वर्णाः (रङ्गाणाम् नामानि)
- १. वर्णानाम् परिचयः (संस्कृत में प्रमुख रंगों के नाम)
- २. वाक्य-प्रयोगः (रंगों के नाम पर आधारित संस्कृत वाक्य)
- ३. पाठः — 'वर्णानां संसारः' (शिक्षक-छात्र कक्षा-संवादः)
१. संस्कृते वर्णानां नामानि वाक्यप्रयोगश्च
| क्र.सं. | संस्कृते वर्णनाम | हिन्दी अर्थः | English Name |
|---|---|---|---|
| १. | श्वेतः / शुक्लः | सफेद | White |
| २. | कृष्णः / श्यामः | काला | Black |
| ३. | रक्तवर्णः / लोहितः | लाल | Red |
| ४. | पीतः / हरिद्राभः | पीला | Yellow |
| ५. | हरितः / पलाशः | हरा | Green |
| ६. | नीलः | नीला | Blue |
| ७. | पाटलः | गुलाबी | Pink |
| ८. | श्यावः / कपिशः | भूरा / बदामी | Brown |
| ९. | कौसुम्भः / नारङ्गवर्णः | नारंगी | Orange |
| १०. | धूसरः | स्लेटी / मटमैला | Grey |
✦ वाक्य-प्रयोगः (उदाहरणानि)
• श्वेतं कमलम्। (कमल सफेद है।)
• मेघः कृष्णः अस्ति। (बादल काला है।)
• पत्रं हरितं भवति। (पत्ता हरा होता है।)
• रक्तं वस्त्रम् धारयति। (लाल वस्त्र पहनते हैं।)
• आकाशः नीलः अस्ति। (आकाश नीला है।)
२. पाठः — 'वर्णानां संसारः' (कक्षा-संवादः)
शिक्षकः: भो छात्राः ! अद्य वयम् अस्मान् परितः विद्यमानानां वर्णानां (रङ्गाणाम्) विषये पठिष्यामः। पश्यन्तु, एषः कः वर्णः? (एकं रक्तपुष्पं दर्शयति)
राधा: आचार्य! एषः रक्तवर्णः अस्ति!
शिक्षकः: शोभनम् ! रक्तवर्णः कस्य कस्य भवति?
रमेशः: गुरुदेव ! सेबफलं (सेब) रक्तवर्णं भवति। दाडिमम् (अनार) अपि रक्तवर्णं भवति।
शिक्षकः: उत्तमम्। अधुना गगनं (आकाशं) पश्यन्तु। गगनस्य वर्णः कः?
गीता: गगनस्य वर्णः नीलवर्णः अस्ति। समुद्रजलम् अपि नीलवर्णं दृश्यते।
शिक्षकः: सत्यम्। परितः वृक्षान् पश्यन्तु। वृक्षाणां पत्राणि कीदृशानि सन्ति?
मोहनः: वृक्षाणां पत्राणि हरितवर्णानि सन्ति। शुकः (तोता) अपि हरितवर्णः भवति।
शिक्षकः: बहु सम्यक्। सूर्यस्य वर्णः कः? सूर्यप्रकाशः कीदृशः भवति?
छात्राः: सूर्यः उदितकाले रक्त-पीताभः भवति, परं तस्य प्रकाशः श्वेतवर्णः भवति। पक्वम् आम्रफलम् (पका हुआ आम) अपि पीतवर्णं भवति।
शिक्षकः: अति उत्तमम्। अधुना वदन्तु, काकस्य (कौए का) वर्णः कः? कोकिलस्य च वर्णः कः?
राधा: काकः कृष्णवर्णः भवति, कोकिलः अपि कृष्णवर्णः एव भवति। अस्माकं केशाः (बाल) अपि कृष्णाः सन्ति।
शिक्षकः: साधु साधु ! दुग्धस्य (दूध) वर्णः कः? हंसस्य वर्णः कीदृशः भवति?
छात्राः: दुग्धं श्वेतवर्णं भवति। हंसः अपि श्वेतः भवति।
शिक्षकः: एवमेव अन्यान् अपि वर्णान् जानीमः। नारङ्गफलस्य (संतरे) वर्णः नारङ्गवर्णः, कपोतस्य (कबूतर) वर्णः धूसरवर्णः (स्लेटी), तथा च मृत्तिकायाः (मिट्टी) वर्णः पाटलवर्णः (गुलाबी) अथवा कपिशवर्णः (भूरा) भवति। अहो ! एते सर्वे वर्णाः मिलित्वा अस्माकं संसारं सुन्दरं कुर्वन्ति।
