Class 6 Sanskrit Chapter 4 Solutions | अहं च त्वं च (दीपकम) | bhagwatdarshan.com

अहं च त्वं च

चतुर्थः पाठः (पाठ ४) — दीपकम (कक्षा ६)

✦ १. आत्म-परिचयः (स्व-परिचय) (अहं, मम, नाम)
✦ २. उत्तम-मध्यम-पुरुष-वाक्यानि (त्वं, युवां, यूयम् | अहं, आवां, वयम्)
✦ ३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings) (संस्कृत, हिन्दी व अंग्रेजी अर्थ)
✦ ४. सम्पूर्णः अभ्यासः (हल-सहितम्) (प्रश्नोत्तराणि १-५)
✦ ५. योग्यताविस्तारः एवं परियोजनाकार्यम् (अस्मद्-युष्मद् रूप-सारणी)

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com

१. आत्म-परिचयः (स्व-परिचय)

✦ पुंलिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग परिचयानि

• मम नाम भरतः। अहं छात्रः।
(मेरा नाम भरत है। मैं छात्र हूँ।)

• मम नाम गणेशः। अहं शिक्षकः।
(मेरा नाम गणेश है। मैं शिक्षक हूँ।)

• मम नाम गौतमः। अहं चिकित्सकः।
(मेरा नाम गौतम है। मैं डॉक्टर हूँ।)

• मम नाम राघवः। अहं कृषकः।
(मेरा नाम राघव है। मैं किसान हूँ।)

• मम नाम प्रियंवदा। अहं शिक्षिका।
(मेरा नाम प्रियंवदा है। मैं शिक्षिका हूँ।)

• मम नाम राधिका। अहं सैनिकी।
(मेरा नाम राधिका है। मैं सैनिक हूँ।)

• मम नाम मेनका। अहं छात्रा।
(मेरा नाम मेनका है। मैं छात्रा हूँ।)

• मम नाम सुमित्रा। अहं चिकित्सिका।
(मेरा नाम सुमित्रा है। मैं डॉक्टर हूँ।)

bhagwatdarshan.com

२. उत्तम-मध्यम-पुरुष-वाक्यानि

✦ पुंलिङ्ग-वाक्यानि (त्वं / अहम्)

• त्वं कः? अहं सैनिकः।
(तुम कौन हो? मैं सैनिक हूँ।)

• युवां कौ? आवां सैनिकौ।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों सैनिक हैं।)

• यूयं के? वयं सैनिकाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब सैनिक हैं।)

• त्वं कः? अहं गायकः।
(तुम कौन हो? मैं गायक हूँ।)

• युवां कौ? आवां गायकौ।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों गायक हैं।)

• यूयं के? वयं गायकाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब गायक हैं।)

• त्वं कः? अहं पत्रकारः।
(तुम कौन हो? मैं पत्रकार हूँ।)

• युवां कौ? आवां पत्रकारौ।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों पत्रकार हैं।)

• यूयं के? वयं पत्रकाराः।
(तुम सब कौन हो? हम सब पत्रकार हैं।)

• त्वं कः? अहं पाचकः।
(तुम कौन हो? मैं रसोइया (पाचक) हूँ।)

• युवां कौ? आवां पाचकौ।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों रसोइये हैं।)

• यूयं के? वयं पाचकाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब रसोइये हैं।)

✦ स्त्रीलिङ्ग-वाक्यानि (त्वं / अहम्)

• त्वं का? अहं गायिका।
(तुम कौन हो? मैं गायिका हूँ।)

• युवां के? आवां गायिके।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों गायिकाएं हैं।)

• यूयं काः? वयं गायिकाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब गायिकाएं हैं।)

• त्वं का? अहं तन्त्रज्ञा।
(तुम कौन हो? मैं कंप्यूटर इंजीनियर हूँ।)

• युवां के? आवां तन्त्रज्ञे।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों कंप्यूटर इंजीनियर हैं।)

• यूयं काः? वयं तन्त्रज्ञाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब कंप्यूटर इंजीनियर हैं।)

• त्वं का? अहं नर्तकी।
(तुम कौन हो? मैं नर्तकी हूँ।)

• युवां के? आवां नर्तक्यौ।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों नर्तकियाँ हैं।)

• यूयं काः? वयं नर्तक्यः।
(तुम सब कौन हो? हम सब नर्तकियाँ हैं।)

• त्वं का? अहं पाचिका।
(तुम कौन हो? मैं रसोइया (पाचिका) हूँ।)

• युवां के? आवां पाचिके।
(तुम दोनों कौन हो? हम दोनों रसोइया हैं।)

• यूयं काः? वयं पाचिकाः।
(तुम सब कौन हो? हम सब रसोइया हैं।)

bhagwatdarshan.com

३. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)

संस्कृत शब्दः	संस्कृत-पर्यायः	हिन्दी अर्थः	English Meaning
मम	मदीयम्	मेरा / मेरी	My / Mine
नाम	अभिधानम्	नाम	Name
अहम्	अहम्	मैं	I
आवाम्	आवाम्	हम दोनों	We both
वयम्	वयम्	हम लोग / हम सब	We all
त्वम्	त्वम्	तुम	You
युवाम्	युवाम्	तुम दोनों	You both
यूयम्	यूयम्	तुम लोग / तुम सब	You all
अस्ति	वर्तते	है	Is
स्तः	वर्तेते	(दो) हैं	(Both) Are
सन्ति	वर्तन्ते	(बहुवचन) हैं	Are
सैनिकः	भटः	सैनिक	Soldier
तन्त्रज्ञः	सङ्गणकज्ञः	कंप्यूटर इंजीनियर	Computer Engineer
पत्रकारः	वार्ताहरः	पत्रकार	Journalist
नर्तकी	नृत्याङ्गना	नर्तकी / नृत्यांगना	Female Dancer
चित्रकारः	आलेख्यकारः	चित्रकार	Illustrator
आरक्षकः	आरक्षी	आरक्षक / पुलिस	Policeman
चिकित्सिका	वैद्या	महिला डॉक्टर	Female Doctor
छात्रः	विद्यार्थी	छात्र / विद्यार्थी	Student
लेखकः	लेखनकर्ता	लेखक	Writer
क्रीडकः	खेलकः	खिलाड़ी	Player
गायकः	गायनः	गायक	Singer
चालकः	चालकः	चालक / ड्राइवर	Driver
छात्रा	विद्यार्थिनी	छात्रा	Girl Student
द्रविणम्	वित्तम्	धन	Wealth

bhagwatdarshan.com

४. सम्पूर्णः अभ्यासः (हल-सहितम्)

१. उच्चैः पठन्तु अवगच्छन्तु च (सस्वर वाचन):

त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥

(त्वम् एव माता, त्वम् एव पिता, त्वम् एव बन्धुः, त्वम् एव सखा, त्वम् एव विद्या, त्वम् एव द्रविणम्, देवदेव! त्वम् एव मम सर्वम्।)

२. उदाहरणानुगुणं पट्टिकातः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु:

(पट्टिका: त्वं, युवां, यूयं, अहम्, आवां, वयं)

• यथा - त्वं छात्रः असि।

• (क) आवां शिक्षकौ स्वः।

• (ख) मञ्चे यूयं नर्तक्यः स्थ।

• (ग) अत्र अहम् अस्मि।

• (घ) सभायां युवां गायिके स्थः。

• (ङ) विद्यालये वयं स्मः।

• (च) वैद्यालये त्वं चिकित्सिका असि।

३. चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणस्य अनुगुणं वाक्यानि लिखन्तु:

यथा – अहं शिक्षकः अस्मि। आवां शिक्षकौ स्वः। वयं शिक्षकाः स्मः।

• (क) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि।
आवां तन्त्रज्ञौ स्वः।
वयं तन्त्रज्ञाः स्मः।

• (ख) अहं नर्तकः अस्मि।
आवां नर्तकौ स्वः।
वयं नर्तकाः स्मः।

• (ग) अहं चालकः अस्मि।
आवां चालकौ स्वः।
वयं चालकाः स्मः。

• यथा – अहम् आरक्षिका अस्मि। आवाम् आरक्षिके स्वः। वयम् आरक्षिकाः स्मः।

• (घ) अहं छात्रा अस्मि।
आवां छात्रे स्वः।
वयं छात्राः स्मः।

• (ङ) अहं गायिका अस्मि।
आवां गायिके स्वः।
वयं गायिकाः स्मः।

• (च) अहम् अनुवैद्या अस्मि।
आवाम् अनुवैद्ये स्वः।
वयम् अनुवैद्याः स्मः।

• यथा – त्वं चिकित्सकः असि। युवां चिकित्सकौ स्थः। यूयं चिकित्सकाः स्थ।

• (छ) त्वं लेखकः असि।
युवां लेखकौ स्थः।
यूयं लेखकाः स्थ।

• (ज) त्वं सैनिकः असि।
युवां सैनिकौ स्थः।
यूयं सैनिकाः स्थ।

• (झ) त्वं क्रीडकः असि।
युवां क्रीडकौ स्थः।
यूयं क्रीडकाः स्थ।

• यथा – त्वं क्रीडिका असि। युवां क्रीडिके स्थः। यूयं क्रीडिकाः स्थ।

• (ञ) त्वम् अधिवक्त्री असि।
युवाम् अधिवक्त्र्यौ स्थः।
यूयम् अधिवक्त्र्यः स्थ।

• (ट) त्वं छात्रा असि।
युवां छात्रे स्थः।
यूयं छात्राः स्थ।

• (ठ) त्वं धाविका असि।
युवां धाविके स्थः।
यूयं धाविकाः स्थ।

४. उदाहरणानुगुणं वाक्यानि परस्परं योजयन्तु:

एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
यथा - त्वं बालिका असि।	युवां बालिके स्थः।	यूयं बालिकाः स्थ।
(क) त्वं छात्रः असि।	युवां छात्रौ स्थः।	यूयं छात्राः स्थ।
(ख) अहं गायकः अस्मि।	आवां गायकौ स्वः।	वयं गायकाः स्मः।
(ग) अहं शिक्षकः अस्मि।	आवां शिक्षकौ स्वः।	वयं शिक्षकाः स्मः।
(घ) अहं नर्तकी अस्मि।	आवां नर्तक्यौ स्वः।	वयं नर्तक्यः स्मः।
(ङ) त्वं गृहिणी असि।	युवां गृहिण्यौ स्थः।	यूयं गृहिण्यः स्थ।
(च) अहम् आरक्षकः अस्मि।	आवाम् आरक्षकौ स्वः।	वयम् आरक्षकाः स्मः।
(छ) त्वं सैनिकः असि।	युवां सैनिकौ स्थः।	यूयं सैनिकाः स्थ।
(ज) त्वं चिकित्सकः असि।	युवां चिकित्सकौ स्थः।	यूयं चिकित्सकाः स्थ।
(झ) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि।	आवां तन्त्रज्ञौ स्वः।	वयं तन्त्रज्ञाः स्मः।

५. उदाहरणानुगुणम् उत्तराणां प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु:

यथा - त्वं चिकित्सकः। ➔ त्वं कः?

• (क) त्वं तन्त्रज्ञः। ➔ त्वं कः?

• (ख) युवां बालकौ। ➔ युवां कौ?

• (ग) यूयं छात्राः। ➔ यूयं के?

• (घ) सा शिक्षिका। ➔ सा का?

• (ङ) आवां नर्तक्यौ। ➔ आवां के?

• (च) वयं गायकाः। ➔ वयं के?

bhagwatdarshan.com

५. योग्यताविस्तारः परियोजनाकार्यम् च

✦ पुरुष-परिचयः (Persons in Sanskrit)

• प्रथमपुरुषः (भवान्/सः): भवान्/भवती अस्ति, भवन्तौ/भवत्यौ स्तः, भवन्तः/भवत्यः सन्ति। (गच्छति, गच्छतः, गच्छन्ति)

• मध्यमपुरुषः (त्वम्): त्वं, युवां, यूयम् – एतेषां प्रयोगः मध्यमपुरुषस्य क्रियापदेन सह भवति। (गच्छसि, गच्छथः, गच्छथ)

• उत्तमपुरुषः (अहम्): अहम्, आवां, वयम् - एतेषां प्रयोगः उत्तमपुरुषस्य क्रियापदेन सह भवति। (गच्छामि, गच्छावः, गच्छामः)

✦ उत्तमपुरुष-क्रियापद-कविता

गौतम् - अहं पठामि संस्कृतम्। अहं वदामि संस्कृतम्।
अहं लिखामि संस्कृतम्। सदैव सुन्दराक्षरम्॥
अहं स्मरामि मातरम्। अहं भजामि मातरम्।
अहं नमामि मातरम्। सदैव भक्तिपूर्वकम्॥

✦ परियोजनाकार्यम्: अस्मद्-युष्मद् शब्दरूप-सारणी

(अस्मद्-युष्मद्-शब्दयोः सर्वाणि रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखन्तु)

अस्मद् (मैं/हम) शब्दरूपाणि:

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	अहम्	आवाम्	वयम्
द्वितीया	माम् / मा	आवाम् / नौ	अस्मान् / नः
तृतीया	मया	आवाभ्याम्	अस्माभिः
चतुर्थी	मह्यम् / मे	आवाभ्याम् / नौ	अस्मभ्यम् / नः
पञ्चमी	मत्	आवाभ्याम्	अस्मत्
षष्ठी	मम / मे	आवयोः / नौ	अस्माकम् / नः
सप्तमी	मयि	आवयोः	अस्मासु

युष्मद् (तुम/आप) शब्दरूपाणि:

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	त्वम्	युवाम्	यूयम्
द्वितीया	त्वाम् / त्वा	युवाम् / वाम्	युष्मान् / वः
तृतीया	त्वया	युवाभ्याम्	युष्माभिः
चतुर्थी	तुभ्यम् / ते	युवाभ्याम् / वाम्	युष्मभ्यम् / वः
पञ्चमी	त्वत्	युवाभ्याम्	युष्मत्
षष्ठी	तव / ते	युवयोः / वाम्	युष्माकम् / वः
सप्तमी	त्वयि	युवयोः	युष्मासु

प्रस्तुति: bhagwatdarshan.com