सेवा हि परमो धर्म:
पञ्चम: पाठ: (पाठ ५) — दीपकम् भाग २ (कक्षा ७)
१. पाठ-परिचयः
| संस्कृत संवादः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| आचार्या: प्रियच्छात्रा:! जीवने सफलतायै मानव: किं किम् अर्जयेत्? | आचार्या: प्यारे छात्रों! जीवन में सफलता के लिए मनुष्य को क्या-क्या अर्जित करना चाहिए (कमाना चाहिए)? |
| छात्राः: विद्याम्! उपाधिम्! पदवीम्! धनम्! | छात्र: विद्या (ज्ञान)! उपाधि (डिग्री)! पदवी (पद)! धन! |
| आचार्या: किम् एतदेव पर्याप्तम्? अन्यत् किम् आवश्यकं महोदये? | आचार्या: क्या इतना ही पर्याप्त है? (छात्र पूछते हैं) और क्या आवश्यक है महोदया? |
| आचार्या: मानवीयाः गुणाः अपि आवश्यकाः भोः! यथा सिद्धार्थस्य जीवने विद्या, धनं, पदं च सर्वमपि आसीत्। किन्तु मानवीयगुणैः एव सः महात्मा बुद्ध: जातः । | आचार्या: अरे! मानवीय गुण भी आवश्यक हैं। जैसे सिद्धार्थ के जीवन में विद्या, धन और पद सब कुछ था। किन्तु मानवीय गुणों के कारण ही वे महात्मा बुद्ध बने। |
| छात्रः: आर्ये! के ते मानवीयाः गुणाः ? | छात्र: आर्या! वे मानवीय गुण कौन-से हैं? |
| आचार्या: सत्यं, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकारः, अक्रोधः इत्यादयः मानवीयाः गुणाः सन्ति। अद्य एतैः गुणैः सम्बद्धाम् एकां कथां पठामः । | आचार्या: सत्य, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकार, क्रोध न करना इत्यादि मानवीय गुण हैं। आज हम इन गुणों से जुड़ी एक कहानी पढ़ेंगे। |
| छात्राः: आम्, मान्ये! वयम् अपि पठितुम् इच्छामः । | छात्र: हाँ माननीया! हम भी पढ़ना चाहते हैं। |
२. नागार्जुनस्य कथा
| संस्कृत कथा | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| नागार्जुनः प्रसिद्धः रसायनशास्त्रज्ञः चिकित्सकः च आसीत्। सः अहोरात्रं प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म। एकदा स: महाराजं निवेदितवान् – “महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति। राजा एतद् अङ्गीकृतवान् उक्तवांश्च – ‘अस्तु, अहं व्यवस्थां करोमि। श्वः केचन योग्याः युवकाः आगमिष्यन्ति। भवान् परीक्षां कृत्वा तेषु युवकेषु कमपि योग्यं स्वीकरोतु’ इति। | नागार्जुन एक प्रसिद्ध रसायनशास्त्री और चिकित्सक (वैद्य) थे। वे दिन-रात अपनी प्रयोगशाला में काम किया करते थे। एक बार उन्होंने महाराज से निवेदन किया - "महाराज! मेरे चिकित्सा कार्य के लिए एक सहायक की आवश्यकता है।" राजा ने यह स्वीकार कर लिया और कहा - "ठीक है, मैं व्यवस्था करता हूँ। कल कुछ योग्य युवक आएँगे। आप परीक्षा लेकर उन युवकों में से किसी योग्य व्यक्ति को स्वीकार कर लें।" |
| अन्यस्मिन् दिने द्वौ युवकौ आगतवन्तौ। नागार्जुनः द्वयोः विद्याभ्यासविषये पृष्टवान्। द्वयोः अपि विद्याभ्यासविषयः समानः एव आसीत्। तदा नागार्जुनः तौ एकं विशिष्टं रसायनं निर्माय आगच्छताम् इति सूचितवान्। तदर्थं दिनद्वयस्य अवसरं दत्तवान्। “गमनसमये राजमार्गेण गच्छताम्” इत्यपि सूचितवान्। | अगले दिन दो युवक आए। नागार्जुन ने दोनों से उनकी शिक्षा के विषय में पूछा। दोनों की पढ़ाई का विषय एक जैसा ही था। तब नागार्जुन ने उन दोनों को निर्देश दिया कि वे एक विशेष रसायन बनाकर आएँ। इसके लिए उन्होंने दो दिन का समय दिया। उन्होंने यह भी निर्देश दिया कि "जाते समय मुख्य मार्ग (राजमार्ग) से ही जाना।" |
| दिनद्वयानन्तरं नागार्जुनस्य समीपे प्रथमः युवकः आगतवान्। “औषधनिर्माणे किमपि कष्टं न अभवत् खलु?” इति नागार्जुनः पृष्टवान्। युवकः स्वनिष्ठां दर्शयितुं स्वगृहस्य समस्याः वर्णितवान् – “पितुः उदरवेदना, मातुः ज्वरः च आसीत्। तथापि अहं तत्सर्वं परित्यज्य औषधं निर्मितवान्” इति उक्त्वा नागार्जुनाय रसायनं दत्तवान्। | दो दिनों के बाद नागार्जुन के पास पहला युवक आया। नागार्जुन ने पूछा, "औषधि (दवा) बनाने में कोई कष्ट तो नहीं हुआ न?" युवक ने अपना समर्पण दिखाने के लिए अपने घर की समस्याएँ बताईं - "पिता जी को पेट में दर्द था, और माता जी को बुखार था। फिर भी मैंने वह सब छोड़कर औषधि बनाई है।" ऐसा कहकर उसने नागार्जुन को रसायन दे दिया। |
| तदभ्यन्तरे द्वितीयः युवकः अपि आगतवान्। सः खिन्नः आसीत्। तमपि नागार्जुनः पृष्टवान्। तदा युवकः उक्तवान् “अहम् औषधं निर्मातुं न शक्तवान्” इति। “किमर्थं न शक्तवान्?” इति नागार्जुनः पृच्छति। युवकः उक्तवान् – “राजमार्गे अहं कञ्चित् रोगिणं दृष्टवान्। तस्य परिस्थितिः शोचनीया आसीत्। अहं तं स्वगृहं नीतवान्। दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसम्। अद्य प्रातः सः स्वस्थः अभवत्। अहं ततः साक्षात् अत्र आगतवान्। रसायननिर्माणार्थं समयम् एव न प्राप्तवान्” इति। | इसी बीच दूसरा युवक भी आ गया। वह दुखी था। नागार्जुन ने उससे भी पूछा। तब युवक ने कहा, "मैं औषधि नहीं बना सका।" नागार्जुन ने पूछा, "क्यों नहीं बना सके?" युवक ने कहा - "राजमार्ग पर मैंने किसी बीमार (रोगी) को देखा। उसकी स्थिति दयनीय थी। मैं उसे अपने घर ले गया। दो दिनों तक मैं उसी की सेवा में लगा रहा। आज सुबह वह स्वस्थ हो गया। मैं वहाँ से सीधे यहीं आ गया हूँ। मुझे रसायन बनाने के लिए समय ही नहीं मिला।" |
| तदनन्तरं नागार्जुनः द्वितीयं युवकं सहायकत्वेन स्वीकृतवान्। राजा एतं वृत्तान्तं श्रुत्वा आश्चर्यं प्रकटितवान्। सः नागार्जुनं पृष्टवान् – “प्रथमः युवकः औषधं कृत्वा आनीतवान्। द्वितीयः तथा न कृतवान्। तथापि भवान् किमर्थं द्वितीयं चितवान्”? नागार्जुनः अवदत् – “द्वितीयः अपि औषधनिर्माणे कुशलः अस्ति। किन्तु तेन समयः न प्राप्तः। यतः सः सेवायां निरतः आसीत्। तं रोगिणम् अहं पूर्वमेव मार्गे दृष्टवान्। अतः ‘राजमार्गेण गन्तव्यम्’ इति अहं युवकद्वयं सूचितवान्। प्रथमः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान्। सः यन्त्रवत् कार्यं करोति। तस्मिन् सेवायाः भावना नास्ति। सेवाभावनां विना चिकित्सकः कथं भवेत्? अतः अहं द्वितीयस्य चयनं कृतवान्” इति। | इसके बाद नागार्जुन ने दूसरे युवक को अपने सहायक के रूप में स्वीकार कर लिया। राजा ने यह घटना सुनकर आश्चर्य प्रकट किया। उन्होंने नागार्जुन से पूछा - "पहले युवक ने औषधि बनाकर लाई। दूसरे ने ऐसा नहीं किया। फिर भी आपने दूसरे को क्यों चुना?" नागार्जुन बोले - "दूसरा युवक भी औषधि बनाने में कुशल है। परन्तु उसे समय नहीं मिला। क्योंकि वह सेवा में लगा हुआ था। उस बीमार व्यक्ति को मैंने पहले ही रास्ते में देख लिया था। इसीलिए मैंने दोनों युवकों को 'राजमार्ग से जाना' ऐसा निर्देश दिया था। पहला युवक बीमार को देखकर भी आगे चला गया। वह मशीन की तरह काम करता है। उसमें सेवा की भावना नहीं है। सेवा भावना के बिना कोई चिकित्सक कैसे हो सकता है? इसीलिए मैंने दूसरे का चयन किया।" |
३. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| उपाधिम् | उपाधि को | Degree |
| पदवीम् | पदवी | Designation/ Position |
| मानवीयाः | मानवों में होने वाले | Humane |
| रसायनशास्त्रज्ञः | रसायन शास्त्र का विशेषज्ञ | Chemist & Druggist |
| चिकित्सकः | वैद्य / डॉक्टर | Physician |
| प्रयोगशालायाम् | प्रयोगशाला में | In the laboratory |
| अङ्गीकृतवान् | स्वीकार किया | Accepted |
| व्यवस्थाम् | व्यवस्था को | Arrangement |
| अन्यस्मिन् दिने | अगले दिन | On another day |
| राजमार्गः | राजमार्ग / मुख्य रास्ता | Highway |
| खिन्नः | दुःखी | Sad |
| शक्तवान् | कर सका | (I) could do |
| रोगिणम् | रोगी को | For sick person |
| शोचनीया | दुःखदायी / दयनीय | Miserable |
| निरतः | लगा हुआ / मग्न | Engrossed |
| वृत्तान्तम् | वृत्तान्त / घटना को | Anecdote |
| चितवान् | चुना | Selected |
| यन्त्रवत् | यन्त्र की भाँति | Like a machine |
| कषायम् | काढ़ा को | Herbal decoction |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-२)
| १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तराणि लिखन्तु: | |
|---|---|
| (क) कः प्रसिद्धः चिकित्सकः आसीत्? | नागार्जुनः |
| (ख) अन्यस्मिन् दिवसे कौ आगतौ? | द्वौ युवकौ |
| (ग) कः खिन्नः आसीत्? | द्वितीयः युवकः |
| (घ) रुग्णस्य परिस्थितिः कथम् आसीत्? | शोचनीया |
| (ङ) नागार्जुनः सहायकरूपेण कं चितवान्? | द्वितीयं युवकम् |
| (च) कां विना चिकित्सकः न भवति? | सेवाभावनां |
| (छ) नागार्जुनः युवकौ केन मार्गेण गन्तुं सूचितवान्? | राजमार्गेण |
| २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु: |
|---|
| (क) अहोरात्रं नागार्जुनः कुत्र कार्यं करोति स्म ? ➔ अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म । |
| (ख) नागार्जुनः महाराजं किं निवेदितवान्? ➔ नागार्जुनः महाराजं निवेदितवान् यत् "महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः" इति । |
| (ग) प्रथम: युवक: कथं कार्यं कृतवान्? ➔ प्रथम: युवक: यन्त्रवत् कार्यं कृतवान्, सः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान् । |
| (घ) द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा किं कृतवान्? ➔ द्वितीय: युवक: राजमार्गे रोगिणं दृष्ट्वा तं स्वगृहं नीतवान्, दिनद्वयं तस्य एव सेवायां निरतः आसीत् च । |
| (ङ) सेवाया: भावनां विना किं न भवेत्? ➔ सेवाया: भावनां विना चिकित्सकः न भवेत् । |
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ३-५)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें):
• ‘रसायनम्’ इति शब्दः आयुर्वेदशास्त्रे ‘औषधम्’ इत्यस्मिन् विषये प्रयुज्यते।
• ‘क्तवतु’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे अपि भवति । यथा – पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुं.), पठितवती (स्त्री.)
• ‘रसायनम्’ इति शब्दः आयुर्वेदशास्त्रे ‘औषधम्’ इत्यस्मिन् विषये प्रयुज्यते।
• ‘क्तवतु’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे अपि भवति । यथा – पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुं.), पठितवती (स्त्री.)
| ३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां स्त्रीलिङ्गरूपाणि लिखन्तु: | ||
|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्) | स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
| पठितवान् | पठितवती | पठितवत्यः |
| गतवान् | गतवती | गतवत्यः |
| लिखितवान् | लिखितवती | लिखितवत्यः |
| खादितवान् | खादितवती | खादितवत्यः |
| क्रीडितवान् | क्रीडितवती | क्रीडितवत्यः |
| हसितवान् | हसितवती | हसितवत्यः |
| निवेदितवान् | निवेदितवती | निवेदितवत्यः |
| सूचितवान् | सूचितवती | सूचितवत्यः |
| ४. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां पुंलिङ्गरूपाणि लिखन्तु: | ||
|---|---|---|
| स्त्रीलिङ्गम् | पुंलिङ्गम् (एकवचनम्) | पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्) |
| पठितवती | पठितवान् | पठितवन्तः |
| कृतवती | कृतवान् | कृतवन्तः |
| दृष्टवती | दृष्टवान् | दृष्टवन्तः |
| दत्तवती | दत्तवान् | दत्तवन्तः |
| प्रक्षालितवती | प्रक्षालितवान् | प्रक्षालितवन्तः |
| धावितवती | धावितवान् | धावितवन्तः |
| ५. लट्-लकारस्य वाक्यानि क्तवतु प्रत्ययेन (भूतकाले) परिवर्तयन्तु: |
|---|
| यथा – पिता कषायं पिबति । ➔ पिता कषायं पीतवान्। |
| (क) युवकः आपणं गच्छति । ➔ युवकः आपणं गतवान् । |
| (ख) सः रोटिकां खादति । ➔ सः रोटिकां खादितवान् । |
| (ग) महिला वस्त्रं ददाति । ➔ महिला वस्त्रं दत्तवती । |
| (घ) बालकः द्विचक्रिकात: पतति । ➔ बालकः द्विचक्रिकात: पतितवान् । |
| (ङ) पितामही चलच्चित्रं पश्यति । ➔ पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती । |
| (च) अहं गृहपाठं लिखामि । ➔ अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती । |
| (छ) त्वं कुत्र गच्छसि ? ➔ त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ? |
| (ज) अश्वाः वने धावन्ति । ➔ अश्वाः वने धावितवन्तः । |
| (झ) बालिकाः शीघ्रम् आगच्छन्ति । ➔ बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः । |
| (ञ) वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादामः । ➔ वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः । |
६. अभ्यासः - भाग ३ (प्रश्नोत्तराणि ६)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें):
वर्तमानकाल-क्रियापदेन सह ‘स्म' इति अव्ययस्य योजनेन भूतकालस्य अर्थः भवति । (लट्-लकार (वर्तमानकाल) की क्रिया के साथ 'स्म' जोड़ देने से वह भूतकाल (Past Tense) का अर्थ देने लगती है।)
यथा– सः बाल्ये पुस्तकानि पठति स्म (अपठत्) ।
वर्तमानकाल-क्रियापदेन सह ‘स्म' इति अव्ययस्य योजनेन भूतकालस्य अर्थः भवति । (लट्-लकार (वर्तमानकाल) की क्रिया के साथ 'स्म' जोड़ देने से वह भूतकाल (Past Tense) का अर्थ देने लगती है।)
यथा– सः बाल्ये पुस्तकानि पठति स्म (अपठत्) ।
| ६. ‘स्म’ इति अव्ययपदम् उपयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखन्तु (परिश्रमी कृषकः): |
|---|
| (कोष्ठक में दी गई धातुओं को 'लट्-लकार + स्म' के रूप में लिखकर वाक्य पूरे करें:) |
| कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं गच्छति स्म (गच्छ्)। जलसेचनं करोति स्म (कृ)। कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं स्थापयति स्म (स्थापय्)। सः कृषिकार्यं सम्यक् जानाति स्म (ज्ञा)। अतः अन्ये कृषकाः संशयेन पृच्छन्ति स्म (पृच्छ्)। सः स्वाभिमानेन जीवति स्म (जीव्)। अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्रः’ इति साभिमानं वदति स्म (वद्)। सः क्षेत्रे गोमयं योजयति स्म (योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान्। अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका भवति स्म (भव्)। जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं क्रीणन्ति स्म (क्रीण्)। एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जना: कृषिकार्येण ससुखं जीवन्ति स्म (जीव्)। सः सर्वान् वदति स्म (वद्) “कृषकः न दीनः न च दरिद्रः, परं सर्वेषां पोषकः” इति । |
७. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
| स्वास्थ्यरक्षणाय नियमाः (श्लोकाः) |
|---|
| ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुषः । सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् ।। हिन्दी अर्थ: स्वस्थ व्यक्ति को अपनी आयु की रक्षा के लिए ब्रह्ममुहूर्त में उठना चाहिए। अन्य सब कार्यों को छोड़कर सबसे पहले अपने शरीर की रक्षा करनी चाहिए। भोजनान्ते पिबेत् तक्रं वासरान्ते पिबेत् पयः । निशान्ते च पिबेत् वारि त्रिभी रोगो न जायते ।। हिन्दी अर्थ: भोजन के अन्त में छाछ पीनी चाहिए। दिन के अन्त में (रात को) दूध पीना चाहिए। और रात के अन्त में (सुबह) जल पीना चाहिए। इन तीनों के पालन से रोग उत्पन्न नहीं होता। |
| व्याकरण-पुनरावृत्तिः (भूतकाल के रूप) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| धातु: | लट्-लकारः | लङ्लकारः | क्तवतु (पुं.) | क्तवतु (स्त्री.) | स्म-प्रयोगः |
| गम् | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् | गतवती | गच्छति स्म |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् | लिखितवती | लिखति स्म |
| गा | गायति | अगायत् | गीतवान् | गीतवती | गायति स्म |
| पा | पिबति | अपिबत् | पीतवान् | पीतवती | पिबति स्म |
| श्रु | शृणोति | अशृणोत् | श्रुतवान् | श्रुतवती | शृणोति स्म |
| दा | ददाति | अददात् | दत्तवान् | दत्तवती | ददाति स्म |
| ज्ञा | जानाति | अजानात् | ज्ञातवान् | ज्ञातवती | जानाति स्म |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् | कृतवती | करोति स्म |
| दृश् | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् | दृष्टवती | पश्यति स्म |
| स्था | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् | स्थितवती | तिष्ठति स्म |
परियोजनाकार्यम्:
१. परहितार्थं सेवारतानां प्रेरकाणां महात्मनां जीवनसम्बद्धां कथां सङ्गृह्णन्तु।
२. अस्माकं समाजे कुटुम्बे वा सेवाकार्यं कुर्वतः जनद्वयस्य विवरणं लिखन्तु।
३. भवतां परिवेशे विद्यमानानाम् आयुर्वेदीयसस्यानां पदार्थानां च नामानि लिखन्तु। तेषां स्वास्थ्यरक्षणलाभान् लिखन्तु। यथा – बिल्वं पाचनक्रियां वर्धते। लवङ्गं दन्तसमस्याः कासं च नाशयति ।
४. अध: कानिचन चित्राणि वाक्यानि च सन्ति । इदानीम् उचितं वाक्यं चित्रेण सह योजयन्तु। (वाक्यानि: धेनुर्माता परमशिवा, नित्यं मातापित्रोः सेवा, रोगातुरणाम् उपचार:, गृहकार्येषु भगिन्या: साहाय्यम्, परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम्।)
१. परहितार्थं सेवारतानां प्रेरकाणां महात्मनां जीवनसम्बद्धां कथां सङ्गृह्णन्तु।
२. अस्माकं समाजे कुटुम्बे वा सेवाकार्यं कुर्वतः जनद्वयस्य विवरणं लिखन्तु।
३. भवतां परिवेशे विद्यमानानाम् आयुर्वेदीयसस्यानां पदार्थानां च नामानि लिखन्तु। तेषां स्वास्थ्यरक्षणलाभान् लिखन्तु। यथा – बिल्वं पाचनक्रियां वर्धते। लवङ्गं दन्तसमस्याः कासं च नाशयति ।
४. अध: कानिचन चित्राणि वाक्यानि च सन्ति । इदानीम् उचितं वाक्यं चित्रेण सह योजयन्तु। (वाक्यानि: धेनुर्माता परमशिवा, नित्यं मातापित्रोः सेवा, रोगातुरणाम् उपचार:, गृहकार्येषु भगिन्या: साहाय्यम्, परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम्।)


Atee uttam
जवाब देंहटाएं