एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
✦ २. क्रियापदानि एवं सर्वनाम-प्रयोगः (पठति, सः, एषः, सा, एषा आदि)
✦ ३. पाठस्य वाक्यानि (अनुवादः च) (वाक्य-वाचन एवं अर्थ)
✦ ४. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ५. सम्पूर्णः अभ्यासः (हल-सहितम्) (प्रश्नोत्तराणि १-९)
✦ ६. योग्यताविस्तारः एवं परियोजनाकार्यम् (व्याकरण एवं शब्द-सूची)
१. संज्ञा-शब्दाः (त्रिलिङ्गेषु वचनानि)
✦ (क) पुंलिङ्ग-शब्दाः (Masculine Nouns)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| बालकः (एक लड़का) | बालकौ (दो लड़के) | बालकाः (अनेक लड़के) |
| वृक्षः (एक पेड़) | वृक्षौ (दो पेड़) | वृक्षाः (अनेक पेड़) |
| गजः (एक हाथी) | गजौ (दो हाथी) | गजाः (अनेक हाथी) |
✦ (ख) स्त्रीलिङ्ग-शब्दाः (Feminine Nouns)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| बालिका (एक लड़की) | बालिके (दो लड़कियाँ) | बालिकाः (अनेक लड़कियाँ) |
| वैद्या (एक महिला डॉक्टर) | वैद्ये (दो महिला डॉक्टर) | वैद्याः (अनेक महिला डॉक्टर) |
| अजा (एक बकरी) | अजे (दो बकरियाँ) | अजाः (अनेक बकरियाँ) |
✦ (ग) नपुंसकलिङ्ग-शब्दाः (Neuter Nouns)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| पत्रम् (एक पत्ता) | पत्रे (दो पत्ते) | पत्राणि (अनेक पत्ते) |
| चक्रम् (एक पहिया) | चक्रे (दो पहिये) | चक्राणि (अनेक पहिये) |
| पुस्तकम् (एक पुस्तक) | पुस्तके (दो पुस्तकें) | पुस्तकानि (अनेक पुस्तकें) |
२. क्रियापदानि सर्वनाम तालिका च
✦ क्रियापदानि (Verb Forms - प्रथम पुरुषः)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| पठति | पठतः | पठन्ति | पढ़ता/पढ़ते हैं |
| पिबति | पिबतः | पिबन्ति | पीता/पीते हैं |
| खादति | खादतः | खादन्ति | खाता/खाते हैं |
| गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति | जाता/जाते हैं |
| क्रीडति | क्रीडतः | क्रीडन्ति | खेलता/खेलते हैं |
✦ सर्वनाम-प्रयोगः (Pronoun Grid)
| लिङ्गम् | अर्थः / दूरी | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | वह / वे (दूर) | सः (सः शुकः) | तौ (तौ शुकौ) | ते (ते शुकाः) |
| यह / ये (पास) | एषः (एषः बालकः) | एतौ (एतौ बालकौ) | एते (एते बालकाः) | |
| कौन? (प्रश्न) | कः | कौ | के | |
| स्त्रीलिङ्गम् | वह / वे (दूर) | सा (सा शिक्षिका) | ते (ते शिक्षिके) | ताः (ताः शिक्षिकाः) |
| यह / ये (पास) | एषा (एषा बालिका) | एते (एते बालिके) | एताः (एताः बालिकाः) | |
| कौन? (प्रश्न) | का | के | काः | |
| नपुंसकलिङ्गम् | वह / वे (दूर) | तत् (तत् फलम्) | ते (ते फले) | तानि (तानि फलानि) |
| यह / ये (पास) | एतत् (एतत् फलम्) | एते (एते फले) | एतानि (एतानि फलानि) | |
| क्या? (प्रश्न) | किम् | के | कानि |
३. पाठस्य वाक्यानि (वाक्य-वाचन एवं अर्थ)
✦ पुंलिङ्ग-वाक्यानि (सः / एषः)
• सः कः? सः शिक्षकः। सः किं करोति? सः पाठयति। किं सः भ्रमति? न, सः न भ्रमति। सः तु पाठयति।
(वह कौन है? वह शिक्षक है। वह क्या करता है? वह पढ़ाता है। क्या वह घूमता है? नहीं, वह नहीं घूमता। वह तो पढ़ाता है।)
• तौ कौ? तौ मयूरौ। तौ किं कुरुतः? तौ नृत्यतः। किं तौ खादतः? न, तौ न खादतः। तौ तु नृत्यतः।
(वे दो कौन हैं? वे दो मोर हैं। वे दो क्या करते हैं? वे दो नाचते हैं। क्या वे दो खाते हैं? नहीं, वे दो नहीं खाते। वे दो तो नाचते हैं।)
• ते के? ते बालकाः। ते किं कुर्वन्ति? ते क्रीडन्ति। किं ते गायन्ति? न, ते न गायन्ति। ते तु क्रीडन्ति।
(वे सब कौन हैं? वे सब लड़के हैं। वे सब क्या करते हैं? वे सब खेलते हैं। क्या वे सब गाते हैं? नहीं, वे सब नहीं गाते। वे सब तो खेलते हैं।)
• एषः कः? एषः शिक्षकः। शिक्षकः किं करोति? शिक्षकः लिखति। किम् एषः पठति? न, एषः न पठति। एषः लिखति।
(यह कौन है? यह शिक्षक है। शिक्षक क्या करता है? शिक्षक लिखता है। क्या यह पढ़ता है? नहीं, यह नहीं पढ़ता। यह लिखता है।)
• एतौ कौ? एतौ बालकौ। बालकौ किं कुरुतः? बालकौ पठतः। किम् एतौ लिखतः? न, एतौ न लिखतः। एतौ तु पठतः।
(ये दो कौन हैं? ये दो लड़के हैं। दोनों लड़के क्या करते हैं? दोनों लड़के पढ़ते हैं। क्या ये दोनों लिखते हैं? नहीं, ये दोनों नहीं लिखते। ये दोनों तो पढ़ते हैं।)
• एते के? एते बालकाः। बालकाः किं कुर्वन्ति? बालकाः पिबन्ति। किम् एते जलं पिबन्ति? आम्, एते जलं पिबन्ति।
(ये सब कौन हैं? ये सब लड़के हैं। लड़के क्या करते हैं? लड़के पीते हैं। क्या ये सब पानी पीते हैं? हाँ, ये सब पानी पीते हैं।)
✦ स्त्रीलिङ्ग-वाक्यानि (सा / एषा)
• सा का? सा वृद्धा। सा किं करोति? सा विहरति। किं सा क्रीडति? न, सा न क्रीडति। सा तु विहरति।
(वह कौन है? वह वृद्ध महिला है। वह क्या करती है? वह टहलती है। क्या वह खेलती है? नहीं, वह नहीं खेलती। वह तो टहलती है।)
• ते के? ते अजे। ते किं कुरुतः? ते चरतः। किं ते पिबतः? न, ते न पिबतः। ते तु चरतः।
(वे दो कौन हैं? वे दो बकरियाँ हैं। वे दो क्या करती हैं? वे दो चरती हैं। क्या वे दो पीती हैं? नहीं, वे दो नहीं पीतीं। वे दो तो चरती हैं।)
• ताः काः? ताः महिलाः। ताः किं कुर्वन्ति? ताः धावन्ति। किं ताः गायन्ति? न, ताः न गायन्ति। ताः तु धावन्ति।
(वे सब कौन हैं? वे सब महिलाएँ हैं। वे सब क्या करती हैं? वे सब दौड़ती हैं। क्या वे सब गाती हैं? नहीं, वे सब नहीं गातीं। वे सब तो दौड़ती हैं।)
• एषा का? एषा लता। एषा किं करोति? एषा खादति। किम् एषा पठति? न, एषा न पठति। एषा तु खादति।
(यह कौन है? यह लता है। यह क्या करती है? यह खाती है। क्या यह पढ़ती है? नहीं, यह नहीं पढ़ती। यह तो खाती है।)
• एते के? एते बालिके। एते किं कुरुतः? एते भ्रमतः। किम् एते धावतः? न, एते न धावतः। एते तु भ्रमतः।
(ये दो कौन हैं? ये दो लड़कियाँ हैं। ये दोनों क्या करती हैं? ये दोनों घूमती हैं। क्या ये दोनों दौड़ती हैं? नहीं, ये दोनों नहीं दौड़तीं। ये दोनों तो घूमती हैं।)
• एताः काः? एताः अजाः। एताः किं कुर्वन्ति? एताः चरन्ति। किम् एताः धावन्ति? न, एताः न धावन्ति। एताः तु चरन्ति।
(ये सब कौन हैं? ये सब बकरियाँ हैं। ये सब क्या करती हैं? ये सब चरती हैं। क्या ये सब दौड़ती हैं? नहीं, ये सब नहीं दौड़तीं। ये सब तो चरती हैं।)
✦ नपुंसकलिङ्ग-वाक्यानि (तत् / एतत्)
• तत् किम्? तत् चन्द्रयानम्। किं तत् विमानम्? न, तत् विमानं न। तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति।
(वह क्या है? वह चंद्रयान है। क्या वह विमान है? नहीं, वह विमान नहीं है। वह तो चंद्रयान है।)
• ते के? ते पुस्तके। किं ते पत्रे? न, ते पत्रे न। ते तु पुस्तके स्तः।
(वे दो क्या हैं? वे दो पुस्तकें हैं। क्या वे दो पत्ते हैं? नहीं, वे दो पत्ते नहीं हैं। वे दो तो पुस्तकें हैं।)
• तानि कानि? तानि रेलयानानि। किं तानि बसयानानि? न, तानि बसयानानि न। तानि तु रेलयानानि सन्ति।
(वे सब क्या हैं? वे सब रेलगाड़ियाँ हैं। क्या वे सब बसें हैं? नहीं, वे सब बसें नहीं हैं। वे सब तो रेलगाड़ियाँ हैं।)
• एतत् किम्? एतत् दूरदर्शनम्। किम् एतत् सङ्गणकम्? न, एतत् सङ्गणकं न। एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति।
(यह क्या है? यह टेलीविजन है। क्या यह कंप्यूटर है? नहीं, यह कंप्यूटर नहीं है। यह तो टेलीविजन है।)
• एते के? एते फले। किम् एते कन्दुके? न, एते कन्दुके न। एते तु फले स्तः।
(ये दो क्या हैं? ये दो फल हैं। क्या ये दो गेंदे हैं? नहीं, ये दो गेंदे नहीं हैं। ये दोनों तो फल हैं।)
• एतानि कानि? एतानि पुस्तकानि। किम् एतानि सोपानानि सन्ति? न, एतानि सोपानानि न। एतानि तु पुस्तकानि सन्ति।
(ये सब क्या हैं? ये सब पुस्तकें हैं। क्या ये सब सीढ़ियाँ हैं? नहीं, ये सब सीढ़ियाँ नहीं हैं। ये सब तो पुस्तकें हैं।)
४. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| संस्कृत शब्दः | संस्कृत-पर्यायः | हिन्दी अर्थः | English Meaning |
|---|---|---|---|
| लता | वल्ली | बेल / लता | Creeper |
| फलम् | फलम् | फल | Fruit |
| पुस्तकम् | ग्रन्थः | पुस्तक / किताब | Book |
| अजा | छागी | बकरी (स्त्री) | Goat (Female) |
| सोपानम् | आरोहणम् | सीढ़ी | Stairs |
| सङ्गणकम् | सङ्गणकयन्त्रम् | कंप्यूटर | Computer |
| दूरदर्शनम् | दूरदर्शनम् | टेलीविजन / टीवी | Television |
५. सम्पूर्णः अभ्यासः (हल-सहितम्)
१. उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु:
यथा – बालकः | बालकौ | बालकाः
• (क) चषकः | चषकौ | चषकाः
• (ख) देवः | देवौ | देवाः
• (ग) सैनिकः | सैनिकौ | सैनिकाः
• (घ) रजकः | रजकौ | रजकाः
• (ङ) तन्त्रज्ञः | तन्त्रज्ञौ | तन्त्रज्ञाः
२. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु संयोजयन्तु:
(पट्टिका: बालकः, शुकः, स्यूतः, अजा, फलम्, पुष्पम्, महिषी, वृक्षः, कुक्कुरः, पार्वती, पुस्तकम्)
• सः (पुंलिङ्गम्): बालकः, शुकः, स्यूतः, वृक्षः, कुक्कुरः
• सा (स्त्रीलिङ्गम्): अजा, महिषी, पार्वती
• तत् (नपुंसकलिङ्गम्): फलम्, पुष्पम्, पुस्तकम्
३. चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतपदानि लिखन्तु:
• (क) पुस्तकम् / ग्रन्थः
• (ख) बालकौ / तरुणौ
• (ग) सैनिकः
• (घ) वातायनम् / गवाक्षः
• (ङ) गायिका
• (च) त्रिशूलम्
४. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखन्तु:
(पट्टिका: बालकाः, वृक्षाः, शिक्षिकाः, पुष्पम्, फलम्, अजाः, मापिकाः, गायिका, रजकः, फलानि, सः, लेखनी)
| एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|
| पुष्पम् | बालकाः |
| फलम् | वृक्षाः |
| गायिका | शिक्षिकाः |
| रजकः | अजाः |
| सः | मापिकाः |
| लेखनी | फलानि |
५. पट्टिकायां कानिचन पदानि सन्ति, तानि पदानि उचिते घटे पूरयन्तु:
(पदानि: सैनिकः, चषकः, गायिका, महिषी, जलम्, कुक्कुरः, द्वारम्, फलम्, वृद्धा, वृक्षः, अजा, वातायनम्, अङ्कनी, पुस्तकम्, शुकः)
• एषः (पुंलिङ्गम्): सैनिकः, चषकः, कुक्कुरः, वृक्षः, शुकः
• एषा (स्त्रीलिङ्गम्): गायिका, महिषी, वृद्धा, अजा, अङ्कनी
• एतत् (नपुंसकलिङ्गम्): जलम्, द्वारम्, फलम्, वातायनम्, पुस्तकम्
६. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः उपयुक्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु:
(पट्टिका: माला, युवकौ, पाठशाला, मुखम्, कमले, भवनानि, बिडालः, छात्राः, लेखन्यौ, मालाः)
• सः कः? / तौ कौ? / ते के? ➔ बिडालः / युवकौ / छात्राः
• सा का? / ते के? / ताः काः? ➔ पाठशाला (या माला) / लेखन्यौ / मालाः
• तत् किम्? / ते के? / तानि कानि? ➔ मुखम् / कमले / भवनानि
७. निम्नलिखितानि वाक्यानि अधिकृत्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु:
यथा – सः गजः। – सः कः?
• (क) सः बालकः। – सः कः?
• (ख) सा लता। – सा का?
• (ग) सा नदी। – सा का?
• (घ) तत् फलम्। – तत् किम्?
• (ङ) सः वृक्षः। – सः कः?
८. परस्परं सम्बद्धानि पदानि संयोजयन्तु, रिक्तस्थानेषु पूरयन्तु च:
• (क) नर्तकी गायति ➔ नर्तकी नृत्यति।
• (ख) लेखकः चालयति ➔ लेखकः लिखति।
• (ग) फलम् नृत्यति ➔ फलम् पतति।
• (घ) कमलम् लिखति ➔ कमलम् विकसति।
• (ङ) चालकः पतति ➔ चालकः चालयति।
• (च) गायिका विकसति ➔ गायिका गायति।
९. उदाहरणानुसारं कोष्ठकेभ्यः उचितानि पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु:
यथा – कः/का लिखति? (लेखकः, छात्रः, सा) ➔ लेखकः लिखति। छात्रः लिखति। सा लिखति।
• (क) कः/का धावति? (बालकः, बालिका, शुनकः)
➔ बालकः धावति। बालिका धावति। शुनकः धावति।
• (ख) कः/का पठति? (सुरेशः, जानकी, नलिनी)
➔ सुरेशः पठति। जानकी पठति। नलिनी पठति।
• (ग) किं पतति? (फलम्, जलम्, कुसुमम्)
➔ फलम् पतति। जलम् पतति। कुसुमम् पतति।
• (घ) का/कः गच्छति? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः)
➔ शिक्षिका गच्छति। बालिका गच्छति। तन्त्रज्ञः गच्छति।
• (ङ) का/कः/किम् अस्ति? (माता, पिता, वाहनम्)
➔ माता अस्ति। पिता अस्ति। वाहनम् अस्ति।
६. योग्यताविस्तारः परियोजनाकार्यम् च
✦ शब्द-प्रकाराः (Word Endings Grammar)
• अकारान्तः शब्दः: यस्य शब्दस्य अन्ते 'अ' वर्णः अस्ति सः अकारान्तः शब्दः भवति (पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे)। उदा. बालकः (बालक् + अ), फलम् (फल् + अ)।
• आकारान्तः शब्दः: यस्य शब्दस्य अन्ते 'आ' वर्णः अस्ति सः आकारान्तः शब्दः भवति (प्रायशः स्त्रीलिङ्गे)। उदा. बालिका (बालिक् + आ)।
• ईकारान्तः शब्दः: यस्य शब्दस्य अन्ते 'ई' वर्णः अस्ति सः ईकारान्तः शब्दः भवति (प्रायशः स्त्रीलिङ्गे)। उदा. नदी (नद् + ई), लेखनी (लेखन् + ई)।
✦ सर्वनाम-मूलरूपाणि (Pronoun Rules)
• 'तद्' (पुंलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ सः
• 'एतद्' (पुंलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ एषः
• 'तद्' (स्त्रीलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ सा
• 'एतद्' (स्त्रीलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ एषा
• 'तद्' (नपुंसकलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ तत्
• 'एतद्' (नपुंसकलिङ्गम्) प्रथमैकवचनम् ➔ एतत्
• 'किम्' (पुं/स्त्री/नपुं) प्रथमैकवचनम् ➔ कः / का / किम्
✦ परियोजनाकार्यम्: व्यावहारिक-गृहवस्तु-शब्दाः (४ कॉलम वर्गीकरणम्)
| अकारान्त-पुंलिङ्गम् | अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम् | आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् | ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| आसन्दः (कुर्सी) | फलम् (फल) | बालिका (लड़की) | लेखनी (कलम) |
| सुधाखण्डः (चॉक) | उपनेत्रम् (चश्मा) | महिला (महिला) | अङ्कनी (पेंसिल) |
| स्यूतः (बैग/थैला) | युतकम् (शर्ट) | शाटिका (साड़ी) | दूरवाणी (टेलीफोन) |
| विद्यालयः (स्कूल) | मन्दिरम् (मंदिर) | पेटिका (पेटी/बॉक्स) | कूपी (बोतल) |
| वृक्षः (पेड़) | भवनम् (मकान) | पादुका (खड़ाऊँ/चप्पल) | द्रोणी (बालटी) |
| कटः (चटाई) | वातायनम् (खिड़की) | उत्पीठिका (मेज) | नदी (नदी) |
| तालः (ताला) | व्यजनम् (पंखा) | रोटिका (रोटी) | घटी (घड़ी) |
| दर्पणः (शीशा) | भोजनम् (खाना) | स्थालिका (थाली) | नर्तकी (डांसर) |
| दीपः (दीपक) | कदलीफलम् (केला) | कुञ्चिका (चाबी) | वेणी (चोटी) |
| घटः (घड़ा) | पाथेयपात्रम् (टिफिन) | सूचिका (सुई) | कर्तरी (कैंची) |
| दण्डदीपः (ट्यूबलाइट) | द्वारम् (दरवाजा) | तूलिका (ब्रश/तूलिका) | गृहिणी (गृहणी) |
| गजः (हाथी) | वलयम् (कड़ा/चूड़ी) | मञ्जूषा (संदूक) | मार्जनी (डस्टर) |
| नागदन्तः (खूंटी) | उद्यानम् (बगीचा) | छुरिका (छुरी/चाकू) | संमार्जनी (झाड़ू) |
| रजकः (धोबी) | सूच्यौषधम् (इंजेक्शन) | गृहगोधिका (छिपकली) | सखी (सहेली) |
| धीवरः (मछुआरा) | उपांशुकम् (पायजामा) | धूमनलिका (चिमनी) | आकाशवाणी (रेडियो) |
| यवकः (जौ) | पादांशुकम् (मोजा) | दिनदर्शिका (कैलेंडर) | वर्णलेखनी (स्केच पेन) |
| प्रश्नः (सवाल) | दिनम् (दिन) | खट्वा (खाट/चारपाई) | जननी (माता) |
| शुनकः (कुत्ता) | उत्तरम् (जवाब) | शाखा (डाली) | नारी (महिला) |
| आचार्यः (शिक्षक) | उष्णीषम् (पगड़ी) | शिक्षिका (शिक्षिका) | नगरी (शहर) |
| खगः (पक्षी) | वस्त्रम् (कपड़ा) | गुुलिका (गोली/दवा) | पुनःपूरणी (रिफिल) |
| सागरः (समुद्र) | नगरम् (नगर) | पिपीलिका (चींटी) | कुमारी (कुमारी) |
