श्रीमद्भागवतमहापुराणम् - पञ्चमस्कन्धः
भरतचरिते भगवत्परिचर्यायां सप्तमोऽध्यायः (भावार्थ सहित)
श्रीशुक उवाच
भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपरः पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १॥
भावार्थ: श्रीशुकदेव जी कहते हैं—जब भगवान ऋषभदेव ने महाभागवत भरत जी को पृथ्वी के पालन का भार सौंपा, तब पिता की आज्ञा का पालन करते हुए उन्होंने विश्वरूप की कन्या पञ्चजनी से विवाह किया।
तस्यामु ह वा आत्मजान्कार्त्स्न्येनानुरूपानात्मनः पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २॥
भावार्थ: जिस प्रकार अहंकार से पंचतन्मात्राएँ उत्पन्न होती हैं, उसी प्रकार उन्होंने पञ्चजनी के गर्भ से अपने ही समान सर्वगुण सम्पन्न पाँच पुत्र उत्पन्न किए, जिनके नाम थे—सुमति, राष्ट्रभृत, सुदर्शन, आवरण और धूम्रकेतु।
अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३॥
भावार्थ: पहले इस खण्ड (देश) का नाम अजनाभ वर्ष था, किन्तु राजा भरत के समय से ही लोग इसे 'भारतवर्ष' के नाम से पुकारने लगे।
स बहुविन्महीपतिः पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमानाः प्रजाः स्वधर्ममनुवर्तमानः पर्यपालयत् ॥ ४॥
भावार्थ: वे अत्यंत ज्ञानी महाराजा भरत अपने पिता और पितामह (दादा) के समान ही अपनी प्रजा से अगाध प्रेम करते थे। उन्होंने अपने-अपने वर्ण और आश्रम के धर्मों का पालन करने वाली प्रजा का, स्वयं स्वधर्म में स्थित रहते हुए, भली-भांति पालन किया।
ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचैः श्रद्धयाहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चा-तुर्होत्रविधिना ॥ ५॥
भावार्थ: उन्होंने अग्निहोत्र, दर्श, पूर्णमास, चातुर्मास्य, पशुयाग और सोमयाग आदि छोटे-बड़े अनेक यज्ञों (प्रकृति और विकृति) के द्वारा, पूरी श्रद्धा के साथ चातुर्होत्र विधान (चार ऋत्विजों द्वारा सम्पन्न) से यज्ञ-स्वरूप भगवान की आराधना की।
सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनिया-मकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हविःष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान्पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६॥
भावार्थ: जब उन विभिन्न यज्ञों का अनुष्ठान होता और उनके सभी अंग पूरे हो जाते, तब राजा भरत उन यज्ञों से उत्पन्न होने वाले 'अपूर्व' (धर्म रूपी फल) को, सम्पूर्ण देवताओं को प्रकट करने वाले मंत्रों के अर्थ-नियामक, साक्षात कर्ता और परम देवता भगवान वासुदेव (परब्रह्म यज्ञपुरुष) में ही समर्पित कर देते। वे अपनी इस कुशलता से कर्म-वासनाओं (कषाय) को नष्ट कर चुके थे। जब अध्वर्यु लोग देवताओं के लिए हवि (आहुति) ग्रहण करते, तब यजमान भरत उन यज्ञ-भागी देवताओं को भगवान के अंगों के रूप में ही ध्यान करते थे।
एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमाला-रिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७॥
भावार्थ: इस प्रकार निष्काम कर्मों की शुद्धि से उनका अन्तःकरण अत्यंत शुद्ध (विशुद्ध सत्त्व) हो गया था। उनके हृदय रूपी आकाश में, जो श्रीवत्स, कौस्तुभमणि, वनमाला, शंख, चक्र और गदा आदि धारण किए हुए हैं और भक्तों के हृदय में सदा विराजमान रहते हैं, उन महापुरुष रूप परब्रह्म भगवान वासुदेव के प्रति उनकी उत्कृष्ट भक्ति दिनों-दिन अत्यंत वेग से बढ़ने लगी।
एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकल-सम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात्पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८॥
भावार्थ: इस प्रकार एक करोड़ वर्ष (हजार अयुत वर्ष) तक राज्य करने के बाद, जब उनके कर्मों की समाप्ति और मोक्ष का समय निकट आ गया, तब उन्होंने अपने द्वारा भोगे गए उस पैतृक राज्य-सम्पत्ति को अपने पुत्रों में उनके अधिकार के अनुसार बांट दिया और स्वयं सम्पूर्ण सम्पत्तियों से युक्त अपने राजमहल को छोड़कर पुलहाश्रम (हरिहरक्षेत्र) की ओर प्रस्थान किया।
यत्र ह वाव भगवान्हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९॥
भावार्थ: उस पुलहाश्रम में भगवान श्रीहरि आज भी वहां के निवासियों (अपने भक्तों) पर वात्सल्य (प्रेम) के कारण उनकी इच्छानुसार रूप धारण करके प्रत्यक्ष दर्शन देते हैं।
यत्राश्रमपदान्युभयतो नाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वतः पवित्री करोति ॥ १०॥
भावार्थ: उस आश्रम के दोनों ओर चक्रनदी (गण्डकी) बहती है, जो अपने भीतर नाभि-चिन्हों वाले चक्राकार शालग्राम शिलाओं (दृषच्चक्र) को धारण किए हुए सम्पूर्ण क्षेत्र को सब ओर से पवित्र करती है।
तस्मिन्वाव किल स एकलः पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभिः कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशमः परां निर्वृतिमवाप ॥ ११॥
भावार्थ: उसी पुलहाश्रम के उपवन (बगीचे) में भरत जी अकेले रहने लगे। वे विभिन्न प्रकार के पुष्पों, कोमल पल्लवों, तुलसी-दलों, जल और कंद-मूल-फलों के उपहारों से भगवान की आराधना करने लगे। समस्त विषयों की अभिलाषाओं से मुक्त होकर और परम शांति को प्राप्त करके वे एकांत में ब्रह्मानन्द का अनुभव करने लगे।
तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्यः प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भिद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लाद-गम्भीरहृदय-ह्रदावगाढ-धिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२॥
भावार्थ: इस प्रकार परमपुरुष भगवान की निरन्तर सेवा (परिचर्या) करने से भगवान के प्रति उनका अनुराग (प्रेम) अत्यंत बढ़ गया, जिससे उनका हृदय द्रवीभूत (पिघलकर) शिथिल हो गया। हर्ष के वेग से उनके शरीर के रोम-रोम खिल उठे (रोमांच हो गया)। उत्कंठावश निकले हुए प्रेमाश्रुओं से उनकी दृष्टि रुक गई। इस प्रकार अपने प्रियतम प्रभु के लाल-लाल चरणकमलों के ध्यान से परिपक्व हुए भक्तियोग के कारण वे परमानन्द रूपी गहरे हृदय-सरोवर में ऐसे डूब गए कि उन्हें अपनी की जा रही भगवान की पूजा का भी स्मरण नहीं रहा।
इत्थं धृतभगवद्व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्र कपिश-कुटिलजटाकलापेन च विरोचमानः सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेत होवाच ॥ १३॥
भावार्थ: इस प्रकार भगवान के व्रत को धारण किए हुए, मृगचर्म पहने हुए और तीनों समय स्नान करने से गीली तथा भूरी-घुंघराली जटाओं के भार से वे अत्यंत सुशोभित हो रहे थे। वे उदित होते हुए सूर्यमण्डल में स्थित हिरण्मय पुरुष (भगवान नारायण) की सूर्य-संबंधी ऋचा (गायत्री मंत्र) से स्तुति करते हुए यह कहने लगे—
परोरजः सवितुर्जातवेदो
देवस्य भर्गो मनसेदं जजान।
सुरेतसादः पुनराविश्य चष्टे
हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिमः ॥ १४॥
भावार्थ: "हम सूर्यमण्डल में स्थित उन परम प्रकाशमान भगवान (हिरण्मय पुरुष) की उपासना करते हैं, जो प्रकृति (रजोगुण आदि) से परे हैं। जिन्होंने केवल अपने संकल्प (मन) से ही इस जगत की रचना की है और फिर जो इसमें जीवरूप से प्रवेश करके (अपनी दी हुई शक्ति से) बुद्धि आदि का अनुसरण करते हुए विषयों को ग्रहण करने वाले जीव की रक्षा करते हैं।"

