Sanskrit Pronunciation Rules Class 9 Parishishtam 12 | उच्चारण-स्थानानि (इरावती)

Sooraj Krishna Shastri
By -
0

उच्चारण-स्थानानि

परिशिष्टम् १२ — इरावती (कक्षा ९)
  • १. उच्चारण-स्थानस्य परिचयः (मुख के उच्चारण स्थानों की वैज्ञानिकता)
  • २. संस्कृतवर्णानाम् उच्चारण-स्थान-सारणी (११ पाणिनीय-सूत्राणि, स्वराः व्यञ्जनानि च)
  • ३. वर्गाधारितं कण्ठ्यादि वर्गीकरणम् (कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य एवं ओष्ठ्य वर्णाः)

१. उच्चारण-स्थान-सूत्राणि विवरणञ्च

भूमिका: संस्कृत-व्याकरण-परम्परा-अनुसारं मुखस्य यस्मात् भागात् यस्य वर्णस्य उच्चारणं क्रियते, सः एव भागः तस्य वर्णस्य उच्चारण-स्थानम् (Places of Articulation) कथ्यते। संस्कृते एतेषां स्मरणार्थम् अतीव वैज्ञानिकं संक्षिप्तं च सूत्रं रचितम् अस्ति।

संस्कृतवर्णानाम् उच्चारण-स्थान-सारणी

क्र.सं. संस्कृत-सूत्रम् उच्चारण-स्थानम् सम्मिलित-स्वरः सम्मिलित-व्यञ्जनम् अनुस्वारः/विसर्गः/अन्यत्
१. अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः कण्ठः अ, आ क, ख, ग, घ, ङ, ह विसर्ग (:)
२. इचुयशानां तालु तालु इ, ई च, छ, ज, झ, ञ, य, श -
३. ऋटुरषाणां मूर्धा मूर्धा ऋ, ॠ ट, ठ, ड, ढ, ण, र, ष -
४. लृतुलसानां दन्ताः दन्ताः लृ त, थ, द, ध, न, ल, स -
५. उपूपध्मानीयानाम् ओष्ठौ ओष्ठौ उ, ऊ प, फ, ब, भ, म उपध्मानीय (ᳵप ᳵफ)
६. ञमङणनानां नासिका च नासिका - ङ, ञ, ण, न, म (पञ्चमाक्षरम्) -
७. एदैतोः कण्ठतालु कण्ठ-तालु ए, ऐ - -
८. ओदौतोः कण्ठोष्ठम् कण्ठ-ओष्ठम् ओ, औ - -
९. वकारस्य दन्तोष्ठम् दन्त-ओष्ठम् - -
१०. जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम् जिह्वामूलम् - - जिह्वामूलीय (᳴क ᳴ख)
११. नासिकाऽनुस्वारस्य नासिका - - अनुस्वार (ं)

२. कण्ठ्यादि मुख्य वर्णानाम् वर्गीकरणम्

प्रमुख ५ उच्चारण-वर्ग तालिका

कण्ठ्य वर्णाः (अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः): अ, आ | क, ख, ग, घ, ङ | ह, विसर्ग (ः)

तालव्य वर्णाः (इचुयशानां तालु): इ, ई | च, छ, ज, झ, ञ | य, श

मूर्धन्य वर्णाः (ऋटुरषाणां मूर्धा): ऋ, ॠ | ट, ठ, ड, ढ, ण | र, ष

दन्त्य वर्णाः (लृतुलसानां दन्ताः): लृ | त, थ, द, ध, न | ल, स

ओष्ठ्य वर्णाः (उपूपध्मानीयानाम् ओष्ठौ): उ, ऊ | प, फ, ब, भ, म

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!