Atithidevo Bhava Class 6 Chapter 9 – deepakam Question Answers

अतिथिदेवो भव

नवमः पाठः (पाठ ९) — दीपकम (कक्षा ६)

✦ १. मूल पाठः एवं भावार्थः (राधिका और उसके अतिथि)
✦ २. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ३. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १ तः ४)
✦ ४. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५ तः ८)
✦ ५. योग्यताविस्तरः एवं अव्यय-ज्ञानम् (अत्र, तत्र, कुत्र, सर्वत्र आदि)

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

१. मूल पाठः एवं भावार्थः

भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति। ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् अस्ति। अस्माकं देशे न केवलं मनुष्याः, अपि तु अन्ये प्राणिनः अपि अतिथिरूपेण प्रीतिपात्राणि भवन्ति। अतिथिसेवा पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति। ‘अतिथिदेवो भव’ इति वचनेन अतिथिसेवायाः भावः सर्वेषु जागरितः भवति। तादृशः कश्चन प्रसङ्गः अत्र पाठे दर्शितः।

हिन्दी अर्थ: भारतीय संस्कृति में अतिथियों का बहुत अधिक महत्त्व है। 'अतिथि देवो भव' (अतिथि देवता के समान होता है) यह उपनिषद् का वचन है। हमारे देश में न केवल मनुष्य, बल्कि अन्य प्राणी भी अतिथि के रूप में प्रेम के पात्र होते हैं। अतिथि-सेवा पञ्चमहायज्ञों में से एक है। 'अतिथि देवो भव' इस वचन से सभी में अतिथि सेवा का भाव जागृत होता है। ऐसा ही एक प्रसंग इस पाठ में दर्शाया गया है।

---

राधिका एषु दिनेषु कूर्दमाना एव चलति। यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति। ते च विशिष्टाः सन्ति। माता, पुत्रौ, पुत्र्यौ च मिलित्वा ते तत्र पञ्च सन्ति। अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव। गृहस्य छद्याः उपरि। तत्र एव तस्याः मनः अस्ति। कुतूहलम् अस्ति, के ते इति? ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च। आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः। सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती – तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च इति।

हिन्दी अर्थ: राधिका इन दिनों कूदती हुई ही चलती है। क्योंकि घर में नए अतिथि आए हैं। और वे बहुत विशिष्ट (खास) हैं। माता, दो बेटे और दो बेटियाँ मिलकर वे वहाँ कुल पाँच हैं। दिन-रात राधिका की चिंता एक ही जगह है—घर की छत के ऊपर। वहीं उसका मन लगा रहता है। उसे उत्सुकता है कि वे कौन हैं? वे कोई और नहीं, बल्कि एक बिल्ली और उसके चार बच्चे हैं। हाँ, वे ही उसके विशिष्ट अतिथि हैं। उसने तो उनके नाम भी सोच लिए हैं — तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम।

---

तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला। शबलः चित्रवर्णः तथा च भीमः किञ्चित् स्थूलः। मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति। सा मार्जार्यै क्षीरं ददाति। मार्जारी पिबति। अनन्तरं सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति। किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति चेत् मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति। राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति। पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति।

हिन्दी अर्थ: तन्वी आकार में सुंदर है, मृद्वी छूने में बहुत कोमल है। शबल रंग-बिरंगा है और भीम थोड़ा मोटा है। बिल्ली कब जाती है, कब आती है, यह सब राधिका जानती है। वह बिल्ली को दूध देती है। बिल्ली दूध पीती है और उसके बाद धन्यवाद के भाव से राधिका को देखती है। लेकिन जब राधिका बच्चों के पास जाती है, तो बिल्ली धीरे-धीरे पीछे से आ जाती है। राधिका को देखकर बच्चे डरते नहीं हैं। दादी राधिका की इन गतिविधियों को देखकर हँसती हैं।

---

सा राधिकां वदति – राधिके! अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः। किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया। राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति – अस्तु, करोमि। किन्तु किमर्थम्? पितामही वदति – ‘अतिथिदेवो भव’। अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु। तस्य आदरेण सेवां करोतु। राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति – ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’। अनन्तरं सा तन्वीं मृद्वीं शबलं भीमं च वात्सल्येन वदति – जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’।

हिन्दी अर्थ: दादी राधिका से कहती हैं - "राधिके! अतिथि कब आ जाएँ, यह हम नहीं जानते। किन्तु जब वे यहाँ आ जाएँ, तो उनकी इसी प्रकार सेवा करनी चाहिए।" राधिका दादी के गले में माला की तरह अपने हाथ डालते हुए पूछती है - "ठीक है, करूँगी। लेकिन किसलिए?" दादी कहती हैं - "अतिथि देवो भव। अर्थात् अतिथि हमारा देवता होता है, ऐसा मानना चाहिए। उसकी आदरपूर्वक सेवा करनी चाहिए।" राधिका पूरे दिन मन्त्र की तरह बार-बार यही बोलती है - "अतिथि देवो भव", "अतिथि देवो भव"। इसके बाद वह तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम से प्यार से कहती है - "क्या तुम जानते हो 'अतिथि देवो भव'? तुम भी बोलो - 'अतिथि देवो भव'।"

bhagwatdarshan.com

२. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)

संस्कृत शब्दः	संस्कृत-पर्यायः	हिन्दी अर्थः	English Meaning
कूर्दमाना	उच्छलनं कुर्वती	कूदती हुई	Jumping (Female)
नूतनाः	नवीनाः	नये	New
मिलित्वा	सम्मिल्य	मिलकर	Together
अहोरात्रम्	अहर्निशम्	दिन-रात	Day and night
छद्याः उपरि	गृहस्य उपरितने भागे	छत के ऊपर	On the roof
शावकाः	मार्जारस्य शिशवः	बिल्ली के बच्चे	Kittens
मन्दं मन्दम्	शनैः शनैः	धीरे-धीरे	Slowly
पृष्ठतः	पृष्ठभागतः	पीछे-पीछे	From the back
कार्यकलापान्	गतिविधीन्	गतिविधियों को	Activities
दृष्ट्वा	अवलोक्य	देखकर	Having seen
एतादृशाः	एतैः समानाः	इस तरह के	Like these
स्थापयन्ती	स्थापनं कुर्वती	डालती हुई	Putting
किमर्थम्	किं निमित्तम्	क्यों / किसलिए	Why
आदिनम्	सम्पूर्णं दिनम्	दिन भर	Whole day
वारं वारम्	पुनः पुनः	बार-बार	Again and again

bhagwatdarshan.com

३. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु:

• (क) राधिका कथं चलति स्म? – कूर्दमाना

• (ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति? – पञ्च

• (ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति? – राधिकाम्

• (घ) मार्जार्याः कति शावकाः? – चत्वारः

• (ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति? – क्षीरम्

• (च) चित्रवर्णः कः अस्ति? – शबलः

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु:

• (क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि?
➔ मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च सन्ति।

• (ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति?
➔ राधिका मार्जारीशावकान् 'अतिथिदेवो भव' इति पाठयति।

• (ग) विशिष्टाः अतिथयः के?
➔ काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च विशिष्टाः अतिथयः सन्ति।

• (घ) पितामही राधिकां किं वदति?
➔ पितामही वदति यत् यदा अतिथयः आगच्छन्ति तदा तेषाम् आदरेण सेवा करणीया, यतः 'अतिथिदेवो भव'।

• (ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति?
➔ यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति तदा मार्जारी मन्दं मन्दं राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति।

• (च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति?
➔ तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला, शबलः चित्रवर्णः, भीमः च किञ्चित् स्थूलः अस्ति।

३. अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु:

यथा – लेखनी अत्र अस्ति। ➔ लेखनी कुत्र अस्ति?

• (क) वृक्षः तत्र अस्ति। ➔ वृक्षः कुत्र अस्ति?

• (ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति। ➔ देवालयः कुत्र अस्ति?

• (ग) वायुः सर्वत्र अस्ति। ➔ वायुः कुत्र अस्ति?

• (घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति। ➔ बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति?

• (ङ) माता अत्र अस्ति। ➔ माता कुत्र अस्ति?

४. उत्पीठिकायां किम् अस्ति? किं नास्ति? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु:

(चित्र में रखी वस्तुओं के आधार पर। शब्द: पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः)

यथा – उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। उत्पीठिकायां घटी नास्ति।

१. उत्पीठिकायां सङ्गणकम् अस्ति। उत्पीठिकायां वृक्षः नास्ति।

२. उत्पीठिकायां लेखनी अस्ति। उत्पीठिकायां फलम् नास्ति।

३. उत्पीठिकायां कूपी अस्ति। उत्पीठिकायां स्यूतः नास्ति।

४. उत्पीठिकायां कन्दुकः अस्ति। उत्पीठिकायां चषकः नास्ति।

५. उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति। उत्पीठिकायां घटी नास्ति।

bhagwatdarshan.com

४. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-८)

५. रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु:

(अव्ययपदानि: अत्र, तत्र, कुत्र, अन्यत्र, सर्वत्र)

• अत्र (Here) ➔ छात्रः अत्र अस्ति। मार्जारः अत्र अस्ति। लेखनी अत्र अस्ति।

• तत्र (There) ➔ सेवकः तत्र अस्ति। विद्यालयः तत्र अस्ति। वाटिका तत्र अस्ति।

• अन्यत्र (Somewhere else) ➔ बालकः अन्यत्र अस्ति। मयूरः अन्यत्र अस्ति। महिला अन्यत्र अस्ति।

• सर्वत्र (Everywhere) ➔ परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति। वायुः सर्वत्र अस्ति। प्रकाशः सर्वत्र अस्ति।

६. भोजनशालायां किं किम् अस्ति? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु:

(सूचकपदानि – पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)

यथा – भोजनशालायां पाचकः अस्ति।

१. भोजनशालायां पात्रम् अस्ति।

२. भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति।

३. भोजनशालायां शाकानि सन्ति।

४. भोजनशालायां अग्निः अस्ति।

५. भोजनशालायां जलम् अस्ति।

७. अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु:

• (क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति। ➔ बहिः

• (ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति। ➔ उपरि

• (ग) सः फलानि अधः क्षिपति। ➔ अधः

• (घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति। ➔ तत्र

• (ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति। ➔ अन्तः

८. उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति? कुत्र नास्ति? इति लिखन्तु:

यथा – सिंहः (वने / कार्यालये) ➔ सिंहः वने अस्ति। कार्यालये नास्ति।

• छात्रः (आकाशे / विद्यालये) ➔ छात्रः विद्यालये अस्ति। आकाशे नास्ति।

• मत्स्यः (समुद्रे / वृक्षे) ➔ मत्स्यः समुद्रे अस्ति। वृक्षे नास्ति।

• मधुरता (मोदके / कषाये) ➔ मधुरता मोदके अस्ति। कषाये नास्ति।

• उष्णता (सूर्ये / चन्द्रे) ➔ उष्णता सूर्ये अस्ति। चन्द्रे नास्ति।

• वानरः (नद्याम् / वृक्षे) ➔ वानरः वृक्षे अस्ति। नद्याम् नास्ति।

• नौका (जले / पर्वते) ➔ नौका जले अस्ति। पर्वते नास्ति।

• अज्ञानम् (पण्डिते / मूर्खे) ➔ अज्ञानम् मूर्खे अस्ति। पण्डिते नास्ति।

• चन्द्रः (अमावस्यायाम् / पूर्णिमायाम्) ➔ चन्द्रः पूर्णिमायाम् अस्ति। अमावस्यायाम् नास्ति।

• अवकाशः (सोमवासरे / रविवासरे) ➔ अवकाशः रविवासरे अस्ति। सोमवासरे नास्ति।

bhagwatdarshan.com

५. योग्यताविस्तरः एवं अव्यय-ज्ञानम्

✦ अव्यय-लक्षणम् (Definition of Avyaya)

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥

अव्ययपदेषु वचनभेदः, विभक्तिभेदः लिङ्गभेदः च न भवति। एतानि अव्ययपदानि सर्वदा समानरूपेण वाक्ये भवन्ति।
(अव्यय वे शब्द हैं जिनमें लिंग, वचन या विभक्ति के कारण कोई बदलाव नहीं होता। वे हर वाक्य में एक समान रहते हैं। जैसे: अत्र, तत्र, कुत्र, सर्वत्र, अन्यत्र।)

✦ 'अत्र' इति अव्ययस्य प्रयोगः

• अत्र बालकः अस्ति। (यहाँ बालक है।)
• अत्र बालकाः सन्ति। (यहाँ बालक(बहुवचन) हैं।)
• अत्र गायिका गायति। (यहाँ गायिका गाती है।)
• अत्र गायकः गायति। (यहाँ गायक गाता है।)
• अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति। (यहाँ चॉक से लिखा जाता है।)
• अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति। (यहाँ घरों में साफ-सफाई होती है।)

निष्कर्ष: 'अत्र' पद में लिंग, वचन या विभक्ति के कारण कोई परिवर्तन नहीं हुआ।

✦ मार्जाल-गीतम् (Cat Poem)

मार्जाल! रे मार्जाल! कुत्र गतोऽसि त्वम्?
अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम्।
मार्जाल! रे मार्जाल! किं दृष्टं तत्र?
तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र॥

(अरे बिल्ली! तुम कहाँ गए थे? मैं तो राजभवन (महल) से ही आ रहा हूँ। अरे बिल्ली! तुमने वहाँ क्या देखा? उतना बड़ा चूहे का बच्चा मैंने कहीं और नहीं देखा।)

✦ परियोजनाकार्यम्

१. पाठे मार्जारशावकानां नामानि पश्यन्तु। तेषां नामकरणे राधिकायाः किं चिन्तनम् आसीत्? तदनुसारं स्वनामधेये किम् उद्देश्यं स्यात् इति विमर्शं कुर्वन्तु। (बिल्ली के बच्चों के नाम के पीछे राधिका की क्या सोच थी? उस पर चर्चा करें।)

२. विद्यालयपरिसरे किम् अस्ति, किं नास्ति इति लिखन्तु कक्षायां च श्रावयन्तु। (विद्यालय परिसर में क्या है और क्या नहीं, इसकी सूची बनाएँ।)

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com