महत्त्वपूर्ण सर्वनाम: तद्, एतद्, यद् एवं किम् शब्द रूप | sarvnaam shabd roop

महत्त्वपूर्ण सर्वनाम: तद्, एतद्, यद् एवं किम्

संस्कृत अनुवाद के मूलाधार: चारों प्रमुख सर्वनामों के तीनों लिंगों (पुँल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग) में सम्पूर्ण और अविभाजित रूप।

१. 'तद्' (वह / That) शब्दरूप

(क) तद् - पुँल्लिंग (Masculine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सः	तौ	ते
द्वितीया	तम्	तौ	तान्
तृतीया	तेन	ताभ्याम्	तैः
चतुर्थी	तस्मै	ताभ्याम्	तेभ्यः
पञ्चमी	तस्मात्	ताभ्याम्	तेभ्यः
षष्ठी	तस्य	तयोः	तेषाम्
सप्तमी	तस्मिन्	तयोः	तेषु

(ख) तद् - स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सा	ते	ताः
द्वितीया	ताम्	ते	ताः
तृतीया	तया	ताभ्याम्	ताभिः
चतुर्थी	तस्यै	ताभ्याम्	ताभ्यः
पञ्चमी	तस्याः	ताभ्याम्	ताभ्यः
षष्ठी	तस्याः	तयोः	तासाम्
सप्तमी	तस्याम्	तयोः	तासु

(ग) तद् - नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तत् (तद्)	ते	तानि
द्वितीया	तत् (तद्)	ते	तानि
तृतीया	तेन	ताभ्याम्	तैः
चतुर्थी	तस्मै	ताभ्याम्	तेभ्यः
पञ्चमी	तस्मात्	ताभ्याम्	तेभ्यः
षष्ठी	तस्य	तयोः	तेषाम्
सप्तमी	तस्मिन्	तयोः	तेषु

२. 'एतद्' (यह / This) शब्दरूप

(क) एतद् - पुँल्लिंग (Masculine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	एषः	एतौ	एते
द्वितीया	एतम्	एतौ	एतान्
तृतीया	एतेन	एताभ्याम्	एतैः
चतुर्थी	एतस्मै	एताभ्याम्	एतेभ्यः
पञ्चमी	एतस्मात्	एताभ्याम्	एतेभ्यः
षष्ठी	एतस्य	एतयोः	एतेषाम्
सप्तमी	एतस्मिन्	एतयोः	एतेषु

(ख) एतद् - स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	एषा	एते	एताः
द्वितीया	एताम्	एते	एताः
तृतीया	एतया	एताभ्याम्	एताभिः
चतुर्थी	एतस्यै	एताभ्याम्	एताभ्यः
पञ्चमी	एतस्याः	एताभ्याम्	एताभ्यः
षष्ठी	एतस्याः	एतयोः	एतासाम्
सप्तमी	एतस्याम्	एतयोः	एतासु

(ग) एतद् - नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	एतत् (एतद्)	एते	एतानि
द्वितीया	एतत् (एतद्)	एते	एतानि
तृतीया	एतेन	एताभ्याम्	एतैः
चतुर्थी	एतस्मै	एताभ्याम्	एतेभ्यः
पञ्चमी	एतस्मात्	एताभ्याम्	एतेभ्यः
षष्ठी	एतस्य	एतयोः	एतेषाम्
सप्तमी	एतस्मिन्	एतयोः	एतेषु

३. 'यद्' (जो / Who/Which) शब्दरूप

(क) यद् - पुँल्लिंग (Masculine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	यः	यौ	ये
द्वितीया	यम्	यौ	यान्
तृतीया	येन	याभ्याम्	यैः
चतुर्थी	यस्मै	याभ्याम्	येभ्यः
पञ्चमी	यस्मात्	याभ्याम्	येभ्यः
षष्ठी	यस्य	ययोः	येषाम्
सप्तमी	यस्मिन्	ययोः	येषु

(ख) यद् - स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	या	ये	याः
द्वितीया	याम्	ये	याः
तृतीया	यया	याभ्याम्	याभिः
चतुर्थी	यस्यै	याभ्याम्	याभ्यः
पञ्चमी	यस्याः	याभ्याम्	याभ्यः
षष्ठी	यस्याः	ययोः	यासाम्
सप्तमी	यस्याम्	ययोः	यासु

(ग) यद् - नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	यत् (यद्)	ये	यानि
द्वितीया	यत् (यद्)	ये	यानि
तृतीया	येन	याभ्याम्	यैः
चतुर्थी	यस्मै	याभ्याम्	येभ्यः
पञ्चमी	यस्मात्	याभ्याम्	येभ्यः
षष्ठी	यस्य	ययोः	येषाम्
सप्तमी	यस्मिन्	ययोः	येषु

४. 'किम्' (क्या/कौन / What/Who) शब्दरूप

(क) किम् - पुँल्लिंग (Masculine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कः	कौ	के
द्वितीया	कम्	कौ	कान्
तृतीया	केन	काभ्याम्	कैः
चतुर्थी	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः
पञ्चमी	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः
षष्ठी	कस्य	कयोः	केषाम्
सप्तमी	कस्मिन्	कयोः	केषु

(ख) किम् - स्त्रीलिंग (Feminine)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	का	के	काः
द्वितीया	काम्	के	काः
तृतीया	कया	काभ्याम्	काभिः
चतुर्थी	कस्यै	काभ्याम्	काभ्यः
पञ्चमी	कस्याः	काभ्याम्	काभ्यः
षष्ठी	कस्याः	कयोः	कासाम्
सप्तमी	कस्याम्	कयोः	कासु

(ग) किम् - नपुंसकलिंग (Neuter)

विभक्ति	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	किम्	के	कानि
द्वितीया	किम्	के	कानि
तृतीया	केन	काभ्याम्	कैः
चतुर्थी	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः
पञ्चमी	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः
षष्ठी	कस्य	कयोः	केषाम्
सप्तमी	कस्मिन्	कयोः	केषु

💡 विशेष नियम (Golden Rule of Pronouns):
आपने ध्यान दिया होगा कि सर्वनाम शब्दों में नपुंसकलिंग को याद करना सबसे आसान है। नपुंसकलिंग की केवल प्रथमा और द्वितीया विभक्ति याद करनी होती है (जैसे- तत् ते तानि / एतत् एते एतानि)। इसके बाद तृतीया से लेकर सप्तमी तक के सभी रूप बिल्कुल पुँल्लिंग के समान ही चलते हैं!