Sanskrit Vyakaran Samas: सिद्धान्तकौमुदी और अष्टाध्यायी आधारित सम्पूर्ण समास प्रकरण (UGC NET/JRF Special)
प्रस्तावना तथा शास्त्रपरम्परायां समासस्य महत्त्वम्
संस्कृतव्याकरणशास्त्रे पदसाधुत्वान्वाख्यानं प्रधानमुद्देश्यम् इति सर्वविदितमेव। तत्र महर्षिणा पाणिनिना अष्टाध्याय्याम् अर्थावबोधनाय सुबन्ततिङन्तादीनां यादृशी व्यवस्था प्रतिपादिता, सा अतीव वैज्ञानिकी सूक्ष्मा च वर्तते। भाषायां संक्षिप्तीकरणस्य प्रवृत्तिमवलम्ब्य व्याकरणशास्त्रे 'समासः' इति कश्चन विशिष्टः विषयः महता प्रबन्धेन प्रतिपादितः। 'समसनं समासः' अर्थात् अनेकपदानाम् एकपदीभवनं समासः इत्युच्यते। अयं च विषयः राष्ट्रीयपात्रतापरीक्षा (UGC NET), राज्यस्तरीयपात्रतापरीक्षा (SLET), अनुसन्धानच्छात्रवृत्तिपरीक्षा (JRF) इत्यादिषु उच्चतरशिक्षाप्रतियोगितापरीक्षासु अतीव महत्त्वपूर्णः वर्तते। अत्र श्रीमद्गौतमीय-पाणिनीय-पातञ्जल-भर्तृहरि-भट्टोजिदीक्षित-नागेशभट्टादीनां सिद्धान्तान् आधारीकृत्य समासशास्त्रस्य सर्वाङ्गीणः वैज्ञानिकश्च विमर्शः प्रस्तूयते।
पाणिनीयतन्त्रे शब्दानुशासनेन सह अर्थबोधप्रक्रियायाः अपि महती मीमांसा कृता अस्ति। तत्र वृत्तिविचारः अतीव महत्त्वपूर्णः। "परार्थाभिधानं वृत्तिः" इति वृत्तेः सामान्यं लक्षणं वैयाकरणैः स्वीकृतम्। अस्य अयमाशयः यत् स्वार्थं परित्यज्य अथवा स्वार्थेन सह अन्यस्य विशिष्टार्थस्य (परार्थस्य) बोधनं यत्र भवति, सा वृत्तिः इत्युच्यते। ताश्च वृत्तयः शास्त्रे पञ्चविधाः परिगणिताः सन्ति। "कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः" इति वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां भट्टोजिदीक्षितेन स्पष्टीकृतम्। एतासु पञ्चसु वृत्तिषु समासः अन्यतमा वृत्तिः वर्तते, यस्याम् अनेकपदानि मिलित्वा एकार्थस्य बोधं कारयन्ति। यूजीसी-नेट्-इत्यादिपरीक्षासु प्रायः वृत्तिलक्षणं, वृत्तिभेदाः, तेषां प्रयोगाश्च साक्षात् पृच्छ्यन्ते, अतः एतेषां दार्शनिकः वैयाकरणिकश्च पक्षः अतीव अवधेयः भवति।
| वृत्तेः नाम | लक्षणम् / अर्थः | उदाहरणम् |
|---|---|---|
| कृद्वृत्तिः | धातोः परं कृत्प्रत्यययोगेन विशिष्टार्थबोधकत्वम् | कुम्भकारः (कुम्भं करोति इति) |
| तद्धितवृत्तिः | सुबन्तात् तद्धितप्रत्यययोगेन विशिष्टार्थबोधकत्वम् | दाशरथिः (दशरथस्य अपत्यम्) |
| समासवृत्तिः | अनेकपदानां मिलित्वा एकपदत्वं विशिष्टार्थबोधकत्वं च | राजपुरुषः (राज्ञः पुरुषः) |
| एकशेषवृत्तिः | अनेकसरूपपदानां स्थाने एकस्य एव पदस्य अवस्थानम् | पितरौ (माता च पिता च) |
| सनाद्यन्तधातुवृत्तिः | धातोः परं सन्नादिप्रत्यययोगेन नूतनधातुत्वम् | पुत्रीयति (पुत्रम् आत्मन इच्छति) |
सामर्थ्यविमर्शः (समर्थः पदविधिः)
अष्टाध्याय्यां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे समासस्य अधिकारे प्रथमं सूत्रं वर्तते—'समर्थः पदविधिः' (२.१.१)। इदं सूत्रं परिभाषासूत्रम् अस्ति, यत् समग्रं समासप्रकरणं नियन्त्रयति। अस्य सूत्रस्य अर्थः अस्ति यत् पदसम्बन्धी यो विधिः (समासादिः) सः समर्थाश्रितो बोध्यः। सामर्थ्यं विना समासादिकार्याणि न भवन्ति। व्याकरणशास्त्रे दार्शनिकदृष्ट्या सामर्थ्यं च द्विविधं प्रतिपादितम्—व्यपेक्षालक्षणम्, एकार्थीभावलक्षणं च। एतयोः द्वयोः सामर्थ्ययोः सूक्ष्मभेदः प्रतियोगितापरीक्षासु कथन-कारणरूपेण (Assertion-Reasoning) प्रायः अतीव काठिन्येन परीक्ष्यते।
स्वार्थपर्यवसायिनां पदानाम् आकाङ्क्षायोग्यतासन्निधिवशाद् यः परस्परान्वयः, तत् व्यपेक्षाभिधं सामर्थ्यम् इत्युच्यते। इदं सामर्थ्यं वाक्ये भवति, यथा—'राज्ञः पुरुषः' इति लौकिकविग्रहवाक्ये। अत्र 'राज्ञः' तथा 'पुरुषः' इति उभे पदे स्वस्वार्थं पृथक् पृथक् बोधयतः, परन्तु आकाङ्क्षावशात् तयोः अन्वयः भवति। मीमांसकाः नैयायिकाश्च प्रायः इदमेव सामर्थ्यं मुख्यत्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। परन्तु वैयाकरणानां मते समासे व्यपेक्षासामर्थ्यं न अपितु एकार्थीभावसामर्थ्यं प्रवर्तते। प्रक्रियादशायां प्रत्येकमर्थवत्त्वेन पृथग्गृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विशिष्टैकार्थप्रतिपादकतारूपम् एकार्थीभावलक्षणं सामर्थ्यम् इति वैयाकरणसिद्धान्तः। अस्य अयमाशयः यत् वृत्तिषु (समासे) पृथक् पदानां स्वार्थः न तिष्ठति, अपि तु सम्पूर्णः समुदायः एव मिलित्वा एकं विशिष्टम् अर्थं बोधयति। यथा—'राजपुरुषः' इत्यत्र राजपदं पुरुषपदं च मिलित्वा राजसम्बन्धिपुरुषरूपम् एकं विशिष्टम् अर्थं बोधयतः, अत्र राज्ञः स्वतन्त्रा सत्ता न प्रतीयते। महाभाष्यकारस्य पतञ्जलेः मते "समासे खलु भिन्ना एव शक्तिः पङ्कजशब्दवत्"।
अस्मिन् सन्दर्भे नागेशभट्टेन परमलघुमञ्जूषायां वृत्तेः द्वैविध्यं विस्तरेण प्रतिपादितम्—जहत्स्वार्था वृत्तिः, अजहत्स्वार्था वृत्तिश्च। अवयवार्थनिरपेक्षत्वे सति समुदायार्थबोधिकात्वं जहत्स्वार्थात्वम्। अत्र पदानि स्वार्थं जहति (त्यजन्ति), अर्थात् समासे पूर्वपदानाम् उत्तरपदानां च स्वातन्त्र्येण योऽर्थः आसीत्, सः त्यज्यते, केवलं समुदायार्थः एव भासते। अपरत्र, अवयवार्थसंवलितसमुदायार्थबोधिकात्वम् अजहत्स्वार्थात्वम्। अत्र अवयवानाम् (पदानाम्) अर्थः अपि समुदायार्थेन सह भासते। वैयाकरणाः प्रायः समासे अजहत्स्वार्थां वृत्तिमेव एकमात्रां स्वीकुर्वन्ति, परन्तु यत्र रूढिर्विरोधिनी तत्रैव जहत्स्वार्थायाः क्वचित् प्रयोगः अङ्गीक्रियते, यथा 'कृष्णसर्पः' इत्यत्र केवलं कृष्णवर्णवान् सर्पः इति अर्थः न अपि तु विषधरविशेषः इति रूढ्यर्थः गृह्यते। एतादृशः गभीरः दार्शनिकः विमर्शः नेट्-परीक्षायाः दर्शन-व्याकरणविभागेषु निश्चयेन उपयुज्यते।
समासशास्त्रस्य अधिकारः, विग्रहः सामान्यनियमाश्च
अष्टाध्याय्यां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे 'प्राक् कडारात् समासः' (२.१.३) इति सूत्रेण समासस्य अधिकारः आरभ्यते। 'कडाराः कर्मधारये' (२.२.३८) इति सूत्रात् प्राक् यावन्ति सूत्राणि सन्ति, तानि समाससंज्ञां विदधति। अयम् अधिकारः सुबन्तानां सुबन्तैः सह समासविधानार्थं प्रकल्पितः अस्ति।
समासप्रक्रियायां विग्रहस्य अतीव महत्त्वं वर्तते। वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः इति विग्रहस्य लक्षणम्। वृत्तेः (समासस्य) यः अर्थः तस्य अवबोधनाय यत् वाक्यं प्रयुज्यते स विग्रहः। स च विग्रहः द्विधा विभक्तः—लौकिकविग्रहः, अलौकिकविग्रहश्च। लोके प्रयोगार्हः लौकिकः। यथा—'पूर्व भूतः' अथवा 'राज्ञः पुरुषः'। शास्त्रप्रक्रियानिर्वाहाय व्याकरणे कल्पितः विग्रहः अलौकिकविग्रहः इत्युच्यते। यथा—'पूर्व आम् भूत सु' अथवा 'राजन् ङस् पुरुष सु'। व्याकरणशास्त्रे समासप्रक्रिया अलौकिकविग्रहे एव प्रवर्तते, यतो हि प्रकृतिप्रत्ययानां विभागं विना पाणिनीयसूत्राणां प्रवृत्तिः असम्भवा।
| विग्रहभेदः | लक्षणम् / प्रयोजनम् | उदाहरणम् (भूतपूर्वः) | उदाहरणम् (राजपुरुषः) |
|---|---|---|---|
| लौकिकविग्रहः | लोकव्यवहारप्रयोज्यः, साक्षात् अर्थबोधकः | पूर्वं भूतः | राज्ञः पुरुषः |
| अलौकिकविग्रहः | प्रक्रियानिर्वाहार्थं शास्त्रप्रयोज्यः | पूर्व आम् भूत सु | राजन् ङस् पुरुष सु |
'सुप्' इत्यधिकारे 'सह सुपा' (२.१.४) इति सूत्रेण सुबन्तस्य समर्थेन सुबन्तेन सह समासः विधीयते। समासे जाते 'कृत्तद्धितसमासाश्च' (१.२.४६) इति सूत्रेण समाससमुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति। ततः 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' (२.४.७१) इति सूत्रेण प्रातिपदिकान्तर्गतस्य सुप्-प्रत्ययस्य (अन्तर्वर्तिविभक्तेः) लुक् (लोपः) भवति। अयं नियमः प्रायः सर्वेषु समासेषु प्रवर्तते, अपवादरूपेण अलुक्समासं विहाय। विभक्तेः लोपे सति पदे अङ्गविकारे प्राप्ते अपि 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' इति परिभाषया तस्य प्रातिपदिकत्वं अक्षुण्णमेव तिष्ठति, येन पुनः सुब्विभक्तिः उत्पद्यते।
समासे कस्य पदस्य पूर्वप्रयोगः (पूर्वनिपातः) कर्तव्यः इति नियन्तुं पाणिनिना 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' (१.२.४३) इति सूत्रं प्रणीतम्। समासविधायके सूत्रे यत् पदं प्रथमाविभक्त्या निर्दिष्टं भवति, तेन बोध्यमानस्य शब्दस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति। ततः 'उपसर्जनं पूर्वम्' (२.२.३०) इति सूत्रेण उपसर्जनसंज्ञकस्य पदस्य समासे पूर्वप्रयोगः भवति। यथा—'कष्टं श्रितः' इत्यत्र 'द्वितीया श्रितातीत...' (२.१.२४) इति सूत्रेण समासे 'द्वितीया' इति प्रथमान्तपदेन निर्दिष्टं 'कष्ट ाम्' इति पदम् उपसर्जनं सत् पूर्वं प्रयुज्यते, तेन 'कष्टश्रितः' इति सिद्ध्यति। एतादृशी वैज्ञानिकपद्धतिः पाणिनीयव्याकरणम् अन्येभ्यः व्याकरणेभ्यः विशिष्टं करोति।
समासस्य पञ्चविधत्वम् तथा केवलसमासविमर्शः
भट्टोजिदीक्षितप्रणीतायां वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां वरदराजप्रणीतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्यां च समासः पञ्चधा विभक्तः अस्ति। यद्यपि अष्टाध्याय्यां समासस्य चत्वारः एव मुख्यभेदाः (अव्ययीभाव-तत्पुरुष-बहुव्रीहि-द्वन्द्वरूपेण) साक्षात् निर्दिष्टाः, तथापि 'सह सुपा' इत्यधिकारेण जायमानः विशेषसंज्ञाविहीनः समासः 'केवलसमासः' इति नाम्ना प्रथमतया परिगण्यते। अतः ते पञ्चभेदाः सन्ति—केवलसमासः, अव्ययीभावः, तत्पुरुषः (कर्मधारय-द्विगुसहितः), बहुव्रीहिः, द्वन्द्वश्च।
"विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः केवलसमासः प्रथमः" इति अस्य लक्षणम्। यस्य समासस्य अव्ययीभावादि-विशिष्टसंज्ञा न भवति, सः केवलसमासः (सुप्सुपा समासः) इत्युच्यते। अस्य समासस्य विधायकं सूत्रं 'सह सुपा' (२.१.४) इति वर्तते। अत्र प्रक्रियायाः द्वे विशिष्टे उदाहरणे शास्त्रे प्रसिद्धे स्तः, ये यूजीसी-नेट्-परीक्षायां पुनः पुनः पृच्छ्येते।
प्रथममुदाहरणं 'भूतपूर्वः' इति वर्तते। 'पूर्वं भूतः' इति अस्य लौकिकविग्रहः, 'पूर्व अम् भूत सु' इति अलौकिकविग्रहः च भवति। अत्र 'सह सुपा' इति सूत्रेण समासे सति, प्रातिपदिकसंज्ञायां, सुपो लुकि जाते 'पूर्व भूत' इति रूपं सिद्ध्यति। अत्र प्रथमानिर्दिष्टाभावात् उपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते च अप्राप्ते, पाणिनेः 'भूतपूर्वे चरट्' (५.३.५३) इति सूत्रनिर्देशात् (ज्ञापकात्) 'भूत' शब्दस्य पूर्वनिपाते सति 'भूतपूर्वः' इति सिद्ध्यति।
द्वितीयमुदाहरणं महाकविकालिदासस्य रघुवंशमहाकाव्यस्य मङ्गलाचरणे प्रयुक्तं 'वागर्थाविव' इति पदं वर्तते। अस्य 'वागर्थौ इव' इति लौकिकविग्रहः, 'वागर्थ औ इव' इति अलौकिकविग्रहः च भवति। अत्र 'इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च' इति वार्त्तिकेन समासः विधीयते। अस्मिन् वार्त्तिके स्पष्टं निर्दिष्टं यत् अत्र विभक्तेः ('औ' इत्यस्य) लोपः न भवति। अतः अलुक्समासे सति, 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन औकारस्य आवादेशे कृते 'वागर्थाविव' इति रूपं निष्पद्यते। एतादृशाः अपवादभूताः प्रयोगाः पाणिनीयशास्त्रस्य सूक्ष्मतां प्रकटयन्ति।
अव्ययीभावसमासः (Avyayibhava Samasa)
"प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः द्वितीयः" इति अव्ययीभावस्य लक्षणम्। यत्र पूर्वपदस्य अर्थः प्रधानः भवति, सः अव्ययीभावसमासः। अत्र पूर्वपदं प्रायः अव्ययं भवति, समासश्च नपुंसकलिङ्गे एकवचने एव प्रयुज्यते। अत्र 'अव्ययीभावः' (२.१.५) इति अधिकारसूत्रं प्रवर्तते। अस्य अधिकारः 'तत्पुरुषः' (२.१.२२) इति सूत्रात् प्राक् वर्तते।
अस्मिन् प्रकरणे 'अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु' (२.१.६) इति सूत्रम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं वर्तते। अनेन सूत्रेण षोडशार्थेषु अव्ययस्य समर्थेन सुबन्तेन सह नित्यसमासः विधीयते। अत्र तेषां सर्वेषां १६ अर्थानां प्रक्रिया एवम् अस्ति:
अव्ययीभावसमासे कालवाचकनियमः अपि ध्यातव्यः। 'अव्ययीभावे चाकाले' (६.३.८१) इति सूत्रेण अव्ययीभावसमासे कालवाचकं विहाय 'सह' इत्यस्य 'स' इति आदेशः भवति। यथा—'चक्रेण युगपत् इति सचक्रम्'। अत्र कालवाचकत्वाभावात् 'स' आदेशः जातः। परन्तु काले तु 'सहपूर्वाह्णम्' इत्येव भवति, तत्र 'स' आदेशः न प्रवर्तते।
तत्पुरुषसमासः (Tatpurusha Samasa)
"प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः"। यत्र उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यं भवति स तत्पुरुषः। अस्य द्वौ मुख्यभेदौ स्तः—व्यधिकरणतत्पुरुषः, समानाधिकरणतत्पुरुषश्च (कर्मधारयः)। द्विगुसमासः अपि कर्मधारयस्य एव भेदः, अतः सोऽपि तत्पुरुषे एव अन्तर्भवति।
व्यधिकरणतत्पुरुषः
यत्र लौकिकविग्रहे पूर्वपदोत्तरपदयोः भिन्नाः विभक्तयः भवन्ति, सः व्यधिकरणतत्पुरुषः इत्युच्यते। अयं द्वितीयादिविभक्तिभेदेन षड्विधः भवति। एतेषां सर्वेषां सूत्राणां सोदाहरणं ज्ञानं परीक्षासु 'सुमेलनम्' (Matching) प्रकारकप्रश्नेषु अतीव उपयुज्यते।
| तत्पुरुषभेदः | विधायकसूत्रम् | उदाहरणम् | विग्रहवाक्यम् |
|---|---|---|---|
| द्वितीयातत्पुरुषः | द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः (२.१.२४) | कष्टश्रितः | कष्टं श्रितः |
| तृतीयातत्पुरुषः | कर्तृकरणे कृता बहुलम् (२.१.३२) | नखभिन्नः | नखैर्भिन्नः |
| चतुर्थीतत्पुरुषः | चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः (२.१.३६) | यूपदारु | यूपाय दारु |
| पञ्चमीतत्पुरुषः | पञ्चमी भयेन (२.१.३७) | चोरभयम् | चोराद् भयम् |
| षष्ठीतत्पुरुषः | षष्ठी (२.१.८) | राजपुरुषः | राज्ञः पुरुषः |
| सप्तमीतत्पुरुषः | सप्तमी शौण्डैः (२.१.४०) | अक्षशौण्डः | अक्षेषु शौण्डः |
अत्र कानिचन विशिष्टानि सूत्राणि विस्तरेण विमृश्यन्ते। 'चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः' (२.१.३६) इति सूत्रेण चतुर्थ्यन्तं पदं तदर्थ (प्रकृतिविकृतिभाव), अर्थ, बलि, हित, सुख, रक्षित इत्येतैः सह समस्यते। यथा—'यूपाय दारु इति यूपदारु'। अत्र यूप (यज्ञस्तम्भ) निर्माणार्थं दारु (काष्ठम्) इत्यर्थः, तयोः प्रकृतिविकृतिभावः वर्तते। 'भूतेभ्यो बलिः भूतबलिः', 'गोभ्यो हितम् गोहितम्' इत्यादीनि अन्यानि उदाहरणानि सन्ति।
पञ्चमीतत्पुरुषे 'पञ्चमी भयेन' (२.१.३७) इति सूत्रेण पञ्चम्यन्तं पदं भयवाचकेन सुबन्तेन सह समस्यते। यथा—'चोराद् भयम् इति चोरभयम्'। अत्र 'चोर ङसि + भय सु' इति अलौकिकविग्रहे समासे सुपो लुकि 'चोरभयम्' सिद्ध्यति। अस्मिन्नेव प्रसङ्गे 'स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन' (२.१.३९) इति सूत्रम् अतीव महत्त्वपूर्णं यतो हि अत्र पञ्चम्याः अलुक् भवति (पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः)। यथा—'स्तोकान्मुक्तः'। अत्र 'स्तोकात् मुक्तः' इति लौकिकविग्रहे समासे सति पञ्चमीविभक्तेः लोपः न भवति, सन्धिकार्ये कृते 'स्तोकान्मुक्तः' इति अलुक्समासः निष्पद्यते।
नञ्-तत्पुरुषः: 'नञ्' (२.२.६) अव्ययस्य समर्थेन सुबन्तेन सह तत्पुरुषसमासः भवति। अत्र प्रक्रियायां सूत्रद्वयं प्रवर्तते—
१. 'नलोपो नञः' (६.३.७३)—समासे उत्तरपदे परे नञ्-अव्ययस्य नकारस्य लोपः भवति। यथा—'न ब्राह्मणः इति अब्राह्मणः'। अत्र 'नञ् + ब्राह्मण' इत्यवस्थायां नलोपे 'अब्राह्मणः' इति सिद्ध्यति।
२. 'तस्मान्नुडचि' (६.३.७४)—तस्मात् (लुप्तनकारात् नञः) परस्य अजादि-उत्तरपदस्य नुट् (न्)-आगमो भवति। यथा—'न अश्वः इति अनश्वः'। अत्र 'अ + अश्व' इत्यवस्थायां अजादिपदत्वात् नुटि आगते 'अनश्वः' इति भवति।
१. 'नलोपो नञः' (६.३.७३)—समासे उत्तरपदे परे नञ्-अव्ययस्य नकारस्य लोपः भवति। यथा—'न ब्राह्मणः इति अब्राह्मणः'। अत्र 'नञ् + ब्राह्मण' इत्यवस्थायां नलोपे 'अब्राह्मणः' इति सिद्ध्यति।
२. 'तस्मान्नुडचि' (६.३.७४)—तस्मात् (लुप्तनकारात् नञः) परस्य अजादि-उत्तरपदस्य नुट् (न्)-आगमो भवति। यथा—'न अश्वः इति अनश्वः'। अत्र 'अ + अश्व' इत्यवस्थायां अजादिपदत्वात् नुटि आगते 'अनश्वः' इति भवति।
मयूरव्यंसकादितत्पुरुषः: 'मयूरव्यंसकादयश्च' (२.१.७२) इति सूत्रेण निपातनबलात् केचन शब्दाः तत्पुरुषसमासे सिद्ध्यन्ति। अयं समासः अस्वपदविग्रहः नित्यसमासश्च भवति। यथा—'अन्यौ राजा इति देशान्तरम्' (अत्र देशान्तरम् इति नित्यसमासः, स्वपदेन विग्रहः नास्ति)।
समानाधिकरणतत्पुरुषः (कर्मधारयः)
'तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' (१.२.४२)। यत्र विग्रहे पूर्वपदोत्तरपदयोः भिन्नाः विभक्तयः भवन्ति, अर्थात् तयोः सामानाधिकरण्यं वर्तते, स तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञकः भवति।
विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः: 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' (२.१.५७) इति सूत्रेण विशेषणवाचकं सुबन्तं विशेष्यवाचकेन सुबन्तेन सह समस्यते। यथा—'नीलम् उत्पलम् इति नीलोत्पलम्'। अत्र विशेषणस्य (नील) पूर्वनिपातः भवति।
विशेषणोभयपदकर्मधारयः: यत्र उभे पदे विशेषणे स्तः। यथा—'स्नातश्चासौ अनुलिप्तश्च इति स्नातानुलिप्तः'। 'शीतं च उष्णं च इति शीतोष्णम्'। अत्र विशेषणयोः परस्परं कर्मधारयः भवति।
उपमानपूर्वपदकर्मधारयः: 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (२.१.५५)। यथा—'घन इव श्यामः इति घनश्यामः'। अत्र घनः उपमानम्, श्यामः सामान्यधर्मः। तयोः समासे 'घनश्यामः' इति सिद्ध्यति।
अत्र 'शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्' इति वार्त्तिकम् अतीव प्रख्यातम् अस्ति। अनेन वार्त्तिकेन शाकपार्थिवादिगणे उत्तरपदस्य लोपः विधीयते। यथा—'शाकप्रियः पार्थिवः इति शाकपार्थिवः'। अत्र 'शाकप्रिय' इति पूर्वपदं, तत्र 'प्रिय' इति उत्तरपदस्य लोपः भवति, येन 'शाकपार्थिवः' इति निवृत्तः भवति। एवमेव 'देवपूजको ब्राह्मणः इति देवब्राह्मणः'।
द्विगुसमासः
'संख्यापूर्वो द्विगुः' (२.१.५२)। कर्मधारयसमासे यदा पूर्वपदं संख्यावाचकं भवति, तदा तस्य द्विगुसंज्ञा अपि भवति। 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' (२.१.५१) इति सूत्रेण त्रयाणाम् अर्थानां (तद्धितार्थे, उत्तरपदे, समाहारे च) विषये संख्यावाचकस्य सुबन्तस्य समासः विधीयते।
समाहारद्विगुः: 'पञ्चानां गवां समाहारः इति पञ्चगवम्'। अत्र 'पञ्चन् आम् + गो आम्' इति अलौकिकविग्रहे 'तद्धितार्थोत्तरपद...' इति सूत्रेण समासे सति, 'द्विगुरेकवचनम्' (२.४.१) इति सूत्रेण एकवचनम्, 'स नपुंसकम्' (२.४.१७) इत्यनेन नपुंसकत्वं च विधीयते। अत्र प्रक्रियायां 'नलोपो प्रातिपदिकान्तस्य' इति पञ्चन्-शब्दस्य नलोपे 'पञ्चगो' इति भवति। ततः 'गोरतद्धितलुकि' (५.४.९२) इति सूत्रेण गो-शब्दान्तात् तत्पुरुषात् टच् (अ)-प्रत्ययः भवति (तद्धितस्य लुक् न चेत्)। तेन 'पञ्चगो + अ' इत्यवस्थायाम् 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन ओकारस्य अवादेशे कृते 'पञ्चगव' इति प्रातिपदिकं भवति। ततः सु-विभक्तेः अम्-आदेशे 'पञ्चगवम्' इति निष्पद्यते। अयं च समाहारद्विगुः सर्वदा नपुंसकलिङ्गे एकवचने एव तिष्ठति।
बहुव्रीहिसमासः (Bahuvrihi Samasa)
"प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः"। यत्र समासगतपदानाम् (पूर्वपदोत्तरपदयोः) अर्थम् अतिरिच्य कस्यचित् अन्यपदार्थस्य (तृतीयपदस्य) प्राधान्यं भवति, सः बहुव्रीहिः इत्युच्यते। 'अनेकमन्यपदार्थे' (२.२.२४) इति सूत्रेण प्रथमान्तानाम् अनेकपदानाम् अन्यपदार्थे वर्तमानानां बहुव्रीहिसमासः विधीयते।
अयं समासः मुख्यतया द्विधा विभक्तः—समानाधिकरणबहुव्रीहिः, व्यधिकरणबहुव्रीहिश्च।
समानाधिकरणबहुव्रीहिः: यत्र विग्रहवाक्ये उभे पदे समानविभक्तिके भवतः, तत्र समानाधिकरणबहुव्रीहिः भवति। यथा—'पीतम् अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः' (हरिः)। अत्र पीतम् तथा अम्बरम् उभे प्रथमान्ते पदे स्तः, अन्यपदार्थः हरिः प्रधानः अस्ति। 'प्राप्तम् उदकं यं सः प्राप्तोदकः' (ग्रामः)।
व्यधिकरणबहुव्रीहिः: यत्र विग्रहे पदे भिन्नविभक्तिके भवतः, स व्यधिकरणबहुव्रीहिः। यथा—'चक्रं पाणौ यस्य सः चक्रपाणिः' (विष्णुः)। अत्र 'चक्रं' प्रथमान्तं, 'पाणौ' सप्तम्यन्तं वर्तते। 'कण्ठे कालः यस्य सः कण्ठेकालः' (शिवः)।
बहुव्रीहौ समासान्तप्रत्ययानां विधानमपि प्रचुरतया उपलभ्यते। 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच्' (५.४.११३) इति सूत्रेण बहुव्रीहिसमासे स्वाङ्गवाचकात् सक्थि, अक्षि शब्दात् षच्-प्रत्ययः भवति। यथा—'दीर्घे सक्थिनी यस्य सः दीर्घसक्थः', 'पद्मस्य इव अक्षिणी यस्य सः पद्माक्षः'। अत्र षच्-प्रत्यये सकारचकारयोः इत्संज्ञायां लोपे च अकारः अवशिष्यते।
द्वन्द्वसमासः (Dvandva Samasa)
"प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः"। यत्र पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च उभावपि अर्थौ प्रधानौ भवतः, सः द्वन्द्वः। 'चार्थे द्वन्द्वः' (२.२.२९) इति सूत्रेण 'च' (समुच्चय-अन्वाचय-इतरेतरयोग-समाहाराः) इत्यस्य चतुर्षु अर्थेषु मध्ये केवलम् इतरेतरयोगे समाहारे च द्वन्द्वसमासः विधीयते।
इतरेतरयोगद्वन्द्वः: यत्र उभयोः पदयोः स्वरूपं पृथक् पृथक् ज्ञायते, तत्र इतरेतरयोगः। यथा—'रामश्च लक्ष्मणश्च भरतश्च इति रामलक्ष्मणभरताः', 'शिवश्च केशवश्च इति शिवकेशवौ'। अत्र लिङ्गवचनानि अन्तिमपदानुसारं (उत्तरपदानुसारं) भवन्ति।
समाहारद्वन्द्वः: यत्र पदानां समूहरूपः एकः अर्थः प्रतीयते, तत्र समाहारद्वन्द्वः। अयं नित्यं नपुंसकलिङ्गे एकवचने च भवति। यथा—'पाणी च पादौ च एषां समाहारः इति पाणिपादम्'।
अत्र 'जातिरप्राणिनाम्' (२.४.६) तथा 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्' (२.४.२) इति सूत्राभ्यां प्राण्यङ्गानां, तूर्याङ्गानां, सेनाङ्गानां च समाहारे द्वन्द्वस्य एकवद्भावः (नपुंसकत्वम् एकवचनं च) विधीयते। यथा 'रथिकाश्च अश्वारोहाश्च एषां समाहारः रथाश्वारोहम्', 'मार्दङ्गिकपाणविकम्' इत्यादि।
द्वन्द्वे पूर्वनिपातनियमाः:
द्वन्द्वसमासे उभावपि पदार्थौ प्रधानौ भवतः, अतः कस्य पदस्य पूर्वप्रयोगः कर्तव्यः इत्यत्र पाणिनीयसूत्राणि वार्त्तिकानि च विशिष्टं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति—
| नियमः / सूत्रम् | प्रयोजनम् | उदाहरणम् |
|---|---|---|
| राजदन्तादिषु परम् (२.२.३१) | उपसर्जनस्य परनिपातः (अपवादः) | राजदन्तः (दन्तानां राजा) |
| अल्पाच्तरम् (२.२.३४) | अल्पस्वरयुक्तस्य पूर्वप्रयोगः | शिवकेशवौ |
| अभ्यर्हितं च (वार्त्तिकम्) | श्रेष्ठस्य / पूज्यस्य पूर्वप्रयोगः | मातापितरौ |
समासान्तप्रत्ययाः (Samasanta Pratyayas)
समासप्रक्रियायां केचन प्रत्ययाः समासस्य अन्ते विधीयन्ते, ये 'समासान्ताः' इत्युच्यन्ते। एते प्रत्ययाः तद्धितप्रत्ययेषु एव अन्तर्भवन्ति (५.४.६८ तः ५.४.१६० यावत् अष्टाध्याय्याम्)। एतेषां प्रयोजनं समासस्य अन्तिमस्वरं व्यञ्जनं वा परिवर्त्य पदस्य सुगमोच्चारणं सुबन्तसिद्धिं च सम्पादयितुं भवति।
१. टच्-प्रत्ययः:
'राजाहःसखिभ्यष्टच्' (५.४.९१)—राजन्, अहन्, सखि शब्देभ्यः तत्पुरुषसमासे टच् (अ) प्रत्ययः भवति। यथा—'महान् राजा इति महाराजः'। अत्र 'महत् + राजन् + टच् (अ)' इत्यवस्थायां 'नस्तद्धिते' इत्यनेन 'अन्' इत्यस्य लोपे 'महाराज' इति भवति, ततः सु-विभक्तौ 'महाराजः' सिद्ध्यति।
'गोरतद्धितलुकि' (५.४.९२)—गो-शब्दान्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययः भवति। यथा—पञ्चगवम् (अस्य प्रक्रियां पूर्वमेव द्विगुसमासे पश्यामः)।
'राजाहःसखिभ्यष्टच्' (५.४.९१)—राजन्, अहन्, सखि शब्देभ्यः तत्पुरुषसमासे टच् (अ) प्रत्ययः भवति। यथा—'महान् राजा इति महाराजः'। अत्र 'महत् + राजन् + टच् (अ)' इत्यवस्थायां 'नस्तद्धिते' इत्यनेन 'अन्' इत्यस्य लोपे 'महाराज' इति भवति, ततः सु-विभक्तौ 'महाराजः' सिद्ध्यति।
'गोरतद्धितलुकि' (५.४.९२)—गो-शब्दान्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययः भवति। यथा—पञ्चगवम् (अस्य प्रक्रियां पूर्वमेव द्विगुसमासे पश्यामः)।
२. अच्-प्रत्ययः:
'ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे' (५.४.७४)—ऋच्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् शब्दान्तात् समासात् अच्-प्रत्ययः भवति। यथा—'अर्धम् ऋचः इति अर्धर्चः'। अत्र ऋच्-शब्दात् अच्-प्रत्यये जश्त्वे 'अर्धर्चः' इति रूपं निष्पद्यते।
'ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे' (५.४.७४)—ऋच्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन् शब्दान्तात् समासात् अच्-प्रत्ययः भवति। यथा—'अर्धम् ऋचः इति अर्धर्चः'। अत्र ऋच्-शब्दात् अच्-प्रत्यये जश्त्वे 'अर्धर्चः' इति रूपं निष्पद्यते।
अलुक्समासः तथा एकशेषवृत्तिः
यत्र समासस्य नियमानुसारं 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इत्यनेन विभक्तेः (सुप्) लोपः प्राप्तः, परन्तु केनचित् विशिष्टसूत्रेण तस्य लोपस्य निषेधः (अलुक्) क्रियते, सः अलुक्समासः इत्युच्यते। अष्टाध्याय्याम् 'अलुगुत्तरपदे' (६.३.१) इत्यधिकारे अस्य बहुशः विधानम् अस्ति। अस्य मुख्यमुदाहरणं 'पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्' (६.१.१५७) इति सूत्रं वर्तते। अनेन सूत्रेण पारस्कर-प्रभृतिगणे विद्यमानानां शब्दानां संज्ञायां सत्याम् अलुक्समासः सुट्-आगमश्च निपात्यते। यथा—'पारं करोति इति पारस्करः' (देशविशेषः)। 'कारं करोति इति कारस्करः' (वृक्षविशेषः)। अत्र विभक्तेः अलुक्, 'सुट्' आगमः, सकारस्य षत्वं च सर्वाणि कार्याणि निपात्यन्ते। अन्यानि उदाहरणानि—'युधि स्थिरः इति युधिष्ठिरः', 'पश्यतोहरः', 'देवानांप्रियः' इत्यादीनि सन्ति।
किम् एकशेषः समासः अस्ति? महर्षिणा पाणिनिना 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ' (१.२.६४) इत्यादिभिः सूत्रैः एकशेषस्य विधानं कृतम्। अत्र वैयाकरणानां मतभेदः वर्तते यत् एकशेषः समासः उत भिन्ना वृत्तिः। सिद्धान्तकौमुद्यां तु 'कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः' इति कथनेन एकशेषः समासात् भिन्ना स्वतन्त्रा वृत्तिः इति स्वीकृतम्। तथापि एकशेषः समासस्य इव कार्यं करोति। यत्र अनेकपदानां स्थाने केवलम् एकं पदं शिष्यते, स एकशेषः। 'पिता मात्रा' (१.२.७०) अनेन सूत्रेण 'मातृ' शब्देन सह उक्तः 'पितृ' शब्दः विकल्पेन शिष्यते। 'माता च पिता च' इत्यवस्थायां 'पिता मात्रा' इति सूत्रेण पितृ-शब्दस्य एकशेषे 'पितरौ' इति रूपं सिद्ध्यति। विकल्पपक्षे द्वन्द्वसमासे सति 'मातापितरौ' इत्यपि भवति, यत्र 'अभ्यर्हितं च' इति वार्त्तिकेन मातुः पूर्वप्रयोगः जातः।
समासस्य फलम् (स्वरविधानं पदत्वं च)
समासस्य मुख्यं द्वयं प्रयोजनं शास्त्रे प्रतिपादितम्—"एकपद्यम्, एकस्वर्यं च"। १. एकपद्यम्: समासे जाते अनेकपदानि मिलित्वा एकपदत्वं प्राप्नुवन्ति, येन तेषाम् एकरूपा प्रातिपदिकसंज्ञा भवति। तदनन्तरं तेभ्यः पुनः सुब्विभक्तिः उत्पद्यते, विशिष्टार्थस्य च बोधः भवति। २. एकस्वर्यम्: वैदिकप्रक्रियायां स्वरस्य अतीव महत्त्वम् अस्ति, तत्र समासस्य महान् उपयोगः वर्तते। समासात् पूर्वं प्रत्येकं पदस्य स्वकीयः उदात्तादिस्वरः भवति, परन्तु समासे सति सम्पूर्णस्य समासस्य केवलम् एक एव स्वरः अवशिष्यते।
'समासस्य' (६.१.२२३) इति सूत्रेण समासस्य अन्तिमः अच् उदात्तः (अन्तोदात्तः) भवति। अवशिष्टानां स्वराणाम् 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' (६.१.१५८) इत्यनेन अनुदात्तत्वं भवति। अयं सामान्यनियमः अस्ति।
तत्पुरुषे क्वचित् पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरः एव तिष्ठति, यस्य विधानं 'तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः' (६.२.२) इत्यादिभिः सूत्रैः क्रियते। एतादृशाः स्वरनियमाः नेट्-जेआरएफ्-परीक्षासु मन्त्रपाठसम्बन्धिप्रश्नेषु अतीव परीक्ष्यन्ते।
उपसंहारः
पाणिनीयव्याकरणे समासप्रक्रिया न केवलं शब्दानां संक्षिप्तीकरणाय प्रयुज्यते, अपितु अर्थस्य गाम्भीर्यं, वाक्पटुत्वं, दार्शनिकसूक्ष्मतां च बोधयितुं समर्था अस्ति। व्यपेक्षातः एकार्थीभावं प्रति पदान्तरणमेव समासस्य वास्तविकं रहस्यम्, यत् पतञ्जलि-भर्तृहरि-नागेशभट्टादिभिः विद्वद्भिः स्वेषु ग्रन्थेषु प्रतिपादितम्। अष्टाध्यायीक्रमेण, काशिकामहाभाष्यादिग्रन्थानां साहाय्येन, सिद्धान्तकौमुद्याः प्रक्रियामाध्यमेन च समासस्य सम्यक् अध्ययनं कृत्वा उच्चतरपरीक्षासु (UGC-NET, JRF, Assistant Professor) निश्चयेन साफल्यं प्राप्तुं शक्यते। यतः एतादृश्याः वैज्ञानिकप्रणाल्याः ज्ञानं संस्कृतभाषायाः संरक्षणाय संवर्धनाय च अत्यन्तमपरिहार्यं वर्तते। पदसाधुत्वज्ञानेन विना अर्थबोधः अपूर्णः एव तिष्ठति, तस्मात् कारणात् समासशास्त्रस्य अयं गभीरः विमर्शः जिज्ञासूनां कृते परमोपयोगी सिद्धयति।
