वैदिकसाहित्यम् - प्रश्नोत्तरी (MCQs)
आत्मपरीक्षणाय प्रश्नाः (भाग-१)
१. 'विद्' धातोः 'लृ लाभे' (तुदादिगणः) इत्यस्मिन् अर्थे किं रूपं निष्पद्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) विन्दति
व्याख्या: विद् ज्ञाने (वेत्ति), विद् सत्तायाम् (विद्यते), विद् विचारणे (विन्ते), विद् लृ लाभे (विन्दति/विन्दते)।
२. "इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेदः" - इदं लक्षणं केन प्रोक्तम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) सायणाचार्येण
व्याख्या: तैत्तिरीयसंहिताभाष्यभूमिकायां सायणाचार्येण उक्तम्।
३. ऋग्वेदस्य विभाजनक्रमे कति वर्गाः सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) २००६
व्याख्या: अष्टकक्रमे २००६ वर्गाः सन्ति। (सूक्तानि १०२८ सन्ति)।
४. "एकविंशतिधा बाह्वृच्यम्" - इदं वचनं कुत्र प्राप्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) महाभाष्ये
व्याख्या: पतञ्जलिना महाभाष्ये ऋग्वेदस्य २१ शाखाः उक्ताः।
५. ऋग्वेदस्य द्वितीयमण्डलस्य द्रष्टा ऋषिः कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) गृत्समदः
व्याख्या: २-गृत्समदः, ३-विश्वामित्रः, ४-वामदेवः, ७-वसिष्ठः।
६. 'नासदासीनो सदासीत्...' (नासदीयसूक्तम्) ऋग्वेदस्य कस्मिन् मण्डले वर्तते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) दशममण्डले
व्याख्या: १०.१२९ (दशममण्डलस्य १२९ तमं सूक्तम्)।
७. यजुर्वेदस्य उपवेदः कः मन्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) धनुर्वेदः
व्याख्या: ऋग्वेदस्य आयुर्वेदः, यजुर्वेदस्य धनुर्वेदः, सामवेदस्य गान्धर्ववेदः, अथर्ववेदस्य अर्थ/शिल्पवेदः।
८. वाजसनेयिसंहिता कस्य वेदस्य सम्बद्धा अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शुक्लयजुर्वेदस्य
व्याख्या: शुक्लयजुर्वेदः 'वाजसनेयिसंहिता' उच्यते (याज्ञवल्क्य-वाजसनेय-सम्बन्धात्)।
९. 'रुद्राध्यायः' (शतरुद्रीयम्) यजुर्वेदस्य कस्मिन् अध्याये अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) १६ तमे
व्याख्या: माध्यन्दिनसंहितायाः षोडशे (16) अध्याये रुद्रस्य वर्णनम् अस्ति।
१०. "गीतिषु सामाख्या" - इदं लक्षणं कुत्र प्राप्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) मीमांसासूत्रे (जैमिनीय)
व्याख्या: जैमिनिसूत्रे (२.१.३६) उक्तम्।
११. सामवेदस्य 'कौथुमीय' शाखा कुत्र अधिकं प्रचलिता अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) गुजरात/उत्तरभारते
व्याख्या: राणायनीय (महाराष्ट्र), जैमिनीय (दक्षिणभारत), कौथुमीय (उत्तरभारत/गुजरात)।
१२. 'ब्रह्मा' कस्य वेदस्य ऋत्विक् अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) अथर्ववेदस्य
व्याख्या: होता (ऋक्), अध्वर्युः (यजुः), उद्गाता (साम), ब्रह्मा (अथर्व)।
१३. 'माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः' इति मन्त्रः कस्मिन् सूक्ते अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) पृथिवीसूक्ते (अथर्ववेद)
व्याख्या: अथर्ववेदस्य १२ तमे काण्डे (१२.१.१२) इदं वाक्यम् अस्ति।
१४. 'अज्ञातार्थज्ञापको वेदभागः' कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) विधिः
व्याख्या: "विधिरत्यन्तमप्राप्तौ"। यत् प्रमाणान्तरेण न ज्ञायते, तत् विधिः बोधयति।
१५. शतपथब्राह्मणं कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शुक्लयजुर्वेदस्य
व्याख्या: इदं विशालतमं ब्राह्मणम् अस्ति।
१६. 'शुनःशेपाख्यानम्' कस्मिन् ब्राह्मणे वर्णितम् अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) ऐतरेयब्राह्मणे
व्याख्या: हरिश्चन्द्र-वरुण-शुनःशेप-कथा ऐतरेयब्राह्मणे (७.१३) वर्तते।
१७. 'पञ्चमहायज्ञानां' वर्णनं मुख्यतया कस्मिन् आरण्यके प्राप्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) तैत्तिरीयारण्यके
व्याख्या: तैत्तिरीयारण्यकस्य द्वितीयप्रपाठके (२.१०)।
१८. 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इति महावाक्यं कस्याः उपनिषदः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) ऐतरेयोपनिषदः
व्याख्या: इदं ऋग्वेदस्य महावाक्यम् अस्ति।
१९. 'नचिकेता-यम-संवादः' कस्याम् उपनिषदि प्राप्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) कठोपनिषदि
व्याख्या: अत्रैव श्रेयः-प्रेयोमार्गस्य विवेचनम् अस्ति।
२०. 'सत्यमेव जयते' - इदं वाक्यं कुत्र अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) मुण्डकोपनिषदि
व्याख्या: मुण्डकोपनिषद् ३.१.६।
२१. पाणिनीयशिक्षायां 'वेदपुरुषस्य हस्तौ' किम् उच्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) कल्पः
व्याख्या: "हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते"।
२२. 'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा...' इति श्लोकः कस्य वेदाङ्गस्य महत्त्वं दर्शयति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शिक्षायाः
व्याख्या: स्वर-वर्णयोः शुद्धोच्चारणं शिक्षायाः विषयः अस्ति (इन्द्रशत्रुः दृष्टान्तः)।
२३. भारतीयज्यामितेः (Geometry) प्राचीनतमं रूपं कुत्र दृश्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) शुल्बसूत्रेषु
व्याख्या: यज्ञवेदिकानां निर्माणार्थं रेखागणितस्य प्रयोगः शुल्बसूत्रेषु भवति।
२४. 'रक्षोहागमलघ्वसंदेहाः' - इदं कस्य प्रयोजनम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) व्याकरणस्य
व्याख्या: पतञ्जलिना महाभाष्ये व्याकरणस्य पञ्च प्रयोजनानि उक्तानि।
२५. 'अर्थपरिज्ञानाय' कस्य वेदाङ्गस्य रचना अभवत्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) निरुक्तस्य
व्याख्या: "अर्थपरिज्ञानाय हि निरुक्तम्" (यास्कः)।
२६. 'षड्भावविकाराः' (जायते, अस्ति...) केन प्रतिपादिताः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) वार्ष्यायणिना
व्याख्या: निरुक्ते यास्केन 'वार्ष्यायणि' महर्षेः मतेन षड्भावविकाराः उक्ताः।
२७. 'जगती' छन्दसि कति वर्णाः भवन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) ४८
व्याख्या: गायत्री(२४), उष्णिक्(२८), अनुष्टुप्(३२), बृहती(३६), पङ्क्ति(४०), त्रिष्टुप्(४४), जगती(४८)।
२८. 'वेदाङ्गज्योतिषस्य' रचयिता कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) लगधमुनिः
व्याख्या: लगधः वेदाङ्गज्योतिषस्य प्रणेता अस्ति।
२९. मैक्समूलर-महोदयेन ऋग्वेदस्य कालः कः निर्धारितः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) १२०० ई.पू.
व्याख्या: मैक्समूलरस्य स्तरीकरणसिद्धान्तानुसारम् (1200 BC)।
३०. 'वसन्तसम्पात' (मृगशिरा नक्षत्र) आधारेण वेदानां कालः ६०००-४००० ई.पू. केन सिद्धः कृतः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) बालगङ्गाधरतिलकेन
व्याख्या: स्वग्रन्थे 'Orion' तथा 'Arctic Home in Vedas' मध्ये।
३१. 'तित्तिरि' ऋषिणा प्रोक्ता संहिता का?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) तैत्तिरीयसंहिता
व्याख्या: कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखा तित्तिरि ऋषिणा दृष्टा।
३२. अथर्ववेदस्य कति शाखाः महाभाष्ये वर्णिताः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) नव (९)
व्याख्या: "नवधा आथर्वणो वेदः" (पतञ्जलिः)।
३३. 'गोपथब्राह्मणम्' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) अथर्ववेदस्य
व्याख्या: अथर्ववेदस्य एकमेव ब्राह्मणम् उपलभ्यते - गोपथ।
३४. ऋग्वेदस्य तृतीयमण्डलस्य ऋषिः कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) विश्वामित्रः
व्याख्या: अत्रैव प्रसिद्धः गायत्रीमन्त्रः (३.६२.१०) अस्ति।
३५. 'तत्त्वमसि' महावाक्यं कस्याः उपनिषदः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) छान्दोग्य
व्याख्या: सामवेदस्य छान्दोग्योपनिषदि श्वेतकेतु-उपाख्याने इदं वाक्यम् अस्ति।
३६. 'वेदाङ्गानि' कति सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) षट्
व्याख्या: शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष।
३७. 'अहं ब्रह्मास्मि' महावाक्यं कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) यजुर्वेदस्य
व्याख्या: इदं बृहदारण्यकोपनिषदि (शुक्लयजुर्वेद) वर्तते।
३८. 'नारद-सनत्कुमार-संवादः' (भूमाविद्या) कस्याम् उपनिषदि अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) छान्दोग्योपनिषदि
व्याख्या: छान्दोग्यस्य सप्तम-अध्याये।
३९. 'निरुक्तं' कस्य ग्रन्थस्य व्याख्यानम् अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) निघण्टोः
व्याख्या: निघण्टुः वैदिकशब्दानां कोशः अस्ति, तस्य व्याख्या निरुक्तम्।
४०. 'गायत्री' छन्दसः देवता का?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) अग्निः
व्याख्या: गायत्री-अग्निः, त्रिष्टुप्-इन्द्रः, जगती-विश्वेदेवाः।
४१. 'पञ्चविंश ब्राह्मणम्' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) सामवेदस्य
व्याख्या: इदं 'ताण्ड्यमहाब्राह्मणम्' इति अपि उच्यते।
४२. 'त्रिष्टुप्' छन्दसि कति अक्षराणि सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) ४४
व्याख्या: ११ अक्षराणि × ४ पादाः = ४४ अक्षराणि।
४३. 'अथर्ववेदस्य' उपवेदः कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) अर्थवेदः/शिल्पवेदः
व्याख्या: क्वचित् 'सर्पवेदः' 'पिशाचवेदः' अपि उक्तम्।
४४. 'विद् विचारणे' इति धातोः कः गणः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) रुधादिगणः
व्याख्या: विन्ते (रुधादि), वेत्ति (अदादि), विद्यते (दिवादि)।
४५. 'मण्डूकसूक्तम्' ऋग्वेदस्य कस्मिन् मण्डले अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) सप्तमे
व्याख्या: मण्डूकसूक्तम् (७.१०३) - वर्षाकाले मण्डूकानां ध्वनेः वर्णनम्।
४६. 'ऐतरेय ब्राह्मणस्य' रचयिता कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) महिदास ऐतरेयः
व्याख्या: तस्य मातुः नाम 'इतरा' आसीत्, अतः सः ऐतरेयः।
४७. निरुक्तानुसारं मन्त्राणां कति प्रकाराः (देवतास्तुतिभेदेन)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) त्रयः
व्याख्या: परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः, आध्यात्मिकाः च।
४८. 'विश्वामित्र-नदी-संवादः' ऋग्वेदस्य कस्मिन् मण्डले अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) तृतीये
व्याख्या: ३.३३ (विश्वामित्रः विपाशा-शुतुद्री नद्यौ स्तौति)।
४९. 'कण्व शाखा' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शुक्लयजुर्वेदस्य
व्याख्या: शुक्लयजुर्वेदस्य द्वे शाखे - माध्यन्दिन, काण्व च।
५०. 'अयमात्मा ब्रह्म' महावाक्यं कुत्र अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) माण्डूक्योपनिषदि
व्याख्या: अथर्ववेदस्य माण्डूक्योपनिषदि (२ मन्त्रः)।
