानि
विवृत्तिः मुख्यतया 'प्रकृतिभाव' स्थलेषु दृश्यते।
- १. प्र उ (प्र + उ)
- अत्र 'प्र' इत्यस्य अकारः, 'उ' इत्यस्य उकारः। अत्र 'आद्गुणः' इति सूत्रेण गुणसन्धिः प्राप्तः आसीत्, किन्तु निपात-एकाजनाङ् (१.१.१४) इति सूत्रेण प्रगृह्यसंज्ञायां प्रकृतिभावः जातः। अतः 'प्र' ततः किञ्चित् विरामः, ततः 'उ' इति उच्चार्यते। एषः विरामः एव विवृत्तिः।
- २. तितउ (तित + उ)
- अत्र अपि अकार-उकारयोः मध्ये विवृत्तिः अस्ति।
- ३. इन्द्र उ
- अत्र इन्द्र-शब्दस्य अकारः, उ-इत्यस्य उकारः। द्वयोः मध्ये सन्धिः नास्ति।
३. विवृत्तेः कालमानम् (Duration)
विवृत्तिः कति मात्रात्मिका भवेत्? इति विषयः शिक्षाग्रन्थेषु चर्चिता अस्ति। सा मौनम् (Silence) न, अपितु स्वरसंक्रमणस्य कालः अस्ति।
- ऋग्वेदप्रातिशाख्यानुसारं विवृत्तेः कालः पादमात्रा (१/४ मात्रा) भवति।
- कासुचित् शिक्षासु सा अर्धमात्रा (१/२ मात्रा) अपि स्वीकृता।
तत्र उक्तम्— "दृश्यते पदमध्ये तु विवृत्तिः पादमात्रिका।"
४. विवृत्तेः भेदाः
ऋग्वेदप्रातिशाख्ये स्वराणां ह्रस्व-दीर्घ-क्रममाश्रित्य विवृत्तेः चत्वारः भेदाः वर्णिताः सन्ति। एतेषां नामानि पिपीलिका-आदीनि सन्ति (यद्यपि एतानि नामानि क्वचित् संहिताभेदे भिन्नानि अपि भवन्ति)।
- १. पिपीलिका (Ant-like):
- यत्र पूर्वः स्वरः दीर्घः, परः स्वरः अपि दीर्घः। (दीर्घ + दीर्घ)।
- मध्ये अवकाशः अतीव सूक्ष्मः भवति।
- २. पाकवती:
- यत्र पूर्वः ह्रस्वः, परः दीर्घः। (ह्रस्व + दीर्घ)।
- ३. वत्सानुसृप्ता (Calf-following):
- यत्र पूर्वः दीर्घः, परः ह्रस्वः। (दीर्घ + ह्रस्व)।
- यथा- "ता इ॒म्" (ता + इ॒म्)।
- ४. वत्सानुप्रकृता:
- यत्र उभौ स्वरौ ह्रस्वौ। (ह्रस्व + ह्रस्व)।
- यथा- "प्र उ"।
(टिप्पणी: एतेषां भेदानां नामसु प्रातिशाख्यभेदेन मतान्तरं दृश्यते, किन्तु मूलतत्त्वं समानम्— स्वराणां मात्राभेदेन अन्तरालस्य स्वरूपं भिद्यते।)
५. विवृत्ति-दोषः
उच्चारणकाले विवृत्तौ सावधानता आवश्यकी।
- यदि विवृत्तिः अतिदीर्घा क्रियते, तर्हि 'पदविच्छेदः' इति दोषः भवति।
- यदि विवृत्तिः सर्वथा न क्रियते (अत्यन्तं द्रुतं पठ्यते), तर्हि 'श्लिष्टः' (अस्पष्टः) दोषः भवति, यत्र द्वौ स्वरौ मिलितौ इव प्रतीयेते।
अतः "नातिश्लिष्टं न विश्लिष्टम्" (न अतिसमीपे, न अतिदूरे) इति न्यायेन विवृत्तेः उच्चारणं करणीयम्।
सारांशः
विवृत्तिः नाम वैदिकमन्त्रोच्चारणे द्वयोः स्वरयोः मध्ये विद्यमानः सन्धिरहितः अन्तरालः (Hiatus)। अस्य ज्ञानं मन्त्रस्य शुद्धोच्चारणार्थं, छन्दोक्षराणां गणनायै च आवश्यकं वर्तते।
