निरुक्ते देवताविचारः - 50 Important (MCQs) UGC NET Sanskrit Code 73 Specific

निरुक्ते देवताविचारः - 50 Important प्रश्नाः (MCQs)
UGC NET Sanskrit Code 73 Specific

१. "अविदित्वा ऋषिं छन्दो दैवतं योगमेव च..." इति श्लोकः कस्यां संहितायां/ग्रन्थे लभ्यते?

• (A) निरुक्ते
• (B) बृहद्देवतायाम्
• (C) ऋग्वेदप्रातिशाख्ये
• (D) अष्टाध्याय्याम्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) बृहद्देवतायाम् (शौनकाचार्यस्य)

२. यास्कमते देवतायाः निर्वचनेषु इदं न अन्तर्भवति -

• (A) दानात्
• (B) दीपनात्
• (C) द्योतनात्
• (D) दमनात्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) दमनात्

३. "तिस्र एव देवता इति नैरुक्ताः" - अत्र तिस्रः देवताः काः?

• (A) ब्रह्मा, विष्णुः, महेशः
• (B) अग्निः, वायुः, सूर्यः
• (C) इन्द्रः, मित्रः, वरुणः
• (D) अग्निः, इन्द्रः, सोमः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अग्निः, वायुः, सूर्यः

४. मन्त्रेषु देवता-निर्धारणस्य मुख्यः हेतुः कः?

• (A) ऋषि-इच्छा
• (B) छन्दः-प्रयोगः
• (C) यास्काचार्यस्य मतम्
• (D) यत्काम ऋषिः स्तुतिं प्रयुङ्क्ते (प्राधान्यस्तुतिः)

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) यत्काम ऋषिः स्तुतिं प्रयुङ्क्ते (प्राधान्यस्तुतिः)

५. "माहाभाग्याद् देवताया एक एव ________ बहुधा स्तूयते।" रिक्तस्थानं पूरयत।

• (A) पुरुषः
• (B) आत्मा
• (C) देवः
• (D) ऋषिः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) आत्मा

६. "इतरेतरजन्मानो भवन्ति" - इति कथनस्य कोऽर्थः?

• (A) देवाः मानवेभ्यः जायन्ते
• (B) देवाः परस्परं जायन्ते (अन्योन्याश्रयः)
• (C) देवाः पुनर्जन्म प्राप्नुवन्ति
• (D) असुराः देवेभ्यः जायन्ते

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) देवाः परस्परं जायन्ते (अन्योन्याश्रयः)

७. "अग्निः कस्मात्?" - यास्कमतेन उपयुक्तं निर्वचनं चिनुत।

• (A) अग्रं नयति
• (B) अङ्गं नयति सन्नममानः
• (C) अग्रणीर्भवति
• (D) उपर्युक्ताः सर्वे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) उपर्युक्ताः सर्वे

८. 'इरां दृणाति' इति कस्य निर्वचनम्?

• (A) इन्द्रस्य
• (B) इळायाः
• (C) ईशानस्य
• (D) अग्नेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) इन्द्रस्य

९. "विष्णुर्विशतेर्वा, ________ वा।" द्वितीयं निर्वचनं किम्?

• (A) विवृणोतेर्वा
• (B) व्यश्नोतेर्वा
• (C) विचक्रमेर्वा
• (D) विकसतेर्वा

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) व्यश्नोतेर्वा

१०. "सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च" - इति मन्त्रः कस्य देवतायाः?

• (A) सवितुः
• (B) सूर्यस्य
• (C) विष्णोः
• (D) पूष्णः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) सूर्यस्य

११. ऋग्वेदे इन्द्रस्य सूक्तानां संख्या कति?

• (A) २००
• (B) २५०
• (C) १०२८
• (D) ३३

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) २५०

१२. "त्रीणि पदा विचक्रमे" - इति मन्त्रे शाकपूणिः विष्णोः पदत्रयं कथं व्याख्याति?

• (A) पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्युलोकेषु
• (B) भूत, भविष्यत्, वर्तमानकालेषु
• (C) पृथिव्यां, उदये, अस्तमये (समारोहणे) च
• (D) वामन, नृसिंह, वराहरूपेषु

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) पृथिव्यां, उदये, अस्तमये (समारोहणे) च (सूर्यगतिरूपेण)

१३. देवतानां 'पुरुषविधत्वे' यास्कः किं कारणं ददाति?

• (A) अभिधानात्
• (B) संयोगात्
• (C) कर्मणः
• (D) उपर्युक्ताः सर्वे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (D) उपर्युक्ताः सर्वे

१४. 'अग्निर्न' (अग्निः इव) - अत्र प्रयुक्तः 'न' निपातः कस्य द्योतकः?

• (A) प्रतिषेधस्य
• (B) उपमायाः
• (C) समुच्चयार्थस्य
• (D) पादपूरणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) उपमायाः

१५. निरुक्ते कस्य छन्दसः सम्बन्धः अग्निना सह उक्तः?

• (A) त्रिष्टुप्
• (B) जगती
• (C) गायत्री
• (D) अनुष्टुप्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) गायत्री

१६. 'सरः इत्युदकनाम, तद्वती' - इति कस्य निर्वचनम्?

• (A) सरस्वत्याः
• (B) नद्याः
• (C) आपः
• (D) रात्रेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) सरस्वत्याः

१७. 'अपां नपात्' देवता कस्य स्थानीयः अस्ति?

• (A) पृथिवीस्थानीयः
• (B) अन्तरिक्षस्थानीयः
• (C) द्युस्थानीयः
• (D) पातालस्थानीयः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अन्तरिक्षस्थानीयः (जलीय अग्निः)

१८. "अरण्यस्य पत्नी" इति कस्याः देवतायाः विशेषणम्?

• (A) पृथिव्याः
• (B) उषसः
• (C) अरण्यान्याः
• (D) इळायाः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अरण्यान्याः

१९. 'बृहताः पाता वा पालयिता वा' - इति कस्य निर्वचनम्?

• (A) ब्रह्मणः
• (B) बृहस्पतेः
• (C) वायोः
• (D) विष्णोः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) बृहस्पतेः

२०. 'रौतीति सतः' इति व्युत्पत्तिः कस्य देवस्य?

• (A) रवेः
• (B) रुद्रस्य
• (C) इन्द्रस्य
• (D) रात्रेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) रुद्रस्य

२१. 'नासत्यौ' इति कस्य अपरं नाम?

• (A) इन्द्राग्नी
• (B) मित्रावरुणौ
• (C) अश्विनौ
• (D) द्यावापृथिव्यौ

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अश्विनौ

२२. 'ऋतस्य गोपा' इति विशेषणं मुख्यतया कस्य?

• (A) वरुणस्य
• (B) मित्रस्य
• (C) इन्द्रस्य
• (D) अग्नेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) वरुणस्य

२३. "आदत्ते रसान्" इति निर्वचनं कस्य?

• (A) अग्नेः
• (B) आदित्यानाम्
• (C) मरुताम्
• (D) वसूनाम्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) आदित्यानाम्

२४. ऋग्वेदे सर्वाधिकं 'द्वन्द्वसूक्तं' कस्य अस्ति?

• (A) इन्द्राग्नी
• (B) इन्द्रवायू
• (C) मित्रावरुणौ
• (D) सोमारुद्रौ

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) मित्रावरुणौ (२४ सूक्तानि)

२५. "हिरण्यपाणिः" इति विशेषणम् कस्य देवस्य?

• (A) सवितुः
• (B) पूष्णः
• (C) विष्णोः
• (D) इन्द्रस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) सवितुः

२६. "यो देवतां विजानाति, स विजानाति ________।"

• (A) तं पदम्
• (B) तं मन्त्रम्
• (C) तं छन्दम्
• (D) तं ऋषिम्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) तं पदम्

२७. 'उच्छतीति' इति कस्याः निर्वचनम्?

• (A) उर्वश्याः
• (B) उषसः
• (C) उमायाः
• (D) उपमायाः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) उषसः

२८. 'पुष्यतीति' इति व्युत्पत्तिः कस्य?

• (A) पर्जन्यस्य
• (B) प्रजापतेः
• (C) पूष्णः
• (D) पृथिव्याः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) पूष्णः

२९. "वृणोतीति सतः" (यः आच्छादयति) - कः देवः?

• (A) वरुणः
• (B) वातः
• (C) वृत्रः
• (D) विष्णुः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) वरुणः

३०. "मित-राविणः" (ये मितं शब्दं कुर्वन्ति) - ते के?

• (A) मरुतः
• (B) ऋषयः
• (C) पक्षिणः
• (D) मन्त्राः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) मरुतः

३१. "रामयतीति" इति निर्वचनं कस्य?

• (A) रामस्य
• (B) रमायाः
• (C) रात्रेः
• (D) रावणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) रात्रेः

३२. "अदितिः अदोमयम्" - इत्यस्य कोऽर्थः?

• (A) या खण्डिता भवति
• (B) या अन्नं ददाति
• (C) अखण्डिता (Unbroken/Infinite)
• (D) अद्रिपुत्री

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अखण्डिता (Unbroken/Infinite)

३३. ऋग्वेदे कस्य मण्डलस्य सर्वे मन्त्राः सोमाय समर्पिताः?

• (A) अष्टमस्य
• (B) नवमस्य
• (C) दशमस्य
• (D) पञ्चमस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) नवमस्य (पवमान मण्डल)

३४. "प्रमीतेः" (त्रायते) इति धातोः कस्य देवस्य उत्पत्तिः?

• (A) प्रजापतेः
• (B) प्रचेतसः
• (C) मित्रस्य
• (D) मरुतः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) मित्रस्य

३५. 'अश्वैः व्याप्नुतः' - इति निर्वचनं कस्य?

• (A) सूर्यस्य
• (B) अश्विनोः
• (C) अग्नेः
• (D) इन्द्रस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अश्विनोः

३६. कः देवः "देवभिषक्" (देवानां वैद्यः) उच्यते?

• (A) रुद्रः
• (B) वरुणः
• (C) अश्विनौ
• (D) सोमः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अश्विनौ

३७. "तृपेराद्यन्तविपरीतस्य" - (तर्पयिता) इति कस्य निर्वचनम्?

• (A) तप्तरस्य
• (B) पर्जन्यस्य
• (C) पितृणाम्
• (D) पोषयितुः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) पर्जन्यस्य

३८. 'सोमः सुनोतेः' - अत्र 'सुनोति' धातोः अर्थः कः?

• (A) श्रवणे
• (B) प्रसवे
• (C) अभिषवे (कुट्टने)
• (D) सुखे

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अभिषवे (Extraction/Pressing)

३९. "भजतेः" (सेवायाम्/विभागे) इति धातोः कः देवः निष्पन्नः?

• (A) भरतः
• (B) भगः
• (C) भवः
• (D) भानुः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) भगः

४०. 'जातवेदाः' कस्य पर्यायः?

• (A) विष्णोः
• (B) ब्रह्मणः
• (C) अग्नेः
• (D) वेदव्यासस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) अग्नेः

४१. 'पशुपः' (पशूनां रक्षकः) इति कस्य विशेषणम्?

• (A) पशुपतेः (रुद्रस्य)
• (B) पूष्णः
• (C) इन्द्रस्य
• (D) वायोः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) पूष्णः (Nirukta context usually attributes this to Pushan as cattle guardian)

४२. "शतक्रतुः" इति कस्य उपाधिः?

• (A) अग्नेः
• (B) ब्रह्मणः
• (C) इन्द्रस्य
• (D) वरुणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) इन्द्रस्य

४३. 'अग्निः' कस्य लोकस्य अधिपतिः?

• (A) द्युलोकस्य
• (B) अन्तरिक्षस्य
• (C) पृथिवीलोकस्य
• (D) पातालस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) पृथिवीलोकस्य

४४. 'इदमदर्शम्' इति निर्वचनं कस्य?

• (A) इन्द्रस्य
• (B) ईश्वरस्य
• (C) इन्दोः
• (D) इळायाः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (A) इन्द्रस्य

४५. 'वैश्वानरः' शब्दः कस्य कृते प्रयुज्यते?

• (A) विश्वेदेवानाम्
• (B) अग्नेः
• (C) विष्णोः
• (D) वरुणस्य

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) अग्नेः

४६. "सुवतेर्वा, सर्तेर्वा" - इति कस्य निर्वचनम्?

• (A) सोमस्य
• (B) सवितुः
• (C) सूर्यस्य
• (D) सुरायाः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) सूर्यस्य

४७. ऋग्वेदे कस्याः देव्याः सूक्तानि काव्यदृष्ट्या सर्वश्रेष्ठानि मन्यन्ते?

• (A) अदित्याः
• (B) उषसः
• (C) सरस्वत्याः
• (D) रात्रेः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) उषसः

४८. 'वातेः' (गतिगन्धनयोः) धातोः कः शब्दः निष्पन्नः?

• (A) वाणी
• (B) वातः (वायुः)
• (C) वराहः
• (D) वत्सरः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) वातः (वायुः)

४९. "योऽध्यापयेज्जपेद्वापि ________ जायते तु सः।" (शौनकः)

• (A) पुण्यवान्
• (B) पापीयान्
• (C) विद्वान्
• (D) मूर्खः

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (B) पापीयान् (यदि ऋषि-दैवत-छन्द-योगं न जानाति)

५०. निरुक्तस्य दैवतकाण्डं कस्मात् अध्यायात् आरभ्यते?

• (A) प्रथमात्
• (B) पञ्चमात्
• (C) सप्तमात्
• (D) दशमात्

उत्तरं पश्यन्तु (Show Answer)

उत्तरम्: (C) सप्तमात् (७-१२ अध्यायाः)