Class 9 Sanskrit Chapter 10 Sahajah Svasthyalabhah | हिन्दी अनुवाद एवं प्रश्नोत्तर (इरावती)

Sooraj Krishna Shastri
By -
0

सहजः स्वास्थ्यलाभः

(दशमः पाठः) — इरावती (कक्षा ९)
  • १. पाठ-परिचयः एवं सारः (भावमिश्र-रचित भावप्रकाश से संकलित श्लोक)
  • २. औषधीय-वनस्पतयः एवं श्लोकाः (तुलसी, आँवला, नीम, हल्दी, अदरक)
  • ३. शब्द-कोषः (संस्कृत, हिन्दी एवं English शब्दार्थ)
  • ४. व्याकरण-बोधः (समास-परिभाषा एवं समस्तपदानि)
  • ५. अभ्यास-कार्यम् (एकपदेन उत्तरत, पूर्णवाक्येन, रिक्तस्थानम्, मेलनम्)

पाठ-परिचयः एवं सारः

हिन्दी सार: हमारे दैनिक जीवन में स्वास्थ्य-सुरक्षा एवं रोग-निवारण के लिए अनेक औषधीय वनस्पतियों का विशेष महत्त्व है। सहज रूप से उपलब्ध तुलसी, आँवला, नीम, हल्दी तथा अदरक न केवल भोजन के अंग हैं, अपितु उत्तम औषधि के रूप में भी प्रयुक्त होते हैं। निरंतर उपयोग में आने वाली इन वनस्पतियों से रोग-प्रतिरोधक शक्ति में वृद्धि होती है। 'सहजः स्वास्थ्यलाभः' पाठ के अंतर्गत आए हुए श्लोक भावमिश्र द्वारा रचित भावप्रकाश नामक आयुर्वेदीय ग्रंथ से संकलित हैं। इस पाठ में वनस्पतियों के आयुर्वेदीय गुणों एवं स्वास्थ्यवर्धक महत्त्व का विवेचन किया गया है।
English Summary: Numerous medicinal plants hold special significance in our daily life for the preservation of health and the prevention of diseases. Easily available herbs such as Tulsi, Amla, Neem, Turmeric and Ginger are not only integral parts of our diet but are also used as excellent medicines. This chapter is a compilation of verses from the Ayurvedic text Bhavaprakasa written by Bhavamisra, discussing the medicinal properties and health benefits of common herbs.

औषधीय श्लोकाः सानुवादाः (भाग १)

[१] तुलसी
तुलसी कटुका तिक्ता हृद्योष्णा दाहपित्तकृत् ।
दीपनी कुष्ठकृच्छ्रास्रपा पार्श्वरुक्कफवातजित् ॥
पदच्छेदः: तुलसी कटुका तिक्ता हृद्या उष्णा दाह-पित्त-कृत् दीपनी कुष्ठ कृच्छ्र अस्र पार्श्वरुक् कफ वात जित्।
अन्वयः: तुलसी कटुका, तिक्ता, हृद्या, उष्णा (च अस्ति)। सा दाहं पित्तं च करोति, दीपनी (च भवति)। सा कुष्ठ-कृच्छ्रास्र-पार्श्वरुक्-कफ-वातजित् (अस्ति)।
हिन्दी अनुवाद: तुलसी तीखी (कटु), कड़वी (तिक्त), हृदय के लिए हितकारी और गर्म (उष्ण) स्वभाव वाली होती है। यह जठराग्नि को बढ़ाने वाली (दीपनी) होती है। यह कुष्ठ (त्वचा रोग), पेशाब की कठिनाई, रक्त विकार, पसली के दर्द (पार्श्वशूल) तथा कफ एवं वात दोषों को नष्ट करने वाली है।
[२] आमलकम् (आँवला)
हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः ।
कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् ॥
पदच्छेदः: हन्ति वातम् तत्-अम्लत्वात् पित्तम् माधुर्य-शैत्यतः कफम् रूक्ष-कषायत्वात् फलम् धात्र्याः त्रिदोष-जित्।
अन्वयः: धात्र्याः फलम् तत् अम्लत्वात् वातं हन्ति, माधुर्यशैत्यतः पित्तं (हन्ति), रूक्षकषायत्वात् कफं (हन्ति)। अतः धात्र्याः फलं त्रिदोषजित् (अस्ति)।
हिन्दी अनुवाद: आँवले (धात्री) का फल अपने खट्टेपन (अम्लता) के कारण वात को नष्ट करता है, अपनी मधुरता और शीतलता के कारण पित्त को शांत करता है तथा रूखेपन और कसैलेपन (कषाय) के कारण कफ को दूर करता है। इसलिए आँवले का फल तीनों दोषों (वात, पित्त, कफ) को जीतने वाला (त्रिदोषनाशक) है।

औषधीय श्लोकाः सानुवादाः (भाग २)

[३] निम्बः (नीम)
निम्बफलं रसे तिक्तं पाके तु कटुभेदनम् ।
स्निग्धं लघुष्णं कुष्ठघ्नं गुल्मार्शकृमिमेहनुत् ॥
पदच्छेदः: निम्बफलम् रसे तिक्तम् पाके तु कटु-भेदनम् स्निग्धम् लघु-उष्णम् कुष्ठ-घ्नम् गुल्म-अर्श-कृमि-मेह-नुत्।
अन्वयः: निम्बफलं रसे तिक्तम्, पाके तु कटु तथा भेदनं (भवति)। तत् स्निग्धं, लघु, उष्णं, कुष्ठघ्नं, गुल्मार्श-कृमिमेहनुत् (च भवति)।
हिन्दी अनुवाद: नीम का फल स्वाद में कड़वा और पचने पर तीखा तथा मल को साफ करने वाला होता है। यह चिकनाईयुक्त, सुपाच्य (हल्का), गर्म, कुष्ठ रोग को नष्ट करने वाला तथा पेट की गांठ (गुल्म), बवासीर (अर्श), पेट के कीड़ों और प्रमेह (मूत्र रोग) को दूर करने वाला है।
[४] हरिद्रा (हल्दी)
हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् ।
वर्ष्या त्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा ॥
पदच्छेदः: हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षा उष्णा कफ-पित्त-नुत् वर्ष्या त्वक्-दोष-मेह-अस्र-शोथ-पाण्डु-व्रण-अपहा।
अन्वयः: हरिद्रा कटुका, तिक्ता, रूक्षा, उष्णा, कफपित्तनुत् (च अस्ति)। सा वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोथ-पाण्डुव्रणापहा (भवति)।
हिन्दी अनुवाद: हल्दी तीखी, कड़वी, रूखी और गर्म स्वभाव वाली तथा कफ और पित्त को दूर करने वाली है। यह त्वचा का रंग/कांति निखारने वाली (वर्ण्या) तथा त्वचा रोग, प्रमेह, रक्त विकार, सूजन (शोथ), पीलिया (पांडु) और घावों (व्रण) को दूर करने वाली होती है।
[५] आर्द्रकम् (अदरक)
कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा ।
ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्रकेऽखिलाः ॥
पदच्छेदः: कटुका मधुरा पाके रूक्षा वात-कफ-अपहा ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्याः ते अपि सन्ति आर्द्रके अखिलाः।
अन्वयः: (शुण्ठी) कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा (च अस्ति)। ये गुणाः शुण्ठ्याः कथिताः, ते अखिलाः अपि (गुणाः) आर्द्रके सन्ति।
हिन्दी अनुवाद: सोंठ (सूखा अदरक) तीखी, पचने पर मधुर, रूखी तथा वात और कफ का शमन करने वाली होती है। सोंठ के जो-जो गुण बताए गए हैं, वे सभी गुण गीले अदरक (आर्द्रक) में भी विद्यमान होते हैं।

शब्द-कोषः (शब्दार्थाः)

संस्कृत शब्दः संस्कृत अर्थः हिन्दी अर्थः English
कटुका कटुरसयुक्ता तीखे/चरपरे रस वाली Pungent in taste
तिक्ता तिक्तरसयुक्ता कड़वे रस वाली Bitter
हृद्या हृदयस्य हितकारिणी हृदय के लिए हितकारी Beneficial for heart
उष्णा उष्णवीर्या गर्म प्रकृति वाली Hot in potency
कृच्छ्रः मूत्रत्यागे कष्टम् पेशाब में कठिनाई Painful urination
अम्लत्वात् अम्लरसयुक्तत्वात् खट्टेपन के कारण Due to sourness
माधुर्यशैत्यतः मधुरत्वात् शीतत्वाच्च मीठेपन और शीतलता से Due to sweetness and coldness
रूक्षकषायत्वात् रूक्षत्वात् कषायरसत्वाच्च रूखेपन और कसैलेपन से Due to dryness and astringency
धात्र्याः फलम् आमलक्याः फलम् आँवले का फल Fruit of Gooseberry (Amla)
त्रिदोषजित् त्रीन् दोषान् जयति तीनों दोषों (वात, पित्त, कफ) को जीतने वाला Pacifier of all three doshas
भेदनम् मलनिर्धारकम् / रेचकः मल को साफ करने वाला Purgative
स्निग्धम् स्नेहयुक्तम् चिकनाईयुक्त Unctuous / Oily
कुष्ठघ्नम् कुष्ठनाशकम् कुष्ठ रोग को नष्ट करने वाला Curative for Leprosy
अर्शः गुदरोगः बवासीर Piles / Hemorrhoids
कृमिः उदरस्थजीवः / कीड़े पेट के कीड़े Worms
नुत् / अपहा नाशकः / दूरीकारकः दूर करने वाला / नाशक Remover / Destroyer
वर्ण्या वर्णवर्धिनी रंग/कांति बढ़ाने वाली Complexion enhancer
शोथः शोथः / शोफः सूजन Swelling / Inflammation
पाण्डुः पाण्डुरोगः पीलिया (रक्तहीनता) Jaundice / Anemia
शुण्ठ्याः शुष्कार्द्रकस्य सोंठ (सूखे अदरक) के Of dry ginger
अखिलाः समस्ताः / सर्वे सभी / संपूर्ण All / Entire

व्याकरण-बोधः (समासः)

समासस्य परिभाषा

अनेकपदानाम् एकपदीकरणं समासः इति कथ्यते (विभिन्न पदों का मिलकर एक पद बनना समास कहलाता है)।

• माता च पिता च = मातापितरौ | • पीतम् अम्बरं यस्य सः = पीताम्बरः

• महान् पुरुषः = महापुरुषः | • राज्ञः सेवकः = राजसेवकः

पाठे आगतानि प्रमुखाणि समस्तपदानि

कफं वातं च जयति इति = कफवातजित्

माधुर्यं च शैत्यं च, तस्मात् = माधुर्यशैत्यतः

कुष्ठं हन्ति इति = कुष्ठघ्नम्

रूक्षा चासौ उष्णा चेति = रूक्षोष्णा

पित्तं वर्धयति इति = पित्तवर्द्धनम्

अभ्यास-कार्यम् : प्रश्नोत्तराणि

१. एकपदेन उत्तरत:

क. कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति ? → धात्र्याः (आमलकस्य)

ख. कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति ? → तुलसी

ग. हरिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या प्रसिद्धा ? → रक्तप्रसादकत्वात्

घ. निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति ? → तिक्तः

२. पूर्णवाक्येन उत्तरत:

क. धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं प्रशस्यते ?
धात्रीफलं रसायनत्वात् दीर्घायुष्य-बल-वर्ण-ओजः वर्धनाय प्रशस्यते।

ख. आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समाना निरूपिताः सन्ति ?
आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समानाः निरूपिताः सन्ति।

ग. हरिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति ?
हरिद्रा त्वग्दोष-प्रमेह-रक्तदोष-शोथ-पाण्डुरोग-व्रणानां नाशं करोति।

अभ्यास-कार्यम् : रिक्तस्थानम् एवं मेलनम्

१. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:

क. तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुमपि शक्नोति। (शीत / उष्ण)

ख. निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति। (आयुर्वेदे / भोजने)

ग. आर्द्रकं मधुर विपाकयुक्तं भवति। (कटु / मधुर)

२. उचितं मेलनं कुरुत (संयोजनम्):

वनस्पतिः (क-खण्डः) गुणः / प्रयोगः (ख-खण्डः - सही मेल)
१. निम्बः स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति।
२. तुलसी कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति।
३. आर्द्रकम् अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
४. आमलकम् रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति।
५. हरिद्रा व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति।

पाठस्य मुख्यसन्देशः

संदेशः — अस्माकं गृहेषु पाकशालासु च उपलब्धाः वनस्पतयः (तुलसी, आमलकं, निम्बः, हरिद्रा, आर्द्रकम्) उत्तमाः औषधयः सन्ति। तासां नियमेन सेवेन शरीरस्य रोगप्रतिरोधकक्षमता वर्धते, रोगाश्च दूरीभवन्ति।

(हमारे घरों तथा रसोई में उपलब्ध प्राकृतिक वनस्पतियाँ सर्वोत्तम औषधियाँ हैं। इनके नियमित प्रयोग से शरीर की रोग-प्रतिरोधक क्षमता बढ़ती है और सहज स्वास्थ्य लाभ प्राप्त होता है।)

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!