॥ गणपति तालम् (संस्कृत - English - हिन्दी) ॥
(तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥)
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥)
(Tatpurushaya vidmahe vakratundaya dhimahi
tanno dantih prachodayat ||)
tanno dantih prachodayat ||)
(हम उन वक्रतुण्ड भगवान को जानते हैं, उन गजानन का ध्यान करते हैं। वे दन्ति (गणेश) हमारे मन और बुद्धि को सन्मार्ग पर प्रेरित करें।)
अगणितफणिफणमणिगणकिरणे
ररुनितनिजलनुरविधधवदन ।
धटधटलुटधलिकुलकलविनदो
गणपतिरधमतमिहदिशतनुः ॥
ररुनितनिजलनुरविधधवदन ।
धटधटलुटधलिकुलकलविनदो
गणपतिरधमतमिहदिशतनुः ॥
agaṇitaphaṇiphaṇamaṇigaṇakiraṇē
rarunitanijalanuravidhadhavadana |
dhaṭadhaṭaluṭadhalikulakalavinadō
gaṇapatiradhamatamihadiśatanuḥ ||
rarunitanijalanuravidhadhavadana |
dhaṭadhaṭaluṭadhalikulakalavinadō
gaṇapatiradhamatamihadiśatanuḥ ||
अनगिनत नागों के मणियों की चमक से सुशोभित, सुंदर मुख वाले, भंवरों की गूंज के समान आनंदित करने वाले, उन भगवान गणपति को हम प्रणाम करते हैं।
लम्बोदरवरकुञ्जावस्थितकुङ्कुमवर्णधरं
श्वेतशृङ्गं बीनसुहस्तं प्रीति सपनसफलम् ।
नागत्रययुतनागविभूषण नानागणपति तन्ततं
नानागणपति तन्ततं नानागणपति तन्ततम् ॥
श्वेतशृङ्गं बीनसुहस्तं प्रीति सपनसफलम् ।
नागत्रययुतनागविभूषण नानागणपति तन्ततं
नानागणपति तन्ततं नानागणपति तन्ततम् ॥
lambōdaravarakuñjāvasthitakuṅkumavarṇadharaṁ
śvētaśr̥ṅgaṁ bīnasuhastaṁ prīti sapanasaphalam |
nāgatrayayutanāgavibhūṣaṇa nānāgaṇapati tantataṁ
nānāgaṇapati tantataṁ nānāgaṇapati tantatam ||
śvētaśr̥ṅgaṁ bīnasuhastaṁ prīti sapanasaphalam |
nāgatrayayutanāgavibhūṣaṇa nānāgaṇapati tantataṁ
nānāgaṇapati tantataṁ nānāgaṇapati tantatam ||
बड़े उदर वाले, कुमकुम के समान लाल वर्ण धारण करने वाले, श्वेत दंत वाले, जिनके हाथ में वीणा और मोदक है, जो प्रेम से फल प्रदान करते हैं, उन विभिन्न स्वरूपों वाले गणपति को बारंबार प्रणाम है।
विकटोत्कटसुन्दरदन्तिमुखं
भुजगेन्द्रसुसर्पगदाभरणम् ।
गजनीलगजेन्द्रगणाधिपतिं
प्रणतोऽस्मि विनायकहस्तिमुखम् ॥ १॥
भुजगेन्द्रसुसर्पगदाभरणम् ।
गजनीलगजेन्द्रगणाधिपतिं
प्रणतोऽस्मि विनायकहस्तिमुखम् ॥ १॥
Vikaṭōtkaṭasundaradantimukhaṁ
bhujagēndrasusarpagadābharaṇam |
gajanīlagajēndra gaṇādhipatiṁ
praṇatō:’smi vināyaka hastimukham || 1 ||
bhujagēndrasusarpagadābharaṇam |
gajanīlagajēndra gaṇādhipatiṁ
praṇatō:’smi vināyaka hastimukham || 1 ||
विशाल और सुंदर हाथी के मुख वाले, सर्पराज को आभूषण और गदा धारण करने वाले, गजराजों के स्वामी, उन हाथी के मुख वाले भगवान विनायक को मैं प्रणाम करता हूँ।
सुरसुरगणपतिसुन्दरकेशं
ऋषिऋषिगणपतियज्ञसमानम् ।
भवभवगणपतिपद्मशरीरं
जयजय गणपति दिव्य नमस्ते ॥ २॥
ऋषिऋषिगणपतियज्ञसमानम् ।
भवभवगणपतिपद्मशरीरं
जयजय गणपति दिव्य नमस्ते ॥ २॥
sura sura gaṇapati sundarakēśaṁ
r̥ṣi r̥ṣi gaṇapati yajñasamānam |
bhava bhava gaṇapati padmaśarīraṁ
jaya jaya gaṇapati divyanamastē || 2 ||
r̥ṣi r̥ṣi gaṇapati yajñasamānam |
bhava bhava gaṇapati padmaśarīraṁ
jaya jaya gaṇapati divyanamastē || 2 ||
देवताओं द्वारा वंदित सुंदर केशों वाले, ऋषियों के यज्ञ के समान पवित्र, संसार के जन्म-मरण से तारने वाले, हे दिव्य गणपति! आपकी जय हो, जय हो, आपको नमस्कार है।
गजमुखवक्त्रं गिरिजापुत्रं
गणगुणमित्रं गणपतिमीशप्रियम् ॥ ३॥
गणगुणमित्रं गणपतिमीशप्रियम् ॥ ३॥
gajamukhavaktraṁ girijāputraṁ
gaṇaguṇamitraṁ gaṇapatimīśapriyam || 3 ||
gaṇaguṇamitraṁ gaṇapatimīśapriyam || 3 ||
गज के मुख वाले, माता गिरिजा (पार्वती) के पुत्र, गणों और गुणों के मित्र, तथा भगवान शिव के अत्यंत प्रिय गणपति को प्रणाम है।
करधृतपरशुं कङ्कणपाणिं
कबलितपद्मरुचिम् ।
सुरपतिवन्द्यं सुन्दरवक्त्रं
सुन्दरचितमणिमकुटम् ॥ ४॥
कबलितपद्मरुचिम् ।
सुरपतिवन्द्यं सुन्दरवक्त्रं
सुन्दरचितमणिमकुटम् ॥ ४॥
karadhr̥taparaśuṁ kaṅkaṇapāṇiṁ
kabalitapadmarucim |
surapativandyaṁ sundaranr̥ttaṁ
suracitamaṇimakuṭam || 4 ||
kabalitapadmarucim |
surapativandyaṁ sundaranr̥ttaṁ
suracitamaṇimakuṭam || 4 ||
जिन्होंने हाथ में फरसा (परशु) और कलाई में कंगन धारण किया है, जिनकी कांति कमल के समान है, जो देवराज इंद्र द्वारा वंदनीय हैं, जिनके मुख और मुकुट रत्नों से जड़े हुए हैं।
प्रणमतदेहं प्रकटितकालं
षष्ठिरि तालमिदं
तत्तत्षष्ठिरि तालमिदं
तत्तत्षष्ठिरि तालमिदम् ॥ ५॥
षष्ठिरि तालमिदं
तत्तत्षष्ठिरि तालमिदं
तत्तत्षष्ठिरि तालमिदम् ॥ ५॥
praṇamata dēvaṁ prakaṭita tālaṁ
ṣaḍgiri tālamidam |
tattat ṣaḍgiri tālamidaṁ
tattat ṣaḍgiri tālamidam || 5 ||
ṣaḍgiri tālamidam |
tattat ṣaḍgiri tālamidaṁ
tattat ṣaḍgiri tālamidam || 5 ||
उनके देव स्वरूप को प्रणाम है, जो समय को प्रकट करते हैं, यह षड्गिरि (षष्ठिरि) नामक ताल है, यही वह संगीतमय षड्गिरि ताल है।
लम्बोदरवरकुञ्जासुरकृतकुङ्कुमवर्णधरम् ।
श्वेतसशृङ्गं मोदकहस्तं प्रीति सपनसफलम् ॥ ६॥
श्वेतसशृङ्गं मोदकहस्तं प्रीति सपनसफलम् ॥ ६॥
lambōdaravara kuñjāsurakr̥ta kuṅkumavarṇadharam |
śvētasaśr̥ṅgaṁ mōdakahastaṁ prītisapanasaphalam || 6 ||
śvētasaśr̥ṅgaṁ mōdakahastaṁ prītisapanasaphalam || 6 ||
लम्बोदर, कुंकुम (सिंदूर) के समान वर्ण वाले, श्वेत दांत वाले, जिनके हाथ में मोदक है और जो प्रेम से अपने भक्तों के कार्यों को सफल करते हैं।
नयनत्रयवरनागविभूषितनानागणपति तं तत्तक्
नयनत्रयवरनागविभूषितनानागणपति तं तत्तक्
नानागणपति तं, तत्तक् नानागणपति तं तत्तक् नानागणपति तम् ॥ ७॥
नयनत्रयवरनागविभूषितनानागणपति तं तत्तक्
नानागणपति तं, तत्तक् नानागणपति तं तत्तक् नानागणपति तम् ॥ ७॥
nayanatrayavara nāgavibhūṣita nānāgaṇapatidaṁ tattat
nayanatrayavara nāgavibhūṣita nānāgaṇapatidaṁ tattat
nānāgaṇapati taṁ tattat nānāgaṇapatidam || 7 ||
nayanatrayavara nāgavibhūṣita nānāgaṇapatidaṁ tattat
nānāgaṇapati taṁ tattat nānāgaṇapatidam || 7 ||
तीन नेत्रों वाले, श्रेष्ठ नागों से विभूषित, विभिन्न स्वरूपों वाले उन गणपति को इस तीव्र ताल के साथ बारंबार प्रणाम है।
धवलितजलधरधवलितचन्द्रं
फणिमणिकिरणविभूषितखड्गम् ।
तनुतनुविषहरशूलकपालं
हरहरशिवशिवगणपतिमभयम् ॥ ८॥
फणिमणिकिरणविभूषितखड्गम् ।
तनुतनुविषहरशूलकपालं
हरहरशिवशिवगणपतिमभयम् ॥ ८॥
dhavalita jaladharadhavalita candraṁ
phaṇimaṇikiraṇavibhūṣita khaḍgam |
tanutanuviṣahara śūlakapālaṁ
hara hara śiva śiva gaṇapatimabhayam || 8 ||
phaṇimaṇikiraṇavibhūṣita khaḍgam |
tanutanuviṣahara śūlakapālaṁ
hara hara śiva śiva gaṇapatimabhayam || 8 ||
श्वेत बादलों और चंद्रमा के समान उज्ज्वल, मणियों की किरणों से सुशोभित खड्ग धारण करने वाले, त्रिशूल और कपाल धारण करने वाले, भगवान शिव के स्वरूप और अभय प्रदान करने वाले गणपति को प्रणाम।
कटतटविगलितमदजलजलधितगणपतिवाद्यमिदं
कटतटविगलितमदजलजलधितगणपतिवाद्यमिदं
तत्तत् गणपतिवाद्यमिदं,
तत्तत् गणपतिवाद्यमिदम् ॥ ९॥
कटतटविगलितमदजलजलधितगणपतिवाद्यमिदं
तत्तत् गणपतिवाद्यमिदं,
तत्तत् गणपतिवाद्यमिदम् ॥ ९॥
kaṭataṭa vigalitamadajala jaladhita-
gaṇapativādyamidaṁ
kaṭataṭa vigalitamadajala jaladhita-
gaṇapativādyamidaṁ
tattat gaṇapativādyamidaṁ
tattat gaṇapativādyamidam || 9 ||
gaṇapativādyamidaṁ
kaṭataṭa vigalitamadajala jaladhita-
gaṇapativādyamidaṁ
tattat gaṇapativādyamidaṁ
tattat gaṇapativādyamidam || 9 ||
जिनके गंडस्थल से मदजल बह रहा है, समुद्र के समान गंभीर, यह गणपति का मंगल वाद्य और उनकी स्तुति का नाद है।
तत्गदिं नं तरिगु तरिजनकु कुकुत्तद्दि
कुकुतकिट डिंडिंगु डिगुनकुकुतद्दि
तत्त झं झं तरित ! त झं झं तरित
तकतझं झं तरित । त झंझं तरित
तरिदणत तरजुणुत जुणुदिमि
टकटदिकुतरिगिटतों टकि
टकटदिकुतरिगिटतों टकि
टकुदिकुतरिगिटतों ताम् ॥ १०॥
कुकुतकिट डिंडिंगु डिगुनकुकुतद्दि
तत्त झं झं तरित ! त झं झं तरित
तकतझं झं तरित । त झंझं तरित
तरिदणत तरजुणुत जुणुदिमि
टकटदिकुतरिगिटतों टकि
टकटदिकुतरिगिटतों टकि
टकुदिकुतरिगिटतों ताम् ॥ १०॥
tattadiṁ naṁ tariku tarijaṇaku kuku taddi
kuku takiṭa ḍiṇḍiṅgu ḍiguṇa kuku taddi
tatta jhaṁ jhaṁ tarita
ta jhaṁ jhaṁ tarita
takata jhaṁ jhaṁ tarita
ta jhaṁ jhaṁ tarita
taridaṇata daṇajaṇuta jaṇudimita
kiṭataka tarikiṭatōṁ
takiṭa kiṭataka tarikiṭatōṁ
takiṭa kiṭataka tarikiṭatōṁ tām || 10 ||
kuku takiṭa ḍiṇḍiṅgu ḍiguṇa kuku taddi
tatta jhaṁ jhaṁ tarita
ta jhaṁ jhaṁ tarita
takata jhaṁ jhaṁ tarita
ta jhaṁ jhaṁ tarita
taridaṇata daṇajaṇuta jaṇudimita
kiṭataka tarikiṭatōṁ
takiṭa kiṭataka tarikiṭatōṁ
takiṭa kiṭataka tarikiṭatōṁ tām || 10 ||
(ये दक्षिण भारतीय संगीत 'कोन्नकोल' और मृदंगम के शुद्ध नाद-बोल हैं। इनका कोई शाब्दिक अर्थ नहीं होता, बल्कि यह भगवान गणेश के अद्भुत नृत्य और ब्रह्मांडीय ताल की संगीतमय अभिव्यक्ति है।)
तक-तकिट-तकतकिट-तक-तकिटततों,
शशिकलितशशिकलितमौलिनं शूलिनम् ।
तक-तकिट-तक-तकिट-तक-तकिट-तत्तोम्,
विमलशुभकमलजलपादुकं पाणिनम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
प्रमथगणगुणखचितशोभनं शोभितम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
मृदुलभुजसरसिजभिपानकं पोषणम् ।
धकतकिट-थकतकिट-थकतकिटतत्तों,
पनसफलकदलिफलमोदनं मोदकम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
प्रमथगुरुशिवतनयगणपति तालनम् ।
गणपति तालनं ! गणपति तालनम् !! ॥ ११॥
शशिकलितशशिकलितमौलिनं शूलिनम् ।
तक-तकिट-तक-तकिट-तक-तकिट-तत्तोम्,
विमलशुभकमलजलपादुकं पाणिनम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
प्रमथगणगुणखचितशोभनं शोभितम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
मृदुलभुजसरसिजभिपानकं पोषणम् ।
धकतकिट-थकतकिट-थकतकिटतत्तों,
पनसफलकदलिफलमोदनं मोदकम् ।
धिक्तकिट-धिक्तकिट-धिक्तकिटतत्तों,
प्रमथगुरुशिवतनयगणपति तालनम् ।
गणपति तालनं ! गणपति तालनम् !! ॥ ११॥
takatakiṭa takatakiṭa takatakiṭa tattōṁ
śaśikalita śaśikalita maulinaṁ śūlinam |
takatakiṭa takatakiṭa takatakiṭa tattōṁ
vimalaśubhakamalajalapādukaṁ pāṇinam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
pramathagaṇaguṇakathitaśōbhanaṁ śōbhitam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
pr̥thulabhujasarasija viṣāṇakaṁ pōṣaṇam |
takatakiṭa takatakiṭa takatakiṭa tattōṁ
panasaphalakadaliphalamōdanaṁ mōdakam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
praṇataguru śivatanaya gaṇapati tālanam |
gaṇapati tālanaṁ gaṇapati tālanam || 11 ||
śaśikalita śaśikalita maulinaṁ śūlinam |
takatakiṭa takatakiṭa takatakiṭa tattōṁ
vimalaśubhakamalajalapādukaṁ pāṇinam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
pramathagaṇaguṇakathitaśōbhanaṁ śōbhitam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
pr̥thulabhujasarasija viṣāṇakaṁ pōṣaṇam |
takatakiṭa takatakiṭa takatakiṭa tattōṁ
panasaphalakadaliphalamōdanaṁ mōdakam |
dhittakiṭa dhittakiṭa dhittakiṭa tattōṁ
praṇataguru śivatanaya gaṇapati tālanam |
gaṇapati tālanaṁ gaṇapati tālanam || 11 ||
मस्तक पर चंद्रमा धारण करने वाले, निर्मल कमल जल की पादुका वाले, प्रमथ गणों से सुशोभित, अपनी कोमल भुजाओं से पोषण करने वाले, कटहल (पनस) और केले के फलों तथा मोदक से प्रसन्न होने वाले, शिव पुत्र भगवान गणपति की यह तीव्र ताल वंदना है।
यह गणपति ताल है! गणपति ताल है!!
यह गणपति ताल है! गणपति ताल है!!
इति गणपतितालं सम्पूर्णम् ।

