यः जानाति सः पण्डितः
✦ २. प्रहेलिकाः (पहेलियाँ) एवं भावार्थः (श्लोक और उनके उत्तर)
✦ ३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३: षष्ठी विभक्ति ज्ञान)
✦ ५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-८: कुटुम्ब परिचय एवं ग्रन्थ-लेखक)
✦ ६. योग्यताविस्तरः एवं क्रीडा (षष्ठी विभक्ति एवं हस्तकुटुम्बकम्)
१. पाठ-परिचयः
संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति। प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकम् उल्लासं जनयन्ति। बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति। चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति। पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति।
हिन्दी अर्थ: संस्कृत साहित्य में पहेलियों (प्रहेलिका) का विशिष्ट स्थान है। पहेलियाँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक सभी के मन में उल्लास (खुशी) पैदा करती हैं। ये बुद्धि की तार्किक शक्ति (Reasoning power) को बढ़ाती हैं। सोचने-समझने की क्षमता का विकास करती हैं। साथ ही ये हमारे पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता और कल्पना शक्ति को दर्शाती हैं।
२. प्रहेलिकाः (पहेलियाँ) एवं भावार्थः
✦ प्रहेलिका १
भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्॥ १ ॥
१. भोजन के अन्त में क्या पीना चाहिए? ➔ तक्रम् (छाछ/मट्ठा)
२. जयन्त किसका पुत्र है? ➔ शक्रस्य (इन्द्र का)
३. विष्णु का पद (मोक्ष) कैसा कहा गया है? ➔ दुर्लभम् (कठिन/दुर्लभ)
✦ प्रहेलिका २
न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥ २ ॥
उत्तर: नयनम् (न + य + न = नयन / आँख)।
✦ प्रहेलिका ३
वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः॥ ३ ॥
उत्तर: अनानसः (अनानास / Pineapple)।
✦ प्रहेलिका ४
किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः।
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम्॥ ४ ॥
१. मनुष्य काशी में क्या चाहता है? (मृत्यु/मोक्ष)
२. युद्ध (रण) में राजाओं के लिए क्या हितकारी है? (जय/जीत)
३. सभी देवताओं में वन्दनीय (पूजनीय) कौन है?
उत्तर: मृत्युञ्जयः (भगवान शिव)। (काशी में 'मृत्यु' + युद्ध में 'जय' = मृत्युञ्जय)।
✦ प्रहेलिका ५
कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्धं हस्तिनापुरे।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः॥ ५ ॥
उत्तर: कुम्भकर्णः। (कुम्हार के घर 'कुम्भ' (घड़ा) + हस्तिनापुर में 'कर्ण' (कुन्ती पुत्र) = लंका में 'कुम्भकर्ण')।
३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत-पर्यायः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| पेयम् | पातुं योग्यम् | पीने के योग्य | Fit for Drinking |
| सुतः | पुत्रः | पुत्र / बेटा | Son |
| तक्रम् | मथितम् | छाछ / मट्ठा | Butter milk |
| कुलालस्य | कुम्भकारस्य | कुम्हार का | Of the potter |
| रणे | युद्धे | युद्ध में | In war |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
१. पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु:
• (क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम्? – तक्रम्
• (ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः? – मृत्युञ्जयः (शिवः)
• (ग) जयन्तः कस्य सुतः? – शक्रस्य (इन्द्रस्य)
• (घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति? – कुम्भकर्णस्य
२. पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु:
• (क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम्?
➔ विष्णुपदं दुर्लभं प्रोक्तम्।
• (ख) कस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति?
➔ नयनस्य आदिः अन्तः च ‘न’ अस्ति।
• (ग) नरः काश्यां किम् इच्छति?
➔ नरः काश्यां मृत्युम् इच्छति।
• (घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति?
➔ कुलालस्य गृहे अर्धं कुम्भः अस्ति।
३. अधोलिखितानि शब्दरूपाणि (षष्ठी विभक्ति) पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च:
| लिङ्गम् / शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| अकारान्त-पुंलिङ्गम् | |||
| छात्रः | छात्रस्य | छात्रयोः | छात्राणाम् |
| विद्यालयः | विद्यालयस्य | विद्यालययोः | विद्यालयानाम् |
| सुतः | सुतस्य | सुतयोः | सुतानाम् |
| रामः | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् |
| आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् | |||
| सीता | सीतायाः | सीतयोः | सीतानाम् |
| कथा | कथायाः | कथयोः | कथानाम् |
| प्रिया | प्रियायाः | प्रिययोः | प्रियाणाम् |
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-८)
४. उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु:
यथा – विद्यालयः + छात्रः ➔ विद्यालयस्य छात्रः गच्छति। (विद्यालय का छात्र जाता है।)
• (क) द्विचक्रिका + चक्रम् ➔ द्विचक्रिकायाः चक्रम् भ्रमति।
• (ख) वृक्षः + फलम् ➔ वृक्षस्य फलम् खादति।
• (ग) छात्रा + नाम ➔ छात्रायाः नाम पृच्छति।
• (घ) रामः + पुस्तकम् ➔ रामस्य पुस्तकम् आनयति।
• (ङ) मन्दिरम् + शिखरम् ➔ मन्दिरस्य शिखरम् पश्यति।
५. तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः (एकवचन) रूपाणि लिखन्तु:
| पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|---|---|---|
| देवः ➔ देवस्य | रमा ➔ रमायाः | भवनम् ➔ भवनस्य |
| वृक्षः ➔ वृक्षस्य | छात्रा ➔ छात्रायाः | उद्यानम् ➔ उद्यानस्य |
| द्वारपालः ➔ द्वारपालस्य | दोला ➔ दोलायाः | वनम् ➔ वनस्य |
| स्यूतः ➔ स्यूतस्य | उपासना ➔ उपासनायाः | सूत्रम् ➔ सूत्रस्य |
| अनुजः ➔ अनुजस्य | पुस्तिका ➔ पुस्तिकायाः | पत्रम् ➔ पत्रस्य |
| अग्रजः ➔ अग्रजस्य | भ्रातृजाया ➔ भ्रातृजायायाः | यन्त्रम् ➔ यन्त्रस्य |
| पितामहः ➔ पितामहस्य | अग्रजा ➔ अग्रजायाः | वातायनम् ➔ वातायनस्य |
| मातुलः ➔ मातुलस्य | स्नुषा ➔ स्नुषायाः | पुष्पम् ➔ पुष्पस्य |
| प्राचार्यः ➔ प्राचार्यस्य | लेखनी ➔ लेखन्याः | सङ्गणकम् ➔ सङ्गणकस्य |
| विद्यालयः ➔ विद्यालयस्य | पत्नी ➔ पत्न्याः | गृहम् ➔ गृहस्य |
| पितृव्यः ➔ पितृव्यस्य | पुत्री ➔ पुत्र्याः | वार्तापत्रम् ➔ वार्तापत्रस्य |
६. रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु:
(स्वयं के परिवार का परिचय। यहाँ एक उदाहरण दिया गया है।)
मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।
मम मातुः नाम सुशीला। मम अग्रजस्य नाम रमेशः।
मम अनुजायाः नाम गीता। मम पितामहस्य नाम रामनाथः।
मम पितामह्याः नाम कौशल्या। मम पितृव्यस्य नाम महेशः।
मम पितृव्यायाः नाम रमा। एतत् मम कुटुम्बकम्।
७. श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु:
(चित्र में दशरथ-कौशल्या-राम-सीता-लव-लक्ष्मण आदि के संबंध दिए गए हैं।)
यथा – रामस्य पिता दशरथः।
१. रामस्य माता कौशल्या।
२. सीतायाः पतिः रामः।
३. रामस्य पत्नी सीता।
४. लवस्य पिता रामः।
५. लवस्य माता सीता।
६. रामस्य अनुजः लक्ष्मणः।
७. लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः।
८. सीतायाः पिता जनकः।
९. सीतायाः माता सुनयना।
१०. दशरथस्य स्नुषा सीता।
८. पुस्तक-सूची-मध्ये कस्य उपरि किम् अस्ति इति लिखन्तु:
(पुस्तक सूची के अनुसार कौन सी किताब किसके ऊपर है।)
यथा – १. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति।
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति।
३. रामायणस्य उपरि भगवद्गीता अस्ति।
४. हितोपदेशस्य उपरि रामायणम् अस्ति।
५. योगशास्त्रस्य उपरि हितोपदेशः अस्ति।
६. रघुवंशस्य उपरि योगशास्त्रम् अस्ति।
७. मनुस्मृतेः उपरि रघुवंशम् अस्ति।
८. अमरकोषस्य उपरि मनुस्मृतिः अस्ति।
९. अष्टाध्याय्याः उपरि अमरकोषः अस्ति।
१०. महाभारतस्य उपरि अष्टाध्यायी अस्ति।
११. अर्थशास्त्रस्य उपरि महाभारतम् अस्ति।
६. योग्यताविस्तरः एवं क्रीडा
✦ प्रहेलिका एवं षष्ठी विभक्ति ज्ञानम्
१. प्रहेलिका: प्रकृष्टा हेलिका – प्रहेलिका। हेला इत्यस्य क्रीडा इत्यर्थः अस्ति। प्रहिलति अभिप्रायं सूचयति इति प्रहेलिका। विनोदकलासु प्रहेलिका अन्तर्गता भवति। (पहेली एक खेल और मनोरंजन की कला है।)
२. षष्ठी-विभक्तिः: यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति। यथा – ‘बालकस्य पुस्तकम्’। अत्र पुस्तकस्य सम्बन्धः बालकेन सह अस्ति अतः ‘बालक’ इति शब्दे षष्ठी विभक्तिः अस्ति। (का, के, की का अर्थ बताने के लिए षष्ठी विभक्ति का प्रयोग होता है।)
✦ ग्रन्थः ग्रन्थकर्ता च (Famous Books and Authors)
- रामायणस्य रचयिता वाल्मीकिः। (वाल्मीकेः काव्यं रामायणम्)
- महाभारतस्य रचयिता व्यासः। (व्यासस्य काव्यं महाभारतम्)
- कर्णभारस्य रचयिता भासः। (भासस्य नाटकं कर्णभारम्)
- रघुवंशस्य रचयिता कालिदासः। (कालिदासस्य काव्यं रघुवंशम्)
- पञ्चतन्त्रस्य रचयिता विष्णुशर्मा। (विष्णुशर्मणः कृतिः पञ्चतन्त्रम्)
- हितोपदेशस्य रचयिता नारायणपण्डितः। (नारायणपण्डितस्य कृतिः हितोपदेशः)
✦ हस्तकुटुम्बकम् (हाथ का परिवार - गीत)
एषः स्नेहालुः तातः – अङ्गुष्ठः॥ (यह स्नेही पिता अंगूठा है।)
निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी॥ (पास में ही माँ तर्जनी है।)
ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा॥ (सबसे बड़ी बेटी मध्यमा है।)
तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका॥ (उसकी सुंदर बहन अनामिका है।)
कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका॥ (अंत में सबसे छोटी बच्ची कनिष्ठा/चींटी उंगली है।)
हस्तकुटुम्बं मम पश्य। हस्तद्वयेन प्रणमामि। आशीर्वादं विन्दामि॥
✦ नीत-श्लोकाः
अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्।
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम्॥
हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम्।
श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम्॥
