Class 6 Sanskrit Chapter 2 Solutions | संयुक्त-व्यञ्जनानि (दीपकम) | bhagwatdarshan.com

संयुक्त-व्यञ्जनानि

द्वितीयः पाठः (पाठ २) — दीपकम (कक्षा ६)

✦ १. पाठ-परिचयः एवं सिद्धान्तः (संयुक्त-व्यंजन क्या हैं?)
✦ २. वर्ण-वियोगः (Word Analysis) (अभ्यास एवं हल)
✦ ३. वर्ण-संयोगः (Word Synthesis) (अभ्यास एवं हल)
✦ ४. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ५. परियोजनाकार्यम् (Project Work) (10 संयुक्त व्यंजन पद)

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

१. पाठ-परिचयः संयुक्त-व्यञ्जनानि च

नियमः: द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति।
(दो या दो से अधिक व्यंजन वर्णों के मेल से संयुक्त-व्यंजन बनते हैं।)

✦ प्रमुख संयुक्त-व्यञ्जन सूत्राणि

• क्ष = क् + ष् + अ   (उदा. कक्षा = क् + अ + क् + ष् + आ)

• त्र = त् + र् + अ   (उदा. पत्रम् = प् + अ + त् + र् + अ + म्)

• ज्ञ = ज् + ञ् + अ   (उदा. ज्ञानम् = ज् + ञ् + आ + न् + अ + म्)

• द्य = द् + य् + अ   (उदा. विद्या = व् + इ + द् + य् + आ)

✦ अन्यानि संयुक्त-व्यञ्जन-उदाहरानि

संयुक्त-वर्णः	उदाहरण-पदम्	संयुक्त-वर्णः	उदाहरण-पदम्
क्य	चाणक्यः	क्र	क्रमः
द्म	पद्मम्	र्ण	अर्णवः
न्द्र	इन्द्रः	ष्ट्र	उष्ट्रः
न्त्र	मन्त्रः	ष्ठ्य	ओष्ठ्यः
न्ध्य	सन्ध्या	स्व	सरस्वती

* एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु पृथक् पृथक् संयुक्त-व्यञ्जन-वर्णानां विशिष्टा लेखन-शैली एव।

bhagwatdarshan.com

२. वर्ण-वियोगः (पूर्ण-हल-सहितम्)

पदों के वर्णों को अलग-अलग करके लिखना वर्ण-वियोग कहलाता है। पुस्तक के सभी रिक्त स्थानों की पूर्ति यहाँ की गई है:

✦ पुस्तक-अभ्यासः (वर्ण-विच्छेदः)

• क्ॡप्तम् = क् + ॡ + प् + त् + अ + म्

• रामः = र् + आ + म् + अः

• हरिः = ह् + अ + र् + इः

• सीता = स् + ई + त् + आ

• ॡकारः = ॡ + क् + आ + र् + अः

• देवाः = द् + ए + व् + आः

• गुरुः = ग् + उ + र् + उः

• एकैकः = ए + क् + ऐ + क् + अः

• वधूः = व् + अ + ध् + ऊः

• ओम् = ओ + म्

• ऋषिः = ऋ + ष् + इः

• वाक्यम् (क्य) = व् + आ + क् + य् + अ + म्

• मूर्धन्यः (न्य) = म् + ऊ + र् + ध् + अ + न् + य् + अः

• तालव्यः (व्य) = त् + आ + ल् + अ + व् + य् + अः

• बाह्यम् (ह्य) = ब् + आ + ह् + य् + अ + म्

• क्रीडा (क्र) = क् + र् + ई + ड् + आ

• ग्रहणम् (ग्र) = ग् + र् + अ + ह् + अ + ण् + अ + म्

• वज्रः (ज्र) = व् + अ + ज् + र् + अः

• प्रगतिः (प्र) = प् + र् + अ + ग् + अ + त् + इः

• ब्रह्म (ब्र) = ब् + र् + अ + ह् + म् + अ

• ब्रह्मचारी (ह्य) = ब् + र् + अ + ह् + म् + अ + च् + आ + र् + ई

• जाह्नवी (ह्न) = ज् + आ + ह् + न् + अ + व् + ई

• वर्णः (र्ण) = व् + अ + र् + ण् + अ + ः

• कर्म (र्म) = क् + अ + र् + म् + अ

• सप्तर्षिः (र्ष) = स् + अ + प् + त् + ऋ + र् + ष् + इः

• वित्तम् (त्त) = व् + इ + त् + त् + अ + म्

• सिद्धार्थः (द्ध) = स् + इ + द् + ध् + आ + र् + थ् + अः

• शब्दः (ब्द) = श् + अ + ब् + द् + अः

• पङ्कजम् (ङ्क) = प् + अ + ङ् + क् + अ + ज ् + अ + म्

• व्यञ्जनम् (ञ्ज) = व् + य् + अ + ञ् + ज् + अ + न् + अ + म्

• कण्ठः (ण्ठ) = क् + अ + ण् + ठ् + अः

• सन्धिः (न्ध) = स् + अ + न् + ध् + इः

• प्रारम्भः (म्भ) = प् + र् + आ + र् + अ + म् + भ् + अः

• काँस्कान् (स्क) = क् + आँ + स् + क् + आ + न्

• सँस्कर्ता (स्क) = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ

• कस्मिँश्चिद् (स्मिँ) = क् + अ + स् + म् + इँ + श् + च् + इ + द्

• संयमः (यं) = स् + अ + म् + य् + अ + म् + अ + ः

• संवादः (वं) = स् + अ + म् + व् + आ + द् + अः

• हंसः (सं) = ह् + अ + म् + स् + अः

• प्रातःकालः (: क) = प् + र् + आ + त् + अः + क् + आ + ल् + अः

• मन्त्री (न्त्र) = म् + अ + न् + त् + र् + ई

• राष्ट्रम् (ष्ट्र) = र् + आ + ष ् + ट् + र् + अ + म्

• कण्ठ्यः (ण्ठ्य) = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः

• दन्त्यः (न्त्य) = द् + अ + न् + त् + य् + अः

• मत्स्यः (त्स्य) = म् + अ + त् + स् + य् + अः

• ओष्ठ्यः (ष्ठ्य) = ओ + ष ् + ठ् + य् + अः

• सन्ध्यक्षरम् (न्ध्य) = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म्

• संस्कृतम् (स्क) = स् + अँ + स् + क् + ऋ + त् + अ + म्

• धार्ष्णुम् = ध् + आ + र् + ष् + ण् + य् + अ + म्

• कात्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्

bhagwatdarshan.com

३. वर्ण-संयोगः (पूर्ण-हल-सहितम्)

विच्छेद किए गए वर्णों को जोड़कर पद बनाना वर्ण-संयोग कहलाता है। पुस्तक के सभी अभ्यासों का समाधान:

✦ पुस्तक-अभ्यासः (वर्ण-संयोजनम्)

• द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इः = दाशरथिः

• न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अः = नरेन्द्रः

• म् + अँ + ज् + उ + ल् + अः = मञ्जुलः

• प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + म् = पुष्करम्

• स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अः = स्वस्तिकः

• स् + अँ + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म् = सङ्गणकम्

• क् + अ + न् + द् + उ + क् + अः = कन्दुकः

bhagwatdarshan.com

४. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)

संस्कृत शब्दः	संस्कृत-पर्यायः	हिन्दी अर्थः	English Meaning
अर्णवः	समुद्रः / सागरः	समुद्र / सागर	Sea / Ocean
उष्ट्रः / क्रमेलकः	उष्ट्रः	ऊँट	Camel
बाह्यम्	बहिः स्थितम्	बाहरी	External
ग्रहणम्	स्वीकरणम् / धारणम्	स्वीकार करना / पकड़ना	Taking / holding
वज्रम्	इन्द्रस्य आयुधम् / हीरकम्	इन्द्र का शस्त्र / हीरा	Indra's weapon / Diamond
द्रष्टा	यः पश्यति	देखने वाला	Spectator / Observer
ब्रह्म	परमात्मा	परमेश्वर	Ultimate Reality / Supreme God
देवाः	सृष्टेः पूज्याः शक्तयः	संसार की पूजनीय शक्तियाँ व विभूतियाँ	Divine forces & entities
ऋषिः	मन्त्रद्रष्टा	तपस्वी	Sage / Seer
प्रगतिः	उन्नतिः	विकास	Development / Progress
ब्रह्मचारी	विद्या-संयम-व्रती	विद्या व संयम का व्रत रखने वाला	Celibate / Student
जाह्नवी	जह्नोः ऋषेः पुत्री (गङ्गा)	जह्नु ऋषि की पुत्री (गंगा)	Rishi Jahnu's daughter - Ganga
सप्तर्षिः	सप्तानाम् ऋषीणां समूहः	सात महान ऋषियों का समूह	Group of Seven Great Sages
ढक्का	डमरुः / ढोलः	ढोल, डंका, नगाड़ा	Drum
वित्तम्	धनम्	धन / पैसे	Money / Prosperity
पङ्कजम् / पुष्करम्	पद्मम्	कमल	Lotus
सन्धिः	द्वयोः वर्णयोः मेलनम्	दो वर्णों का मेल	Joining of two letters
सँस्कर्ता	यः संस्कारं करोति	संस्कार करने वाला	Performer of Samskaras
काँस्कान्	कान् कान्	किन-किन को	To whom all
कस्मिँश्चिद्	कुत्रचिद्	कहीं पर / किसी में	Somewhere / In someone
संयमः	आत्मानुशासनम्	आत्म-नियंत्रण	Self-control
संवादः	परस्पर-सम्भाषणम्	सौहार्दपूर्ण चर्चा / बातचीत	Discussion / Interaction
प्रातःकालः	प्रभात-वेला	सुबह का समय	Morning Time
राष्ट्रम्	देशः	राष्ट्र / देश	Nation
मत्स्यः	मीनः	मछली	Fish
धाष्ट्र्यम्	धृष्टता	ढिठाई / दुस्साहस	Audacity
कार्त्स्न्यम्	सम्पूर्णता	संपूर्णता	Entirety / Completeness
दाशरथिः	दशरथस्य पुत्रः	दशरथ का पुत्र (श्रीराम)	Son of Dasharatha
नरेन्द्रः	नृपः / सम्राट्	राजा / सम्राट	King / Emperor
मञ्जुलः	सुन्दरः / रमणीयः	सुंदर	Lovely / Charming
स्वस्तिकः	मङ्गल-चिह्नम्	शुभ चिह्न	Auspicious symbol
सङ्गणकम्	सङ्गणक-यन्त्रम्	कंप्यूटर	Computer
कन्दुकः	गेन्दुकः	गेंद	Ball

bhagwatdarshan.com

५. परियोजनाकार्यम् (Project Work)

निर्देशः: प्रथम-पाठद्वयं विहाय अस्मिन् पुस्तके आगतानां दशानां संयुक्त-व्यञ्जन-पदानां संग्रहणं कुर्वन्तु, तेषां वर्ण-वियोगम् अपि कुर्वन्तु।
(प्रथम और द्वितीय पाठ को छोड़कर पुस्तक से 10 संयुक्त-व्यंजन युक्त शब्द चुनकर उनका वर्ण-विच्छेद करें:)

✦ १० संयुक्त-व्यञ्जन-पदानि वर्ण-विच्छेदः च

१. वृक्षः (तृतीय-पाठे) = व् + ऋ + क् + ष् + अ + ः

२. वैद्या (तृतीय-पाठे) = व् + ऐ + द् + य् + आ

३. अग्निः = अ + ग् + न् + इः

४. पुष्पम् = प् + उ + ष् + प् + अ + म्

५. चन्द्रः = च् + अ + न् + द् + र् + अः

६. पत्रम् = प् + अ + त् + र् + अ + म्

७. भक्तः = भ् + अ + क् + त् + अः

८. सूर्यः = स् + ऊ + र् + य् + अः

९. पुस्तकम् = प् + उ + स् + त् + अ + क् + अ + म्

१०. खगः (संयुक्त वर्णयुक्त उदा. शङ्खः) = श् + अ + ङ् + ख ् + अः

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com