सहजः स्वास्थ्यलाभः
- १. पाठ-परिचयः एवं सारः (भावमिश्र-रचित भावप्रकाश से संकलित श्लोक)
- २. औषधीय-वनस्पतयः एवं श्लोकाः (तुलसी, आँवला, नीम, हल्दी, अदरक)
- ३. शब्द-कोषः (संस्कृत, हिन्दी एवं English शब्दार्थ)
- ४. व्याकरण-बोधः (समास-परिभाषा एवं समस्तपदानि)
- ५. अभ्यास-कार्यम् (एकपदेन उत्तरत, पूर्णवाक्येन, रिक्तस्थानम्, मेलनम्)
पाठ-परिचयः एवं सारः
औषधीय श्लोकाः सानुवादाः (भाग १)
तुलसी कटुका तिक्ता हृद्योष्णा दाहपित्तकृत् ।
दीपनी कुष्ठकृच्छ्रास्रपा पार्श्वरुक्कफवातजित् ॥
अन्वयः: तुलसी कटुका, तिक्ता, हृद्या, उष्णा (च अस्ति)। सा दाहं पित्तं च करोति, दीपनी (च भवति)। सा कुष्ठ-कृच्छ्रास्र-पार्श्वरुक्-कफ-वातजित् (अस्ति)।
हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः ।
कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् ॥
अन्वयः: धात्र्याः फलम् तत् अम्लत्वात् वातं हन्ति, माधुर्यशैत्यतः पित्तं (हन्ति), रूक्षकषायत्वात् कफं (हन्ति)। अतः धात्र्याः फलं त्रिदोषजित् (अस्ति)।
औषधीय श्लोकाः सानुवादाः (भाग २)
निम्बफलं रसे तिक्तं पाके तु कटुभेदनम् ।
स्निग्धं लघुष्णं कुष्ठघ्नं गुल्मार्शकृमिमेहनुत् ॥
अन्वयः: निम्बफलं रसे तिक्तम्, पाके तु कटु तथा भेदनं (भवति)। तत् स्निग्धं, लघु, उष्णं, कुष्ठघ्नं, गुल्मार्श-कृमिमेहनुत् (च भवति)।
हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् ।
वर्ष्या त्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा ॥
अन्वयः: हरिद्रा कटुका, तिक्ता, रूक्षा, उष्णा, कफपित्तनुत् (च अस्ति)। सा वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोथ-पाण्डुव्रणापहा (भवति)।
कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा ।
ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्रकेऽखिलाः ॥
अन्वयः: (शुण्ठी) कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा (च अस्ति)। ये गुणाः शुण्ठ्याः कथिताः, ते अखिलाः अपि (गुणाः) आर्द्रके सन्ति।
शब्द-कोषः (शब्दार्थाः)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत अर्थः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|---|
| कटुका | कटुरसयुक्ता | तीखे/चरपरे रस वाली | Pungent in taste |
| तिक्ता | तिक्तरसयुक्ता | कड़वे रस वाली | Bitter |
| हृद्या | हृदयस्य हितकारिणी | हृदय के लिए हितकारी | Beneficial for heart |
| उष्णा | उष्णवीर्या | गर्म प्रकृति वाली | Hot in potency |
| कृच्छ्रः | मूत्रत्यागे कष्टम् | पेशाब में कठिनाई | Painful urination |
| अम्लत्वात् | अम्लरसयुक्तत्वात् | खट्टेपन के कारण | Due to sourness |
| माधुर्यशैत्यतः | मधुरत्वात् शीतत्वाच्च | मीठेपन और शीतलता से | Due to sweetness and coldness |
| रूक्षकषायत्वात् | रूक्षत्वात् कषायरसत्वाच्च | रूखेपन और कसैलेपन से | Due to dryness and astringency |
| धात्र्याः फलम् | आमलक्याः फलम् | आँवले का फल | Fruit of Gooseberry (Amla) |
| त्रिदोषजित् | त्रीन् दोषान् जयति | तीनों दोषों (वात, पित्त, कफ) को जीतने वाला | Pacifier of all three doshas |
| भेदनम् | मलनिर्धारकम् / रेचकः | मल को साफ करने वाला | Purgative |
| स्निग्धम् | स्नेहयुक्तम् | चिकनाईयुक्त | Unctuous / Oily |
| कुष्ठघ्नम् | कुष्ठनाशकम् | कुष्ठ रोग को नष्ट करने वाला | Curative for Leprosy |
| अर्शः | गुदरोगः | बवासीर | Piles / Hemorrhoids |
| कृमिः | उदरस्थजीवः / कीड़े | पेट के कीड़े | Worms |
| नुत् / अपहा | नाशकः / दूरीकारकः | दूर करने वाला / नाशक | Remover / Destroyer |
| वर्ण्या | वर्णवर्धिनी | रंग/कांति बढ़ाने वाली | Complexion enhancer |
| शोथः | शोथः / शोफः | सूजन | Swelling / Inflammation |
| पाण्डुः | पाण्डुरोगः | पीलिया (रक्तहीनता) | Jaundice / Anemia |
| शुण्ठ्याः | शुष्कार्द्रकस्य | सोंठ (सूखे अदरक) के | Of dry ginger |
| अखिलाः | समस्ताः / सर्वे | सभी / संपूर्ण | All / Entire |
व्याकरण-बोधः (समासः)
✦ समासस्य परिभाषा
अनेकपदानाम् एकपदीकरणं समासः इति कथ्यते (विभिन्न पदों का मिलकर एक पद बनना समास कहलाता है)।
• माता च पिता च = मातापितरौ | • पीतम् अम्बरं यस्य सः = पीताम्बरः
• महान् पुरुषः = महापुरुषः | • राज्ञः सेवकः = राजसेवकः
✦ पाठे आगतानि प्रमुखाणि समस्तपदानि
• कफं वातं च जयति इति = कफवातजित्
• माधुर्यं च शैत्यं च, तस्मात् = माधुर्यशैत्यतः
• कुष्ठं हन्ति इति = कुष्ठघ्नम्
• रूक्षा चासौ उष्णा चेति = रूक्षोष्णा
• पित्तं वर्धयति इति = पित्तवर्द्धनम्
अभ्यास-कार्यम् : प्रश्नोत्तराणि
१. एकपदेन उत्तरत:
क. कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति ? → धात्र्याः (आमलकस्य)
ख. कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति ? → तुलसी
ग. हरिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या प्रसिद्धा ? → रक्तप्रसादकत्वात्
घ. निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति ? → तिक्तः
२. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
क. धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं प्रशस्यते ?
→ धात्रीफलं रसायनत्वात् दीर्घायुष्य-बल-वर्ण-ओजः वर्धनाय प्रशस्यते।
ख. आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समाना निरूपिताः सन्ति ?
→ आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समानाः निरूपिताः सन्ति।
ग. हरिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति ?
→ हरिद्रा त्वग्दोष-प्रमेह-रक्तदोष-शोथ-पाण्डुरोग-व्रणानां नाशं करोति।
अभ्यास-कार्यम् : रिक्तस्थानम् एवं मेलनम्
१. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत:
क. तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुमपि शक्नोति। (शीत / उष्ण)
ख. निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति। (आयुर्वेदे / भोजने)
ग. आर्द्रकं मधुर विपाकयुक्तं भवति। (कटु / मधुर)
२. उचितं मेलनं कुरुत (संयोजनम्):
| वनस्पतिः (क-खण्डः) | गुणः / प्रयोगः (ख-खण्डः - सही मेल) |
|---|---|
| १. निम्बः | स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति। |
| २. तुलसी | कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति। |
| ३. आर्द्रकम् | अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति। |
| ४. आमलकम् | रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति। |
| ५. हरिद्रा | व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति। |
पाठस्य मुख्यसन्देशः
(हमारे घरों तथा रसोई में उपलब्ध प्राकृतिक वनस्पतियाँ सर्वोत्तम औषधियाँ हैं। इनके नियमित प्रयोग से शरीर की रोग-प्रतिरोधक क्षमता बढ़ती है और सहज स्वास्थ्य लाभ प्राप्त होता है।)

