क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
षष्ठ: पाठ: (पाठ ६) — दीपकम् भाग २ (कक्षा ७)
१. पाठ-परिचयः
| संस्कृत संवादः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| दीपिका: अरे भारति ! बहि: वृष्टिः अस्ति, कथं क्रीडाम:? | दीपिका: अरे भारती! बाहर बारिश हो रही है, कैसे खेलेंगे? |
| भारती: सखि दीपिके! वयम् अधुना क्रीडितुम् अभिलषाम: । वृष्टिः अस्तु नाम । इच्छा अस्ति चेत् क्रीडाम: । बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति । एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः ! ‘अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति । | भारती: सखी दीपिका! हम अभी खेलना चाहते हैं। बारिश होती रहे। इच्छा है तो खेलेंगे। बाहर जाने की आवश्यकता ही नहीं है। अरे! यह एक नया खेल है 'अन्त्याक्षरी खेल'। |
| दीपिका: किम् अन्त्याक्षरी क्रीडा? अहमपि क्रीडामि । | दीपिका: क्या अन्त्याक्षरी खेल? मैं भी खेलूँगी। |
| भारती: अवश्यम्। आगच्छन्तु। वयं सर्वे क्रीडाम: । | भारती: ज़रूर। आ जाओ। हम सब खेलेंगे। |
| अन्यः: सखि! तर्हि क्रीडाया: नियमान् सूचयतु । | अन्य: सखी! तो खेल के नियम बताओ। |
| भारती: वयं गणद्वयं रचयाम: । प्रथमगणस्य नाम — ‘ज्ञानमाला’ एवं च द्वितीयगणस्य नाम — ‘रत्नमाला’। आदौ प्रथमगणस्य सदस्य: एकं पद्यं गायति । तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्य: सदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति, एवं क्रमश: क्रीडा प्रचलति । | भारती: हम दो दल बनाते हैं। पहले दल का नाम - 'ज्ञानमाला' और दूसरे दल का नाम - 'रत्नमाला'। शुरुआत में पहले दल का सदस्य एक पद्य गाएगा। उस पद्य के अंतिम व्यञ्जन वर्ण से दूसरे दल का सदस्य या सदस्या कोई अन्य श्लोक गाएगा, इसी क्रम से खेल चलेगा। |
| सर्वे: अहो ! महान् आनन्द: भविष्यति, तर्हि क्रीडाम: । आदौ ज्ञानमालागण: ‘र’ इति अक्षरात् पद्यं गायति तत: रत्नमालागण: वदति । | सभी: अहो! बहुत आनन्द आएगा, तो खेलते हैं। शुरुआत में ज्ञानमाला दल 'र' अक्षर से पद्य गाएगा, उसके बाद रत्नमाला दल बोलेगा। |
२. श्लोकान्त्याक्षरी (श्लोकाः १-३)
| ज्ञानमालागण: (श्लोक १) | |
|---|---|
| रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवा:। विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुका:।।१।। (क्) | अन्वयः: रूपयौवनसम्पन्ना: विशालकुलसम्भवा: (परन्तु) विद्याहीना: (जनाः) निर्गन्धा: किंशुका: इव न शोभन्ते । भावार्थः: जिनके पास सुन्दर रूप है, यौवन है, उत्तम कुल में जन्म भी प्राप्त किया है, किन्तु यदि वे विद्या प्राप्त नहीं करते हैं तो उनकी शोभा नहीं होती। जैसे खिले हुए पलाश के पेड़ देखने में बहुत सुन्दर होते हैं, किन्तु उनमें सुगन्ध नहीं होती। अतः रूप, यौवन और उच्च कुल की अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है। |
| रत्नमालागण: (श्लोक २) - 'क्' वर्णात् | |
|---|---|
| काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्। व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ।।२।। (व्) | अन्वयः: धीमतां काल: काव्यशास्त्रविनोदेन मूर्खाणां च (काल:) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति । भावार्थः: बुद्धिमान लोग काव्यों और शास्त्रों के अध्ययन (मनोरंजन) से समय का सदुपयोग करते हैं, परन्तु मूर्ख लोग सोने में, आपस में झगड़ा करने में अथवा बुरी आदतों में अमूल्य समय का दुरुपयोग करते हैं। |
| ज्ञानमालागण: (श्लोक ३) - 'व्' वर्णात् | |
|---|---|
| विद्या विवादाय धनं मदाय शक्ति: परेषां परिपीडनाय । खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ।।३।। (य्) | अन्वयः: खलस्य विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्ति: परेषां परिपीडनाय (च भवति)। (परं) साधो: एतद्-विपरीतं (विद्या) ज्ञानाय (धनं) दानाय (शक्तिः) रक्षणाय च (भवति)। भावार्थः: दुष्ट व्यक्ति विद्या का उपयोग झगड़ने के लिए, धन का उपयोग अहंकार के लिए, और शक्ति का उपयोग दूसरों को पीड़ा पहुँचाने के लिए करता है। किन्तु सज्जन का स्वभाव इसके विपरीत होता है। वह विद्या का उपयोग दूसरों का ज्ञान बढ़ाने के लिए, धन का उपयोग दान के लिए, और शक्ति का उपयोग दुर्बलों की रक्षा के लिए करता है। |
३. श्लोकान्त्याक्षरी (श्लोकाः ४-६)
| अन्य श्लोकाः (श्लोक ४) | |
|---|---|
| येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्म:। ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ।।४।। (त्) | अन्वयः: येषां (जनानां) विद्या न, तप: न, दानं न, ज्ञानं न, शीलं न, गुण: न, धर्म: (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता: मृगा: मनुष्यरूपेण चरन्ति । भावार्थः: जो लोग विद्या प्राप्त नहीं करते, कठिन तप नहीं करते, दान नहीं करते, ज्ञान अर्जित नहीं करते, अच्छे चरित्र वाले नहीं होते, गुणवान नहीं होते और धर्म का आचरण नहीं करते, वे इस धरती पर भार-स्वरूप होकर पशुओं के समान मनुष्यों के रूप में इधर-उधर घूमते (चरते) हैं। |
| अन्य श्लोकाः (श्लोक ५) | |
|---|---|
| तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी । तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ।।५।। (व्) | अन्वयः: यदा विद्या भवेत्, तदा तव वृत्ति:, कीर्ति:, लक्ष्मी:, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं, परा शान्ति: च (भवेत्)। भावार्थः: यदि तुम विद्या प्राप्त करते हो (जब तुम्हारे पास विद्या होगी), तब तुम्हें रोजगार (आजीविका), यश, धन, कीर्ति देने वाली वाणी, वास्तविक तत्त्वज्ञान और परम शान्ति प्राप्त होगी। अतः निरन्तर विद्या प्राप्त करनी चाहिए। |
| अन्य श्लोकाः (श्लोक ६) | |
|---|---|
| विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरु:। विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीन: पशु: ।।६।। (श्) | अन्वयः (सारांश): विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं (च अस्ति)। विद्या भोगकरी यशःसुखकरी (च अस्ति)। विद्या गुरूणां गुरुः (अस्ति)। विद्या विदेशगमने बन्धुजनः (भवति)। विद्या परा देवता (अस्ति)। विद्या राजसु पूज्यते, धनं न हि (पूज्यते)। विद्याविहीनः (जनः) पशुः (भवति)। भावार्थः: विद्या मनुष्य का सबसे श्रेष्ठ सौन्दर्य है, यह छिपा हुआ गुप्त धन है। विद्या सुख-सुविधा, यश और आनन्द देने वाली है। विद्या गुरुओं की भी गुरु है। विदेश जाने पर विद्या मित्र के समान होती है। विद्या सबसे बड़ी देवता है। राजाओं के दरबार में विद्या की ही पूजा होती है, धन की नहीं। अतः विद्या से रहित मनुष्य पशु के समान होता है। |
४. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| ननु | है न | Isn’t it |
| रूपयौवनसम्पन्ना: | सौन्दर्य और यौवन से सम्पन्न | Handsome & Youthful |
| विशालकुलसम्भवा: | विशिष्ट परिवार में जन्मे हुए | Born in a privileged family |
| निर्गन्धा: | गंधहीन | Without fragrance |
| किंशुका: | ढाक/टेसू का पेड़ | Flame of the forest trees |
| धीमताम् | बुद्धिमान लोगों का | Of Intelligent people |
| व्यसनेन | भोग-विलास के द्वारा | By addiction / bad habits |
| मदाय | अभिमान के लिए | For arrogance |
| परिपीडनाय | कष्ट देने के लिए | For troubling |
| खलः | दुर्जन | Wicked |
| शीलम् | चरित्र | Character |
| मर्त्यलोके | संसार में | In this world |
| भुवि | धरती पर | On the earth |
| भारभूता: | भार | Burden |
| वृत्ति: | आजीविका | Occupation |
| लक्ष्मी: | सम्पत्ति | Wealth |
| यशस्विनी | कीर्ति से युक्त | Endowed with fame |
| तत्त्वज्ञानम् | यथार्थ ज्ञान | Real knowledge |
| प्रच्छन्नगुप्तम् | ढँका हुआ और सुरक्षित | Covered and concealed |
| भोगकरी | सुख-सुविधाओं को देने वाली | Giving materialistic pleasure |
| यशःसुखकरी | ख्याति तथा सुख देने वाली | Giving fame and happiness |
| विदेशगमने | विदेश जाने पर | While travelling other places |
| परा | श्रेष्ठ | Great |
| विद्याविहीन: | विद्या-रहित | Devoid of education |
५. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
| १. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु: | |
|---|---|
| (क) विद्याहीना: कीदृशाः किंशुका: इव न शोभन्ते? | निर्गन्धाः |
| (ख) धीमतां कालः कथं गच्छति? | काव्यशास्त्रविनोदेन |
| (ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति? | मूर्खाणां |
| (घ) खलस्य विद्या किमर्थम्? | विवादाय |
| (ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम्? | ज्ञानाय |
| (च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति? (योग्यताविस्तर-श्लोकात्) | ताराणाम् |
| (छ) सर्वधनप्रधानं किम्? (योग्यताविस्तर-श्लोकात्) | विद्याधनम् |
| २. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु: |
|---|
| (क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते? ➔ रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः अपि विद्याहीनाः जनाः निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते । |
| (ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति? ➔ मूर्खाणां कालः व्यसनेन, निद्रया, कलहेन वा गच्छति । |
| (ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति? ➔ दुर्जनः विद्यायाः उपयोगं विवादाय, धनस्य उपयोगं मदाय, शक्तेः च उपयोगं परेषां परिपीडनाय करोति । |
| (घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति? ➔ येषां न विद्या, न तपः, न दानं, न ज्ञानं, न शीलं, न गुणः, न धर्मः अस्ति, ते मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति । |
| (ङ) शनैः शनैः कानि साधनीयानि? (पाठ-सम्बद्धम्) ➔ पन्थाः, कन्था, पर्वतलङ्घनम्, विद्या, वित्तं च एतानि पञ्च शनैः शनैः साधनीयानि । |
| ३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु (सही मिलान करें): | |
|---|---|
| • तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च ➔ | यदा विद्या भवेत्तव |
| • खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ➔ | ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय |
| • शनैर्विद्या शनैर्वित्तं ➔ | पञ्चैतानि शनैः शनैः |
| • विद्याहीना न शोभन्ते ➔ | निर्गन्धा इव किंशुका: |
| • न चोरहार्यं न च राजहार्यम् ➔ | न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि |
| • विद्या राजसु पूज्यते ➔ | न हि धनम् |
| • अतो धर्मार्थमोक्षेभ्य: ➔ | विद्याभ्यासं समाचरेत् |
६. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-६)
| ४. रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु (यथा – राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । ➔ राजा कस्याः भूषणं भवति ?): | |
|---|---|
| (क) साधो: विद्या ज्ञानाय भवति । ➔ | साधो: विद्या कस्मै भवति ? |
| (ख) विद्या गुरूणां गुरु: । ➔ | विद्या केषां गुरु: ? |
| (ग) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता: भवन्ति । ➔ | ते कुत्र भुवि भारभूता: भवन्ति ? |
| (घ) विद्याहीना: न शोभन्ते । ➔ | के न शोभन्ते ? |
| (ङ) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम् । ➔ | सर्वस्य लोचनं किम् ? |
| (च) विद्या राजसु पूज्यते । ➔ | विद्या केषु पूज्यते ? |
| (छ) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । ➔ | काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति केषाम् ? |
| ५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु: | |
|---|---|
| (मञ्जूषा: रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय) | |
| सज्जनस्य | दुर्जनस्य |
| • शक्तिः ➔ रक्षणाय | • शक्तिः ➔ परिपीडनाय |
| • विद्या ➔ ज्ञानाय | • विद्या ➔ विवादाय |
| • धनम् ➔ दानाय | • धनम् ➔ मदाय |
| ६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु: | ||
|---|---|---|
| पदम् | विभक्तिः | वचनम् |
| ताराणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् |
| विद्याम् | द्वितीया विभक्तिः | एकवचनम् |
| धनस्य | षष्ठी विभक्तिः | एकवचनम् |
| कलहेन | तृतीया विभक्तिः | एकवचनम् |
| नराणाम् | षष्ठी विभक्तिः | बहुवचनम् |
| मर्त्यलोके | सप्तमी विभक्तिः | एकवचनम् |
| ज्ञानाय | चतुर्थी विभक्तिः | एकवचनम् |
| राजसु | सप्तमी विभक्तिः | बहुवचनम् |
७. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
| विद्याया: सन्दर्भे श्लोकाः |
|---|
| नास्ति विद्यासमो बन्धुर्नास्ति विद्यासमः सुहृत्। नास्ति विद्यासमं वित्तं नास्ति विद्यासमं सुखम्॥ हिन्दी अर्थ: विद्या के समान कोई बन्धु नहीं है, विद्या के समान कोई मित्र नहीं है। विद्या के समान कोई धन नहीं है, और विद्या के समान कोई सुख नहीं है। विद्याभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम्॥ हिन्दी अर्थ: विद्या का अभ्यास, तप, ज्ञान, इन्द्रियों पर संयम, अहिंसा और गुरु की सेवा - ये सब परम कल्याण करने वाले हैं। ज्ञातिभिर्वण्ट्यते नैव चोरेणापि न नीयते। दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम्।। हिन्दी अर्थ: विद्या रूपी रत्न ऐसा महान् धन है जिसे न तो रिश्तेदार बाँट सकते हैं, न ही चोर चुरा सकता है, और दान करने (बाँटने) पर यह कभी कम नहीं होता। |
| 'विद्या' (आकारान्त स्त्रीलिङ्ग) शब्दस्य रूपाणि | |||
|---|---|---|---|
| विभक्ति: | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | विद्या | विद्ये | विद्या: |
| द्वितीया | विद्याम् | विद्ये | विद्या: |
| तृतीया | विद्यया | विद्याभ्याम् | विद्याभि: |
| चतुर्थी | विद्यायै | विद्याभ्याम् | विद्याभ्य: |
| पञ्चमी | विद्याया: | विद्याभ्याम् | विद्याभ्य: |
| षष्ठी | विद्याया: | विद्ययो: | विद्यानाम् |
| सप्तमी | विद्यायाम् | विद्ययो: | विद्यासु |
| संबोधनम् | (हे) विद्ये ! | (हे) विद्ये ! | (हे) विद्या:! |
परियोजनाकार्यम्:
१. क, त, व, म, य इति पञ्चभि: वर्णै: श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु ।
२. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु ।
क्रीडा-नियमाः
पदान्त्याक्षरी क्रीडा: प्रथमः छात्रः – रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः) ➔ द्वितीयः छात्रः – मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः) ➔ तृतीयः छात्रः – वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः)। यदा पदस्य अन्ते ‘म’-वर्णः, विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति तदा पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम्।
क्रियापदानां स्मरणक्रीडा: प्रथमः छात्रः – गच्छति ➔ द्वितीयः छात्रः – गच्छति पठति ➔ तृतीयः छात्रः – गच्छति पठति लिखति। (पूर्वछात्रैः उक्तानि सर्वाणि पदानि स्मृत्वा नूतनं पदं योजनीयम्)।
१. क, त, व, म, य इति पञ्चभि: वर्णै: श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु ।
२. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु ।
क्रीडा-नियमाः
पदान्त्याक्षरी क्रीडा: प्रथमः छात्रः – रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्णः) ➔ द्वितीयः छात्रः – मानवः (‘व’कारः अन्तिमवर्णः) ➔ तृतीयः छात्रः – वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः)। यदा पदस्य अन्ते ‘म’-वर्णः, विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति तदा पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम्।
क्रियापदानां स्मरणक्रीडा: प्रथमः छात्रः – गच्छति ➔ द्वितीयः छात्रः – गच्छति पठति ➔ तृतीयः छात्रः – गच्छति पठति लिखति। (पूर्वछात्रैः उक्तानि सर्वाणि पदानि स्मृत्वा नूतनं पदं योजनीयम्)।

