वैदिक-साहित्यस्य सामान्य-परिचयः
(UGC NET - इकाई I & II | सम्पूर्ण अध्ययन सामग्री)
१. वेदशब्दस्य अर्थः परिभाषा च
संस्कृत कोड 73 पाठ्यक्रमस्य 'इकाई-I' (वैदिकसाहित्यस्य सामान्यपरिचयः) इत्यस्य अन्तर्गतं 'वेद' शब्दस्य विस्तृतः अर्थः, व्युत्पत्तिः, लक्षणं चेत्यादिः अधः प्रदीयते।
१. वेदशब्दस्य व्युत्पत्तिः (Etymology)
'वेद' शब्दस्य निष्पत्तिः 'विद्' धातोः 'घञ्' प्रत्यये सति भवति (विद् + घञ् = वेदः)। संस्कृतव्याकरणे 'विद्' धातुः चतुर्षु अर्थेषु प्रयुज्यते। 'सिद्धान्तकौमुद्याम्' उक्तमस्ति-
अस्य श्लोकस्य अनुसारं 'विद्' धातोः चत्वारः अर्थाः सन्ति-
- विद् ज्ञाने (अदादिगणः) – वेत्ति (जानाति) = ज्ञानम्।
- विद् सत्तायाम् (दिवादिगणः) – विद्यते (अस्ति) = सत्ता (भवति)।
- विद् विचारणे (रुधादिगणः) – विन्ते (विचारयति) = विचारः।
- विद् लृ लाभे (तुदादिगणः) – विन्दति (लभते) = प्राप्तिः/लाभः।
निष्कर्षः - प्रायशः 'विद् ज्ञाने' इति धातोः करणे 'घञ्' प्रत्यये कृते "विद्यते ज्ञायते अनेन इति वेदः" इति व्युत्पत्तिः स्वीक्रियते। अर्थात् येन ग्रन्थेन धर्म-ब्रह्मणोः ज्ञानं जायते, सः 'वेदः' इति कथ्यते।
२. वेदस्य लक्षणानि (परिभाषाः)
वैदिकपरम्परायां वेदस्य अनेकानि लक्षणानि सन्ति, किन्तु मुख्यतया द्वे लक्षणे सर्वमान्ये स्तः-
(क) सायणाचार्यस्य लक्षणम् (अर्थपरकम्)
सायणाचार्येण 'तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकायाम्' वेदस्य लक्षणं प्रोक्तम्-
- अर्थः: यः ग्रन्थः इष्टस्य (स्वर्गादेः सुखस्य) प्राप्तये तथा च अनिष्टस्य (पापादेः दुःखस्य) परिहाराय (नाशाय) 'अलौकिकम्' (प्रत्यक्षानुमानाभ्यामगम्यम्) उपायं बोधयति, सः ग्रन्थः 'वेदः' इति कथ्यते।
(ख) आपस्तम्बस्य लक्षणम् (स्वरूपपरकम्)
'आपस्तम्बश्रौतसूत्रे' (२४.१.३१) वेदस्य स्वरूपविषयकं लक्षणं प्रोक्तम्-
- अर्थः: मन्त्रभागस्य (संहितायाः) तथा च ब्राह्मणभागस्य (विधिभागस्य) सम्मिलितं नाम 'वेदः' अस्ति। अर्थात् केवलं मन्त्राः वेदाः न सन्ति, अपितु तद्व्याख्यानरूपाः ब्राह्मणग्रन्थाः अपि 'वेद' संज्ञायां गण्यन्ते।
(ग) मनुस्मृतेः मतम्
महर्षिणा मनुना उक्तम्-
३. वेदस्य पर्यायवाचिशब्दाः
शास्त्रेषु वेदस्य कृते अन्ये अपि शब्दाः प्रयुक्ताः सन्ति, ये वेदस्य महत्त्वं प्रकटयन्ति-
- श्रुतिः: "श्रूयते अनेन इति श्रुतिः" - गुरुशिष्यपरम्परया श्रवणमाध्यमेन रक्षितः ज्ञानराशिः। (तथा च सृष्टेः आदौ ऋषिभिः तपसा ईश्वरात् 'श्रुतम्', न तु रचितम्)।
- आम्नायः: "आम्नायते (अभ्यस्यते) इति आम्नायः" - नित्यम् अभ्यासयोग्यः ग्रन्थः।
- त्रयी: ऋक्, यजुः, साम इति त्रिविधा मन्त्राः यत्र सन्ति। (अथर्ववेदस्य मन्त्राः अपि एतेषु त्रिषु शैलीषु अन्तर्भवन्ति)।
- स्वाध्यायः: स्वयमेव अध्येतव्यः ग्रन्थः।
वेदानां विभागाः (चत्वारः वेदाः)
महाभारतानुसारं, प्रारम्भिककाले वेदः एकः एव आसीत्। कलियुगस्य जनानां मेधाशक्तिं क्षीणां विज्ञाय महर्षिणा कृष्णद्वैपायनेन वेदस्य चत्वारः विभागाः कृताः। अतः सः 'वेदव्यासः' इति नाम्ना प्रसिद्धः जातः। अत्र चतुर्णां वेदानां विस्तृतः परिचयः प्रस्तूयते-
१. ऋग्वेदः (ज्ञानकाण्डः)
अयम् आदिमः वेदः अस्ति। विश्वसाहित्यस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः अयमेव। 'ऋक्' इति शब्दस्य अर्थः 'स्तुतिपरकमन्त्रः' इति भवति। अत्र देवानां गुणानां कीर्तनं क्रियते, अतः अयम् 'ज्ञानकाण्डः' अथवा 'शस्त्रम्' (स्तुतिः) इति उच्यते।
१. व्युत्पत्तिः अर्थश्च
- व्युत्पत्तिः: "ऋच्यते स्तूयते अनया इति ऋक्"।
- अर्थः: यैः मन्त्रैः देवतानां स्तुतिः क्रियते, तेषां समूहः ऋग्वेदः अस्ति।
- ऋत्विक् (पुरोहितः): 'होता'। यज्ञकाले देवानां स्तुतिं कृत्वा तान् यज्ञस्थले आह्वयति।
- उपवेदः: आयुर्वेदः (केचन धनुर्वेदः इति मन्यन्ते)।
२. ऋग्वेदस्य विभाजनक्रमः
ऋग्वेदस्य विभाजनं द्विधा प्राप्यते-
(क) अष्टकक्रमः
- अष्टकानि: ८
- अध्यायाः: ६४ (प्रत्येकस्मिन् अष्टके ८ अध्यायाः)
- वर्गाः: २००६ (मन्त्राणां समूहाः)
- मन्त्राः: १०,५५२ (प्रायशः)
(ख) मण्डलक्रमः (अयं क्रमः अधिकः प्रचलितः)
- मण्डलानि: १०
- अनुवाकाः: ८५
- सूक्तानि: १०२८ (१०१७ मूलसूक्तानि + ११ बालखिल्यसूक्तानि)
- मन्त्राः: १०,५८० (मन्त्रसंख्याविषये मतान्तराणि सन्ति, यथा- १०५५२)
३. मण्डलानां ऋषयः (वंशमण्डलानि)
ऋग्वेदस्य द्वितीयमण्डलात् सप्तममण्डलपर्यन्तं भागः 'वंशमण्डलम्' (Family Books) इति उच्यते। एतेषां मण्डलानां मन्त्राः एकस्य एव ऋषिवंशस्य ऋषिभिः दृष्टाः।
| मण्डलम् | प्रमुखः ऋषिः | विशेषः |
|---|---|---|
| प्रथमम् | शतर्चिनः (अनेकऋषयः) | दीर्घतमाः, मधुच्छन्दाः, अगस्त्यः |
| द्वितीयम् | गृत्समदः | भार्गवः |
| तृतीयम् | विश्वामित्रः | प्रसिद्धः गायत्रीमन्त्रः (३.६२.१०) अत्रैव अस्ति |
| चतुर्थम् | वामदेवः | कृषि-सम्बद्धमन्त्राः |
| पञ्चमम् | अत्रिः | - |
| षष्ठम् | भारद्वाजः | - |
| सप्तमम् | वसिष्ठः | दाशराज्ञयुद्धस्य वर्णनम् |
| अष्टमम् | कण्वः, अङ्गिराः | बालखिल्यसूक्तानि (८.४९-८.५९) |
| नवमम् | पवमान (सोम) | सोमदेवतायै समर्पितम् |
| दशमम् | भृगुः, त्रितः, विमदादयः | पुरुषसूक्तम्, नासदीयसूक्तम्, संवादाः |
४. ऋग्वेदस्य शाखाः
'महाभाष्ये' पतञ्जलिमुनिना उक्तम् - "एकविंशतिधा बाह्वृच्यम्" (ऋग्वेदस्य २१ शाखाः आसन्)। परन्तु सम्प्रति केवलं ५ शाखानां नामानि श्रूयन्ते, तत्र अपि एका एव पूर्णतया उपलभ्यते-
- शाकलशाखा (सम्प्रति उपलव्धा, प्रचलिता च)
- वाष्कलशाखा (अंशतः उपलव्धा)
- आश्वलायनशाखा
- शाङ्खायनशाखा
- माण्डूकायनशाखा
५. प्रमुखविषयाः (सूक्तानि)
भवतः पाठ्यक्रमे ये विषयाः सन्ति, ते ऋग्वेदस्य दशममण्डले प्राप्यन्ते-
- दार्शनिकसूक्तानि: नासदीयसूक्तम् (१०.१२९), पुरुषसूक्तम् (१०.९०), हिरण्यगर्भसूक्तम् (१०.१२१)।
- संवादसूक्तानि: पुरुरवा-उर्वशी (१०.९५), यम-यमी (१०.१०), शर्मा-पणि (१०.१०८), विश्वामित्र-नदी (३.३३)।
- लौकिकसूक्तानि: अक्षसूक्तम् (द्यूतक्रीडा-निन्दा), विवाहसूक्तम्, मण्डूकसूक्तम्।
२. यजुर्वेदः (कर्मकाण्डः)
ऋग्वेदस्य अनन्तरं यजुर्वेदस्य स्थानं वर्तते। अयं वेदः पूर्णतया क्रियाप्रधानः (कर्मकाण्डप्रधानः) अस्ति। यज्ञानां वास्तविकं सम्पादनं यजुर्वेदेन विना असम्भवम् अस्ति।
१. व्युत्पत्तिः अर्थश्च
- व्युत्पत्तिः: "यजुर् यजतेः" (निरुक्तम्)। अथवा "गद्यात्मको यजुः" (यत्र पादव्यवस्था नास्ति, तत् यजुः)।
- अर्थः: यज्ञानां सम्पादनार्थं येषां गद्यात्मकानां मन्त्राणां प्रयोगः भवति, ते 'यजुः' इति उच्यते।
- ऋत्विक् (पुरोहितः): 'अध्वर्युः'। (यः यज्ञशालायां स्थित्वा विधिवत् कर्माणि करोति, मन्त्रान् उच्चारयति च)।
- उपवेदः: धनुर्वेदः (विश्वामित्रः अस्य प्रणेता मन्यते)।
- देवता: वायुः।
२. यजुर्वेदस्य सम्प्रदायौ (भेदौ)
यजुर्वेदः एकः एव ईदृशः वेदः अस्ति, यस्य द्वौ स्पष्टौ सम्प्रदायौ स्तः।
| विशेषता | कृष्णयजुर्वेदः (ब्रह्मसम्प्रदायः) | शुक्लयजुर्वेदः (आदित्यसम्प्रदायः) |
|---|---|---|
| स्वरूपम् | अत्र मन्त्राः ब्राह्मणभागः (व्याख्या) च मिश्रितौ स्तः। अतः अयम् 'कृष्णः' (मिश्रितः) उच्यते। | अत्र केवलं शुद्धमन्त्राः सन्ति। ब्राह्मणभागः पृथक् अस्ति। अतः 'शुक्लः' (शुद्धः) उच्यते। |
| अपरनाम | तैत्तिरीयसंहिता | वाजसनेयिसंहिता |
| ऋषिः | वैशम्पायनः (तित्तिरिः) | याज्ञवल्क्यः (सूर्यः) |
| प्रचारः | दक्षिणभारते अधिकः | उत्तरभारते अधिकः |
३. यजुर्वेदस्य शाखाः
'चरणव्यूह' ग्रन्थानुसारं यजुर्वेदस्य १०१ शाखाः आसन् ("एकशतमध्वर्युशाखाः"), किन्तु सम्प्रति काश्चन एव उपलभ्यन्ते-
- शुक्लयजुर्वेदस्य शाखाः (२):
- माध्यन्दिन शाखा: (उत्तरभारते प्रसिद्धा)।
- काण्व शाखा: (महाराष्ट्र-ओडिशा प्रदेशे प्रचलिता)।
- कृष्णयजुर्वेदस्य शाखाः (४):
- तैत्तिरीय शाखा (सर्वाधिकप्रसिद्धा)
- मैत्रायणी शाखा
- कठ शाखा (काठक)
- कपिष्ठल शाखा
४. पाठ्यक्रमे विशेषबिन्दवः
- माध्यन्दिनसंहितायां रुद्रस्वरूपम्: इदं शुक्लयजुर्वेदस्य १६ तमे अध्याये वर्तते। इदं 'रुद्राध्यायः' अथवा 'शतरुद्रीयम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति।
- उपनिषदि श्रेयः-प्रेयोमार्गः: इदं 'कठोपनिषदि' (कृष्णयजुर्वेदः) वर्तते।
- ईशावास्योपनिषद्: इदं शुक्लयजुर्वेदस्य अन्तिमः अध्यायः अस्ति।
३. सामवेदः (उपासनाकाण्डः)
ऋग्वेदस्य यजुर्वेदस्य च अनन्तरं 'सामवेदस्य' स्थानं वर्तते। अयं वेदः भारतीयसङ्गीतस्य, ध्रुपद-गायनस्य च मूलस्रोतः अस्ति। भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः कथयति - "वेदानां सामवेदोऽस्मि" (अहं वेदेषु सामवेदः अस्मि)।
१. व्युत्पत्तिः अर्थश्च
- व्युत्पत्तिः: "गीतिषु सामाख्या" (जैमिनिसूत्रम् २.१.३६)।
- अर्थः: ऋचां (ऋग्वेदस्य मन्त्राणाम्) उपरि यत् गानं क्रियते, तत् 'साम' इति कथ्यते। "सा" (ऋक्) + "अम" (षड्जादिस्वरः) = साम। अर्थात् ऋचां स्वरेषु नियोजनम् एव सामवेदः अस्ति।
- ऋत्विक् (पुरोहितः): 'उद्गाता'। (यः यज्ञकाले उच्चस्वरेण सामगानं करोति)।
- उपवेदः: गान्धर्ववेदः (नारदः/भरतमुनिः)।
- देवता: आदित्यः (सूर्यः)।
२. सामवेदस्य मन्त्राः (ऋग्वेदाश्रितत्वम्)
सामवेदः स्वतन्त्रः न अस्ति, अपि तु ऋग्वेदम् आश्रित्य तिष्ठति।
- कुलमन्त्राः: १८७५।
- मौलिकमन्त्राः: अस्य केवलं ९९ मन्त्राः (केचन ७५ मन्यन्ते) स्वकीयाः सन्ति। अवशिष्टाः सर्वे मन्त्राः ऋग्वेदात् सङ्गृहीताः सन्ति।
- उद्देश्यम्: यज्ञावसरे देवतानां प्रसन्नतायै स्तुतीनां गानम्।
३. सामवेदस्य विभागः
- पूर्वार्चिकः (छन्दसि संहिता): अत्र ६ प्रपाठकाः (अध्यायाः) सन्ति। देवताक्रमेण मन्त्राः सङ्कलिताः - आग्नेयकाण्डम्, ऐन्द्रकाण्डम्, पवमानकाण्डम्।
- उत्तरार्चिकः: अत्र ९ प्रपाठकाः सन्ति। अत्र यज्ञक्रमेण (दशरात्रः, संवत्सरः, एकाहः) मन्त्राः व्यवस्थापिताः।
४. सामवेदस्य शाखाः
'महाभाष्ये' पतञ्जलिना उक्तम् - "सहस्रवर्त्मा सामवेदः" (सामवेदस्य १००० शाखाः आसन्)। सम्प्रति केवलं ३ शाखाः उपलभ्यन्ते-
- कौथुमीय शाखा: (उत्तरभारते, गुजराते च प्रचलिता)।
- राणायनीय शाखा: (महाराष्ट्र, कर्णाटक प्रदेशे प्रचलिता)।
- जैमिनीय शाखा (तलवकार): (दक्षिणभारते, विशेषतः तमिलनाडुप्रदेशे प्रचलिता)। अस्याः गानपद्धतिः अत्यन्तं क्लिष्टा अस्ति।
४. अथर्ववेदः (विज्ञानकाण्डः/लौकिकवेदः)
'वेदत्रयी' (ऋक्, यजुः, साम) इत्यस्मात् पृथक् चतुर्थः वेदः 'अथर्ववेदः' अस्ति। यत्र अन्ये त्रयः वेदाः पारलौकिकसुखं, यज्ञं, देवान् च प्रधानतया वर्णयन्ति, तत्र अथर्ववेदः ऐहिकजीवनेन (लौकिकजीवनेन) सह सम्बद्धः अस्ति।
१. नामकरणं व्युत्पत्तिः च
- अथर्ववेदः: 'अथर्वन्' ऋषिणा दृष्टः। 'अथर्व' शब्दस्य अर्थः अस्ति - 'चित्तवृत्तिनिरोधः' अथवा 'स्थिरबुद्धियोगी'।
- अथर्वाङ्गिरसवेदः: अस्य द्वौ मुख्यौ ऋषी आस्ताम् - अथर्वा (शान्ति-पौष्टिककर्मणाम् ऋषिः) तथा अङ्गिरा (अभिचार-मारणकर्मणाम् ऋषिः)। अनयोः मिश्रणेन इदं नाम अभवत्।
- ब्रह्मवेदः: अस्य ऋत्विक् 'ब्रह्मा' अस्ति, अतः इदं ब्रह्मवेदः उच्यते।
- भैषज्यवेदः: अत्र औषधीनां रोगाणां च चिकित्सा वर्णिता अस्ति, अतः अयं आयुर्वेदस्य मूलम् अस्ति।
२. ऋत्विक् (पुरोहितः) - ब्रह्मा
- कार्यम्: ब्रह्मा यज्ञस्य अध्यक्षः भवति। सः यज्ञं पश्यति (निरीक्षणं करोति)। यदा कदाचित् यज्ञे काचित् त्रुटिः भवति, तदा ब्रह्मा प्रायश्चित्तविधिना तस्याः समाधानं करोति।
- विशेषता: ब्रह्मणः कृते चतुर्णां वेदानां ज्ञानं आवश्यकम् अस्ति। सः 'सर्वविद्' भवति।
३. अथर्ववेदस्य संरचना
- काण्डानि: २०
- सूक्तानि: ७३० (प्रायशः)
- मन्त्राः: ५९८७ (प्रायशः ६०००)। एतेषु १२०० मन्त्राः ऋग्वेदात् स्वीकृताः सन्ति।
- शैली: गद्यं पद्यं च मिश्रितम्। (षष्ठे काण्डे गद्यभागः अधिकः अस्ति)।
४. अथर्ववेदस्य शाखाः
पतञ्जलिना 'महाभाष्ये' उक्तम् - "नवधा आथर्वणो वेदः" (अथर्ववेदस्य ९ शाखाः आसन्)। सम्प्रति मुख्यतया द्वे शाखे उपलभ्येते-
- शौनक शाखा: (सर्वाधिकं प्रचलिता, सम्प्रति मुद्रिता च)।
- पिप्पलाद शाखा: (अस्याः पाण्डुलिपयः काश्मीरे प्राप्ताः)।
५. अथर्ववेदस्य वर्ण्यविषयाः
- शान्तिकपौष्टिककर्माणि: गृहनिर्माणम्, कृषिः, पशुपालनम्, व्यापारलाभः।
- भैषज्यकर्माणि: ज्वरः, कुष्ठरोगः, सर्पदंशः इत्यादीनां चिकित्सा।
- अभिचारकर्माणि: (Black Magic) शत्रुनाशः, मोहनम्, उच्चाटनम्, वशीकरणम्।
- राष्ट्रभक्तिः: "माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः" (१२.१.१२ - पृथ्वीसूक्तम्)।
चतुर्णां वेदानां संक्षिप्तः सारांशः (Exam Reference)
| वेदः | अपरनाम | ऋत्विक् | उपवेदः | मुख्यः ब्राह्मणग्रन्थः |
|---|---|---|---|---|
| ऋग्वेदः | दशतयी | होता | आयुर्वेदः | ऐतरेय |
| यजुर्वेदः | अध्वर्युवेदः | अध्वर्युः | धनुर्वेदः | शतपथ |
| सामवेदः | गानवेदः | उद्गाता | गान्धर्ववेदः | ताण्ड्य/पञ्चविंश |
| अथर्ववेदः | ब्रह्मवेदः | ब्रह्मा | अर्थवेदः/शिल्प | गोपथ |
वैदिकवाङ्मयस्य स्तरभेदाः
वैदिकसाहित्यं (वैदिकवाङ्मयं) विषयवस्तुनः प्रतिपादनशैल्याः च आधारेण मुख्यतया चतुर्षु भागेषु (स्तरेषु) विभक्तम् अस्ति। एते चत्वारः विभागाः मिलित्वा एव 'पूर्णवेदः' इति कथ्यन्ते।
१. संहिता (मन्त्रभागः)
वैदिकवाङ्मयस्य प्रथमः प्रधानश्च भागः 'संहिता' इति कथ्यते। भवतः पाठ्यक्रमस्य 'इकाई-I' मध्ये ऋग्वेदसंहितायाः माध्यन्दिनसंहितायाः च उल्लेखः वर्तते।
- व्युत्पत्तिः: 'सम्' उपसर्गपूर्वकात् 'धा' धातोः 'क्त' प्रत्यये सति 'संहिता' शब्दः निष्पद्यते।
- अर्थः: 'संहिता' इत्यस्य शाब्दिकः अर्थः अस्ति - 'सङ्कलनम्' अथवा 'समूहः'। वेदेषु मन्त्राणां सङ्कलनं यत्र क्रियते, सः भागः 'संहिता' इति उच्यते।
- संहितापाठाः: वेदमन्त्राणाम् अविकृतस्वरूपरक्षणाय ऋषिभिः अष्टौ विकृतयः रचिताः। मूलपाठः 'संहितापाठः' इति उच्यते। तस्य रक्षणाय - पदपाठः, क्रमपाठः, जटा, माला, शिखा, रेखा, ध्वजः, दण्डः, रथः, घनः च इति अष्टविकृतयः सन्ति।
२. ब्राह्मणम् (व्याख्यानभागः)
संहिताभागानां अनन्तरं वैदिकसाहित्ये 'ब्राह्मणग्रन्थानां' द्वितीयं स्थानं वर्तते। संहितासु ये मन्त्राः सन्ति, तेषां यज्ञेषु विनियोगः (प्रयोगः) कथम, कुत्र, कदा च करणीयः? इति स्पष्टीकरणं ब्राह्मणग्रन्थेषु प्राप्यते।
१. शब्दव्युत्पत्तिः लक्षणं च
- व्युत्पत्तिः: "ब्रह्मणे (यज्ञाय) हितं व्याख्यानं ब्राह्मणम्"। अर्थात् यज्ञस्य विस्तारेण व्याख्यानं यत्र अस्ति, सः ग्रन्थः ब्राह्मणम् उच्यते।
- लक्षणम्: आपस्तम्बश्रौतसूत्रे उक्तम् - "मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्"।
२. ब्राह्मणग्रन्थानां मुख्यविषयाः
- विधिः (Injunction): अज्ञातार्थज्ञापको वेदभागः विधिः। (यथा - "स्वर्गकामो यजेत")।
- अर्थवादः (Eulogy): विधेः प्रशंसा अथवा निन्दा।
३. वेदानुसारं प्रमुखाः ब्राह्मणग्रन्थाः
- ऋग्वेदः: ऐतरेयब्राह्मणम् (महिदास-ऐतरेयः), कौषीतकि ब्राह्मणम्।
- शुक्लयजुर्वेदः: शतपथब्राह्मणम् (अतिविशालः महत्त्वपूर्णः च ग्रन्थः)।
- कृष्णयजुर्वेदः: तैत्तिरीयब्राह्मणम्।
- सामवेदः: ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् (पञ्चविंश), षड्विंश, छान्दोग्यब्राह्मणम्।
- अथर्ववेदः: गोपथब्राह्मणम् (एकमेव)।
३. आरण्यकम् (उपासनाभागः)
इदं ब्राह्मणग्रन्थानां परिशिष्टभागः अस्ति। इदं साहित्यं मुख्यतया वानप्रस्थाश्रमस्य कृते विहितम् अस्ति।
- लक्षणम्: "अरण्ये (वने) अधीयीत इति आरण्यकम्"। येषां ग्रन्थानां पठन-पाठनं ग्रामे न भूत्वा वने भवति स्म, ते आरण्यकाः।
- विषयः: अत्र यज्ञानां भौतिकरूपस्य अपेक्षा आध्यात्मिके रूपे (प्रतीकोपासनायां) बलम् अस्ति। इदं कर्मकाण्डात् ज्ञानकाण्डं प्रति गमनस्य सेतुः अस्ति।
- प्रमुख-आरण्यकग्रन्थाः: ऐतरेयारण्यकम् (ऋग्वेद), बृहदारण्यकम् (शुक्लयजुर्वेद), तैत्तिरीयारण्यकम् (कृष्णयजुर्वेद - अत्र पञ्चमहायज्ञाः वर्णिताः)।
- विशेषः: अथर्ववेदस्य कस्यापि आरण्यकस्य उपलब्धिः न अस्ति।
४. उपनिषद् (ज्ञानकाण्डः/वेदान्तः)
अयं वैदिकसाहित्यस्य अन्तिमः भागः अस्ति, अतः 'वेदान्तः' इति उच्यते।
१. व्युत्पत्तिः अर्थश्च
- व्युत्पत्तिः: 'उप' (समीपे) + 'नि' (निश्चयेन) + 'सद्' (उपवेशनम्)।
- शाब्दिकार्थः: शिष्यः गुरोः समीपे निष्ठया उपविश्य यत् अविद्यानाशकं ज्ञानं प्राप्नोति, सा 'उपनिषद्' अस्ति।
२. वेदानुसारं उपनिषदां विभाजनम्
| वेदः | प्रमुखाः उपनिषदः | विशेषविषयः |
|---|---|---|
| ऋग्वेदः | ऐतरेय, कौषीतकि | 'प्रज्ञानं ब्रह्म' (महावाक्यम्) |
| शुक्लयजुर्वेदः | ईशावास्य, बृहदारण्यक | ईश (कर्मयोगः), बृहत् ('अहं ब्रह्मास्मि') |
| कृष्णयजुर्वेदः | कठ, तैत्तिरीय, श्वेताश्वतर | कठ (श्रेयः-प्रेयोमार्गः), तैत्तिरीय (पञ्चकोशः) |
| सामवेदः | केनोपनिषद्, छान्दोग्य | 'तत्त्वमसि', नारद-सनत्कुमार संवादः |
| अथर्ववेदः | प्रश्न, मुण्डक, माण्डूक्य | मुण्डक ('सत्यमेव जयते'), माण्डूक्य ('अयमात्मा ब्रह्म') |
३. चत्वारि महावाक्यानि
- प्रज्ञानं ब्रह्म (ऋग्वेदः) - लक्षणवाक्यम्।
- अहं ब्रह्मास्मि (यजुर्वेदः) - अनुभववाक्यम्।
- तत्त्वमसि (सामवेदः) - उपदेशवाक्यम्।
- अयमात्मा ब्रह्म (अथर्ववेदः) - साक्षात्कारात्मकवाक्यम्।
वेदाङ्गानि (षडङ्गानां परिचयः)
वेदानां यथार्थज्ञानाय, मन्त्राणाम् उचितोच्चारणाय, कर्मकाण्डस्य च सम्यक् अनुष्ठानाय यानि शास्त्राणि उपयुज्यन्ते, तानि 'वेदाङ्गानि' इति कथ्यन्ते। 'पाणिनीयशिक्षायाम्' वेदाङ्गानां संख्या षट् (६) वर्णिता अस्ति। वेदपुरुषस्य शरीरावयवेषु एतेषां षडङ्गानां स्थानं कल्पितम् अस्ति। तद्यथा-
१. शिक्षा (Phonetics)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य घ्राणम् (नासिका)।
- उद्देश्यम्: वर्णानां, स्वराणां, मात्राणां च शुद्धोच्चारणस्य ज्ञानम्।
- लक्षणम्: "स्वरवर्णाद्युच्चारणप्रकारो यत्र उपदिश्यते सा शिक्षा"।
- षट् अङ्गानि: वर्णः, स्वरः (उदात्त-अनुदात्त-स्वरित), मात्रा, बलम्, साम, सन्तानः।
- महत्त्वम्: यदि मन्त्रस्य उच्चारणे त्रुटिः भवति, तर्हि अनर्थः भवति (यथा- 'इन्द्रशत्रुः' वृत्रस्य कथा)।
- प्रमुखग्रन्थाः: पाणिनीयशिक्षा, ऋक्-प्रातिशाख्यम्।
२. कल्पः (Ritual/Ceremonial Rules)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य हस्तौ (करौ)।
- उद्देश्यम्: वैदिककर्मणां, यज्ञानां च प्रयोगविधिं बोधयति। "कल्प्यते समर्थ्यते यागप्रयोगः अत्र इति कल्पः"।
- भेदाः: कल्पसूत्राणि चतुर्धा विभक्तानि-
- श्रौतसूत्राणि: वैदिकमहायज्ञानां वर्णनम्।
- गृह्यसूत्राणि: षोडशसंस्काराणां, गृहस्थाश्रमस्य च विधयः।
- धर्मसूत्राणि: सामाजिकनियमाः, वर्णाश्रमधर्माः च।
- शुल्बसूत्राणि: यज्ञवेदिकानां निर्माणम् (भारतीयज्यामितेः आधारः)।
३. व्याकरणम् (Grammar)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य मुखम्। (प्रधानम् अङ्गम्)।
- लक्षणम्: "व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दाः अनेन इति व्याकरणम्"।
- प्रयोजनानि: रक्षा, ऊहः, आगमः, लघु, असंदेहः (महाभाष्ये पतञ्जलिना उक्तानि)।
- त्रिमुनयः:
- पाणिनिः (सूत्रकारः - अष्टाध्यायी)
- कात्यायनः (वार्तिककारः)
- पतञ्जलिः (भाष्यकारः - महाभाष्यम्)
४. निरुक्तम् (Etymology)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य श्रोत्रम् (कर्णौ)।
- उद्देश्यम्: वैदिकपदानां निर्वचनम् (Derivation) तथा गूढार्थस्य प्रकाशनम्। "अर्थपरिज्ञानाय हि निरुक्तम्"।
- ग्रन्थः: यास्काचार्यप्रणीतं 'निरुक्तम्' (निघण्टोः व्याख्यानम्)।
- प्रमुखविषयाः: षड्भावविकाराः (जायते, अस्ति, वर्धते...), देवतास्वरूपविचारः (साकाराः/निराकाराः), मन्त्राणां त्रैविध्यम् (परोक्षकृत, प्रत्यक्षकृत, आध्यात्मिक)।
५. छन्दः (Metrics)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य पादौ (चरणौ)।
- लक्षणम्: "यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः"। छन्दसा विना मन्त्रस्य गतिः न भवति।
- प्रमुखग्रन्थः: पिङ्गलमुनेः 'छन्दःसूत्रम्'।
- वैदिकच्छन्दांसि (सप्त):
- गायत्री (२४ वर्णाः)
- उष्णिक् (२८ वर्णाः)
- अनुष्टुप् (३२ वर्णाः)
- बृहती (३६ वर्णाः)
- पङ्क्ति (४० वर्णाः)
- त्रिष्टुप् (४४ वर्णाः)
- जगती (४८ वर्णाः)
६. ज्योतिषम् (Astronomy)
- स्थानम्: वेदपुरुषस्य चक्षुः (नेत्रे)।
- लक्षणम्: "कालविधानशास्त्रम्"। यज्ञानां कृते उचितस्य कालस्य (शुभमुहूर्तस्य) निर्णयः।
- प्रमुखग्रन्थः: लगधमुनेः 'वेदाङ्गज्योतिषम्'।
- श्लोकः: "यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तद्वद् वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिषं मूर्धनि स्थितम्॥"
वेदानां कालनिर्णयः
वेदानां रचनाकालविषये विद्वांसः एकमताः न सन्ति। पाश्चात्यविद्वांसः, भारतीयविद्वांसः, परम्परागतविद्वांसः च भिन्न-भिन्नं मतं स्थापयन्ति।
१. पाश्चात्यविद्वांसानां मतानि
- मैक्समूलरः (Max Müller): १२०० ई.पू. (स्तरीकरण-सिद्धान्तः)।
- जैकोबी (H. Jacobi): ४५०० ई.पू.। तेन कल्पसूत्राणां 'ध्रुवतारका' सम्बन्धिनीनां घटनानां आधारेण सिद्धं कृतं यत् वेदानां रचना ४५०० ई.पू. समीपे अभवत्।
- विन्टरनिट्ज (Winternitz): २५०० ई.पू. (बोगाजकोई-अभिलेखः)।
२. भारतीयविद्वांसानां मतानि
- बाल-गङ्गाधर-तिलकः: ६००० - ४००० ई.पू.। तिलक-महोदयः स्वग्रन्थे 'Orion' तथा 'The Arctic Home in the Vedas' इत्यत्र ज्योतिषीय-प्रमाणैः (मृगशिरा नक्षत्रे वसन्तसम्पातः) सिद्धं कृतवान्।
- शङ्कर-बालकृष्ण-दीक्षितः: ३००० ई.पू. (शतपथब्राह्मणस्य आधारेण)।
- अविनाशचन्द्र-दास: २५,००० वर्षाणि पूर्वम् (भूगर्भशास्त्रम् - राजपुताना समुद्रः)।
३. परम्परागतं मतम्
- अपौरुषेयत्वम्: मीमांसकानां, याज्ञिकानां, सायणस्य च मतेन वेदः अपौरुषेयः तथा च नित्यः अस्ति।
- महर्षि-दयानन्द-सरस्वती: वेदज्ञानं सृष्टेः आदौ ईश्वरेण अग्नि-वायु-आदित्य-अङ्गिरा ऋषिभ्यः प्रदत्तम्।
भवान् 'इकाई-I: वैदिकसाहित्यस्य सामान्यपरिचयः' (वेदाः, ब्राह्मणाः, आरण्यकानि, उपनिषदः, वेदाङ्गानि च) पूर्णं कृतवान् अस्ति।
