वैदिकसाहित्यम् - प्रश्नोत्तरी (MCQs)
आत्मपरीक्षणाय प्रश्नाः (भाग-२)
५१. निरुक्तानुसारं 'आचार्यः' कः उच्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) उपर्युक्ताः सर्वे
व्याख्या: यास्केन उक्तम् - "आचार्यः कस्मात्? आचारं ग्राहयति, आचिनोति अर्थान्, आचिनोति बुद्धिम् इति वा।" (निरुक्त १.४)
५२. 'बृहद्देवता' ग्रन्थस्य रचयिता कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शौनकः
व्याख्या: शौनकेन 'बृहद्देवता' तथा 'ऋक्-प्रातिशाख्यम्' विरचितम्।
५३. ऋग्वेदस्य 'दाशराज्ञयुद्धं' कस्याः नद्याः तटे अभवत्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) परुष्ण्याः
व्याख्या: सप्तममण्डले सुदासस्य दशराज्ञैः सह युद्धं 'परुष्णी' नद्याः तटे वर्णितम्।
५४. 'कौत्सः' मन्त्राणां विषये किं मतं प्रतिपादितवान्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) मन्त्राः अनर्थकाः
व्याख्या: निरुक्तस्य प्रथमाध्याये कौत्सस्य आक्षेपः अस्ति - "अनर्थकाः हि मन्त्राः"। यास्केन तस्य खण्डनं कृतम्।
५५. 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' - इदं लक्षणं कस्याः उपनिषदः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) तैत्तिरीयोपनिषदः
व्याख्या: तैत्तिरीयोपनिषदि 'ब्रह्मानन्दवल्ली' (२.१) मध्ये इदं वाक्यं वर्तते।
५६. 'शतपथब्राह्मणे' कति काण्डानि सन्ति (माध्यन्दिनशाखायाम्)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) १४
व्याख्या: माध्यन्दिनशाखायां १४ काण्डानि, काण्वशाखायां १७ काण्डानि सन्ति।
५७. 'नैघण्टुककाण्डं' निरुक्तस्य कति अध्यायेषु विभक्तम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) १-३ अध्यायम्
व्याख्या: १-३ नैघण्टुकम्, ४-६ नैगमम् (एकपदिकम्), ७-१२ दैवतम्।
५८. 'वैतानश्रौतसूत्रं' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) अथर्ववेदस्य
व्याख्या: अथर्ववेदस्य एकमेव श्रौतसूत्रम् उपलब्धम् अस्ति - वैतानश्रौतसूत्रम्।
५९. सामवेदे कति 'विकृतयः' (गानप्रकाराः) सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) चतस्रः
व्याख्या: ग्रामगेयगानम्, अरण्यगेयगानम्, ऊहगानम्, ऊह्यगानम्।
६०. 'पञ्चकोश-विवेकः' कस्याम् उपनिषदि वर्णितः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) तैत्तिरीयोपनिषदि
व्याख्या: अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनन्दमय कोशाः (भृगुवल्ली)।
६१. 'अनुष्टुप्' छन्दसः देवता का?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) सोमः
व्याख्या: अनुष्टुप्-सोमः, बृहती-बृहस्पतिः, उष्णिक्-सविता।
६२. 'मैत्रायणी संहिता' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) कृष्णयजुर्वेदस्य
व्याख्या: तैत्तिरीय, मैत्रायणी, काठक, कपिष्ठल - इमाः चतस्रः कृष्णयजुर्वेदस्य संहिताः।
६३. ऋग्वेदस्य प्रथमसूक्तस्य (अग्निमीळे...) ऋषिः कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) मधुच्छन्दाः
व्याख्या: प्रथममण्डलस्य प्रथमसूक्तस्य ऋषिः 'मधुच्छन्दाः वैश्वामित्रः' अस्ति।
६४. 'उद्गीथ-उपासना' (ॐकारस्य) कस्याम् उपनिषदि मुख्या अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) छान्दोग्योपनिषदि
व्याख्या: छान्दोग्यस्य प्रथमे अध्याये उद्गीथस्य (सामभक्तेः) उपासना वर्णिता।
६५. 'वागाम्भृणी सूक्तम्' (देवीसूक्तम्) ऋग्वेदस्य कस्मिन् मण्डले अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) दशमे
व्याख्या: १०.१२५ (अस्य ऋषिः 'वाक्' अस्ति, या 'अम्भृण' ऋषिपुत्री अस्ति)।
६६. 'यातुविद्या' (Demonology) कस्य वेदस्य प्रमुखविषयः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (d) अथर्ववेदस्य
व्याख्या: यातुविद्या, राक्षसविया, पिशाचविद्या - एतानि अथर्ववेदस्य नामानि सन्ति।
६७. पाणिनीयशिक्षायां वर्णानां संख्या कति स्वीकृता?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) ६३-६४
व्याख्या: "त्रिषष्टिः चतुष्षष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः"।
६८. 'पुरुरवा-उर्वशी-संवादः' ऋग्वेदस्य कतिथं सूक्तम् अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) १०.९५
व्याख्या: १०.१० (यम-यमी), १०.९५ (पुरुरवा-उर्वशी)।
६९. 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे...' इति मन्त्रे 'कस्मै देवाय हविषा विधेम' - अत्र 'कः' शब्दस्य अर्थः कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) प्रजापतिः
व्याख्या: ब्राह्मणग्रन्थानुसारं 'क' इति प्रजापतेः नाम अस्ति।
७०. 'नारायणोपनिषद्' (याज्ञिकी उपनिषद्) कस्य आरण्यकस्य भागः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) तैत्तिरीयारण्यकस्य
व्याख्या: तैत्तिरीयारण्यकस्य दशमः प्रपाठकः 'नारायणोपनिषद्' उच्यते।
७१. 'वेदाङ्गज्योतिषस्य' आर्च-ज्योतिषे कति श्लोकाः सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) ३६
व्याख्या: आर्च-ज्योतिषे ३६, याजुष-ज्योतिषे ४३ श्लोकाः सन्ति।
७२. 'मातृदेवो भव, पितृदेवो भव...' - अयं उपदेशः कस्याम् उपनिषदि अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) तैत्तिरीयोपनिषदि
व्याख्या: तैत्तिरीयस्य 'शीक्षावल्ली' (एकादशानुवाकः) - समावर्तनसंस्कारे।
७३. 'अक्षसूक्तम्' (१०.३४) कस्य निन्दां करोति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) द्यूतक्रीडायाः
व्याख्या: कितवः (द्यूतकरः) स्वस्य दुर्दशां वर्णयति।
७४. 'बृहदारण्यकोपनिषद्' कस्य ब्राह्मणस्य अन्तिमः भागः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) शतपथब्राह्मणस्य
व्याख्या: शतपथब्राह्मणस्य अन्तिमभागः बृहदारण्यकम् अस्ति।
७५. 'उमा-हैमवती' आख्यायिका कस्याम् उपनिषदि वर्तते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) केनोरनिषदि
व्याख्या: यक्षोपाख्याने उमा देवी इन्द्राय ब्रह्मज्ञानं ददाति।
७६. 'सर्वानुक्रमणी' ग्रन्थस्य रचयिता कः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) कात्यायनः
व्याख्या: कात्यायनेन ऋग्वेदस्य 'सर्वानुक्रमणी' रचिता।
७७. 'इन्द्रस्य' आयुधं किम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) वज्रः
व्याख्या: इन्द्रः 'वज्रहस्तः' अस्ति (त्वष्ट्रा निर्मितः वज्रः)। वरुणस्य 'पाशः' अस्ति।
७८. निरुक्तस्य सप्तमाध्यायात् द्वादशाध्यायपर्यन्तं कः काण्डः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) दैवतकाण्डः
व्याख्या: अत्र देवतानां स्वरूपं वर्णितम् अस्ति।
७९. 'परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी' इति कस्य भेदः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) वाचः
व्याख्या: "चत्वारि वाक् परिमिता पदानि..." - महाभाष्ये, वाक्यपदीये च।
८०. 'ऋतस्य गोपा' (ऋतस्य रक्षकः) कः देवः उच्यते?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) वरुणः
व्याख्या: वरुणः नैतिकनियमस्य (ऋतस्य) नियामकः अस्ति।
८१. 'बृहती' छन्दसि कति अक्षराणि सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) ३६
व्याख्या: अनुष्टुप् (३२) + ४ = बृहती (३६)।
८२. 'कपिष्ठल-कठ-संहिता' कस्य वेदस्य अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) कृष्णयजुर्वेदस्य
व्याख्या: कपिष्ठल शाखा कृष्णयजुर्वेदस्य अस्ति।
८३. 'ईशावास्योपनिषदि' कति मन्त्राः सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) १८
व्याख्या: अत्र अष्टादश (१८) मन्त्राः सन्ति।
८४. 'शर्मा-पणि-संवादः' ऋग्वेदस्य कस्मिन् सूक्ते अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) १०.१०८
व्याख्या: शर्मा (देवशुनी) इन्द्रस्य दूती भूत्वा पणिभ्यः गाः याचते।
८५. 'जातावेदाः' कस्य देवस्य विशेषणम् अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) अग्नेः
व्याख्या: "जातानि वेद" (यः उत्पन्नं सर्वं जानाति) - अग्निः।
८६. 'छान्दोग्योपनिषदि' कति अध्यायाः सन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) ८
व्याख्या: अत्र अष्टौ अध्यायाः सन्ति। षष्ठे अध्याये 'तत्त्वमसि' अस्ति।
८७. 'आरण्यकम्' कस्य आश्रमस्य कृते विहितम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) वानप्रस्थस्य
व्याख्या: अरण्ये वसतां वानप्रस्थानां कृते।
८८. 'पुरुषसूक्ते' कति मन्त्राः सन्ति (ऋग्वेदे)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) १६
व्याख्या: ऋग्वेदे १६ मन्त्राः। यजुर्वेदे/अथर्ववेदे मन्त्रसंख्या भिन्ना अस्ति।
८९. 'कूष्माण्डहोमः' कस्मिन् ग्रन्थे विहितः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) तैत्तिरीयारण्यके
व्याख्या: पापक्षयार्थं कूष्माण्डहोमः तैत्तिरीयारण्यकस्य द्वितीयप्रपाठके अस्ति।
९०. 'प्रातिशाख्यं' कस्य वेदाङ्गस्य प्रतिनिधिग्रन्थः अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) शिक्षायाः
व्याख्या: यद्यपि अत्र सन्धिः अस्ति (व्याकरणम्), तथापि मूलतः इदं शिक्षाग्रन्थः (उच्चारणशास्त्रम्) अस्ति।
९१. 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' - कुत्र उक्तम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) तैत्तिरीयोपनिषदि
व्याख्या: ब्रह्मानन्दवल्याम् (२.४)। ब्रह्मणः स्वरूपम्।
९२. 'निरुक्ते' कति अध्यायाः (परिशिष्टं विना)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) १२
व्याख्या: मूलतः १२ अध्यायाः। परिशिष्टेन सह १४।
९३. 'मघवन्' इति कस्य विशेषणम्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) इन्द्रस्य
व्याख्या: मघवा (धनवान्) इन्द्रः।
९४. 'सायणाचार्यः' कस्य राज्ये आसीत्?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (a) विजयनगरसाम्राज्ये
व्याख्या: बुक्करायस्य/हरिहरस्य काले (१४ शताब्दी)।
९५. 'बोगाजकोई-अभिलेखः' (१४०० ई.पू.) कस्य सिद्धान्तस्य आधारः?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) विन्टरनिट्जस्य
व्याख्या: अत्र वैदिकदेवतानां (मित्र, वरुण, इन्द्र, नासत्य) नामानि प्राप्तानि।
९६. ऋग्वेदस्य दशममण्डले कति सूक्तानि 'बालखिल्य' नाम्ना प्रसिद्धाः (यद्यपि ते अष्टममण्डले गण्यन्ते)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) ११
व्याख्या: अष्टममण्डले ४९-५९ पर्यन्तं ११ सूक्तानि बालखिल्याः सन्ति।
९७. 'फिट्सूत्राणि' कस्य रचना अस्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) शान्तनवस्य
व्याख्या: स्वरप्रक्रियायाः ग्रन्थः।
९८. 'सामवेदे' मन्त्राणां उपरि लिखिताः '१, २, ३' अंकाः किं सूचयन्ति?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) स्वरान्
व्याख्या: सामवेदे अंकानां माध्यमेन उदात्त-अनुदात्त-स्वरिताः प्रदर्श्यन्ते।
९९. 'उषसः' स्तुतौ कियन्ति सूक्तानि ऋग्वेदे सन्ति (प्रायशः)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (b) २०
व्याख्या: उषसः २०, अग्नेः २००, इन्द्रस्य २५०।
१००. 'षण्मुखः' (कार्तिकेयः) कस्य वेदाङ्गस्य उपमा दीयते (क्वचित्)?
उत्तरं पश्यन्तु
उत्तरम्: (c) वेदपुरुषस्य
व्याख्या: वेदः एव 'षडङ्गः' (छः अङ्गानि यस्य) पुरुषः अस्ति।
अभिनन्दनम्! भवान् १०० प्रश्नानां अभ्यासम् पूर्णं कृतवान्।
