न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम्
चतुर्थ: पाठ: (पाठ ४) — दीपकम् भाग २ (कक्षा ७)
१. पाठ-परिचयः
| संस्कृत संवादः | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| आचार्यः: प्रियच्छात्राः! एतत् चित्रं पश्यन्तु । चित्रे किं किम् अस्ति ? | आचार्य: प्यारे छात्रों! यह चित्र देखो। चित्र में क्या-क्या है? |
| छात्रः: महोदय ! चित्रे वृक्षः अस्ति । | महोदय! चित्र में पेड़ है। |
| अन्यः छात्रः: महोदय ! शृगालः अस्ति । द्राक्षाफलानि अपि सन्ति । | महोदय! सियार (लोमड़ी) है। अंगूर भी हैं। |
| आचार्यः: बहु सम्यक् । शृगालः किं करोति ? | बहुत अच्छा। सियार क्या कर रहा है? |
| छात्रः: आचार्य ! शृगालः द्राक्षाफलानि खादितुम् इच्छति, किन्तु न शक्नोति । | आचार्य! सियार अंगूर खाना चाहता है, परन्तु खा नहीं पा रहा है। |
| आचार्यः: अहो! भवन्तः कथं जानन्ति ? | अहो! आप लोग कैसे जानते हैं? |
| छात्रः: महोदय ! वयम् एतां कथां मातृभाषया श्रुतवन्तः । | महोदय! हमने यह कहानी अपनी मातृभाषा में सुनी है। |
| आचार्यः: बहु समीचीनम् । तर्हि संस्कृतभाषायाम् एतां कथां गीतरूपेण गायामः अभिनयं च कुर्मः । | बहुत ठीक। तो संस्कृत भाषा में इस कहानी को गीत रूप में गाते हैं और अभिनय करते हैं। |
| छात्राः: अस्तु आचार्य ! कृपया पाठयतु । | ठीक है आचार्य! कृपया पढ़ाइए। |
२. गीतम् - एकः शृगालः
| संस्कृत गीतम् | हिन्दी भावार्थः |
|---|---|
| एकः शृगालः वनं गच्छति । पिपासा, तस्य बुभुक्षा पिपासया बुभुक्षया वनं गच्छति सः वनं गच्छति, सः वनं गच्छति । | एक सियार जंगल में जाता है। प्यास और भूख से व्याकुल होकर वह जंगल में जाता है। वह जंगल में जाता है, वह जंगल में जाता है। |
| तत्र गच्छति, किमपि न लभते इतोऽपि गच्छति, किमपि न लभते श्रान्तः जायते, खिन्नः जायते सः श्रान्तः जायते, खिन्नः जायते | वह वहाँ जाता है, कुछ भी नहीं मिलता। वह इधर-उधर जाता है, कुछ भी नहीं मिलता। वह थक जाता है और दुखी हो जाता है। |
| किं च करोति ? सः किं च करोति ? वामतः पश्यति, दक्षिणतः पश्यति अग्रतः पश्यति, पृष्ठतः पश्यति स्वेदः जायते, तृषा जायते तस्य स्वेदः जायते, तृषा जायते | वह क्या करता है? बायीं ओर देखता है, दाहिनी ओर देखता है। आगे देखता है, पीछे देखता है। उसे पसीना आता है और प्यास लगती है। |
| किं च पश्यति ? सः किं च पश्यति ? किं च पश्यति ? सः किं च पश्यति ? पश्यति द्राक्षालतां सः पश्यति द्राक्षाफलम् | वह क्या देखता है? वह और क्या देखता है? वह अंगूर की बेल को देखता है। वह अंगूर के फल को देखता है। |
| उपरि उपरि लतासु दृश्यते च तत्फलम् अनुक्षणं तन्मुखे रसः जायते किं च करोति ? सः किं च करोति ? एकवारम् उत्पतति, द्विवारम् उत्पतति त्रिवारम् उत्पतति, पुनः पुनः उत्पतति स्वेदः जायते, तस्य श्रमः जायते | बेलों पर बहुत ऊपर उसे फल दिखाई देता है। उसी क्षण उसके मुँह में पानी (लार) आ जाता है। वह क्या करता है? एक बार कूदता है, दो बार कूदता है। तीन बार कूदता है, बार-बार कूदता है। उसे पसीना आता है और वह थक जाता है। |
| किं कथयति ? सः किं कथयति ? आम्लं द्राक्षाफलम् आम्लं द्राक्षाफलम् इत्येवं कथयति, सः पलायते इत्येवं कथयति, सः पलायते ।। | वह क्या कहता है? "अंगूर खट्टे हैं, अंगूर खट्टे हैं।" ऐसा कहकर वह वहाँ से भाग जाता है। |
३. शब्दार्थ-सारणी
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थः | English |
|---|---|---|
| शृगालः | लोमड़ी / सियार | Fox |
| वनम् | जंगल | Forest |
| पिपासा | प्यास | Thirst |
| बुभुक्षा | भूख | Hunger |
| किमपि | कुछ भी | Anything |
| इतोऽपि | और भी | More than this |
| लभते | पाता है | Gets |
| श्रान्तः | थका हुआ | Tired |
| खिन्नः | खेद से युक्त / दुखी | Sad |
| जायते | होता है | Becomes |
| वामतः | बायीं ओर | Towards left |
| दक्षिणतः | दाहिनी ओर | Towards right |
| अग्रतः | आगे | In front |
| पृष्ठतः | पीछे | Behind |
| स्वेदः | पसीना | Sweat |
| तृषा | प्यास | Thirst |
| द्राक्षालताम् | अंगूर की बेल को | Grape-vine climber |
| उपरि | ऊपर | Above |
| दृश्यते | देखा जाता है | Seen |
| अनुक्षणम् | उसी क्षण | Immediately |
| रसः | लार | Saliva |
| एकवारम् | एक बार | Once |
| द्विवारम् | दो बार | Twice |
| उत्पतति | कूदता है | Jumps |
| पुनः पुनः | बार-बार | Frequently |
| कथयति | कहता है | Tells |
| आम्लम् | खट्टा | Sour |
| द्राक्षाफलम् | अंगूर | Grapes |
| पलायते | भाग जाता है | Runs away |
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-३)
| १. एकः शृगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु। | |
|---|---|
| (कक्षा में सभी छात्र अभिनय के साथ इस गीत का गान करें।) |
| २. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु— | |
|---|---|
| (क) कः वनं गच्छति ? | शृगालः |
| (ख) शृगालः कां पश्यति ? | द्राक्षालताम् |
| (ग) शृगालस्य मुखे किं जायते? | रसः |
| (घ) द्राक्षालतायां शृगालः किं पश्यति ? | द्राक्षाफलम् |
| (ङ) द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते? | उपरि |
| (च) किं शृगालः पुनः पुनः उत्पतति ? | आम् |
| (छ) किं शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति ? | न |
| ३. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु— |
|---|
| (क) शृगालः कथं वनं गच्छति ? ➔ शृगालः पिपासया बुभुक्षया च वनं गच्छति । |
| (ख) वनं गत्वा शृगालस्य किं जायते? ➔ वनं गत्वा शृगालः श्रान्तः जायते, खिन्नः जायते । |
| (ग) शृगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति ? ➔ शृगालः द्राक्षाफलम् उपरि उपरि लतासु पश्यति । |
| (घ) द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रस: जायते? ➔ द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे रस: जायते । |
| (ङ) अन्ते शृगालः किं वदति ? ➔ अन्ते शृगालः "आम्लं द्राक्षाफलम् आम्लं द्राक्षाफलम्" इति वदति । |
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ४-७)
अत्र इदम् अवधेयम् (यहाँ यह ध्यान दें)
अस्मिन् पाठे जायते, लभते, पलायते इति एतादृशानि क्रियापदानि सन्ति । एतादृशानां क्रियापदानां रूपाणि लट्-लकारे कथं भवन्ति इति पश्यामः -
अस्मिन् पाठे जायते, लभते, पलायते इति एतादृशानि क्रियापदानि सन्ति । एतादृशानां क्रियापदानां रूपाणि लट्-लकारे कथं भवन्ति इति पश्यामः -
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः पुरुषः | लभते | लभेते | लभन्ते |
| मध्यमः पुरुषः | लभसे | लभेथे | लभध्वे |
| उत्तमः पुरुषः | लभे | लभावहे | लभामहे |
| ४. मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु: | ||
|---|---|---|
| (क) वन्द् धातुः (वन्दना करना) | ||
| वन्दते | वन्देते | वन्दन्ते |
| वन्दसे | वन्देथे | वन्दध्वे |
| वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे |
| (ख) पलाय् धातुः (भागना) | ||
| पलायते | पलायेते | पलायन्ते |
| पलायसे | पलायेथे | पलायध्वे |
| पलाये | पलायावहे | पलायामहे |
| (ग) जन् धातुः (उत्पन्न होना/होना - जायते) | ||
| जायते | जायेते | जायन्ते |
| जायसे | जायेथे | जायध्वे |
| जाये | जायावहे | जायामहे |
| ५. उदाहरणानुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु: | |
|---|---|
| यथा – कम्प् (कम्पते) ➔ कम्पेते ➔ कम्पन्ते | |
| • वर्ध् (वर्धते) ➔ वर्धेते ➔ | वर्धन्ते |
| • वर्त् (वर्तसे) ➔ वर्तेथे ➔ | वर्तध्वे |
| • प्र + काश् (प्रकाशते) ➔ प्रकाशेते ➔ | प्रकाशन्ते |
| • वन्द् (वन्दे) ➔ वन्दावहे ➔ | वन्दामहे |
| • याच् (याचते) ➔ याचेते ➔ | याचन्ते |
| • लज्ज् (लज्जसे) ➔ लज्जेथे ➔ | लज्जध्वे |
| • वीक्ष् (वीक्षते) ➔ वीक्षेते ➔ | वीक्षन्ते |
| • सेव् (सेवे) ➔ सेवावहे ➔ | सेवांमहे |
| • वन्द् (वन्दसे) ➔ वन्देथे ➔ | वन्दध्वे |
| • शुभ् (शोभते) ➔ शोभेते ➔ | शोभन्ते |
| ६. उदाहरणानुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु: | |
|---|---|
| यथा – शत्रुः (पलाय्) ➔ शत्रुः पलायते | चोराः (पलाय्) ➔ चोराः पलायन्ते | |
| • (क) वृक्षः (वर्ध्) ➔ वृक्षः वर्धते | बालाः (वर्ध्) ➔ बालाः वर्धन्ते |
| • (ख) छात्रः (वन्द्) ➔ छात्रः वन्दते | भक्ताः (वन्द्) ➔ भक्ताः वन्दन्ते |
| • (ग) वैद्यः (वीक्ष्) ➔ वैद्यः वीक्षते | प्रेक्षकाः (वीक्ष्) ➔ प्रेक्षकाः वीक्षन्ते |
| • (घ) कर्मचारी (सेव्) ➔ कर्मचारी सेवते | महिलाः (सेव्) ➔ महिलाः सेवन्ते |
| • (ङ) वृक्षः (कम्प्) ➔ वृक्षः कम्पते | रुग्णाः (कम्प्) ➔ रुग्णाः कम्पन्ते |
| ७. उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूरयन्तु: | |
|---|---|
| (क) शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्) ➔ | जायते |
| (ख) मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा (पलाय्) ➔ | पलायते |
| (ग) रात्रिकाले मार्गदीपाः (प्रकाश) ➔ | प्रकाशन्ते |
| (घ) अहं देवं (वन्द्) ➔ | वन्दे |
| (ङ) त्वं किमर्थं (लज्ज्) ➔ | लज्जसे |
| (च) वयं देशं (सेव्) ➔ | सेवामहे |
६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
| योग्यताविस्तर: (श्लोकाः) |
|---|
| प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ।।१।। हिन्दी अर्थ: नीच (निम्न श्रेणी के) लोग विघ्न के डर से कार्य आरम्भ ही नहीं करते। मध्यम श्रेणी के लोग कार्य आरम्भ करके विघ्न आने पर बीच में ही रुक जाते हैं। परन्तु उत्तम (श्रेष्ठ) लोग बार-बार विघ्नों द्वारा रोके जाने पर भी आरम्भ किए गए कार्य को नहीं छोड़ते। गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ।।२।। हिन्दी अर्थ: चलती हुई चींटी सैकड़ों योजन की दूरी पार कर लेती है। परन्तु न चलता हुआ गरुड़ एक कदम भी आगे नहीं जा पाता। |
परियोजनाकार्यम्:
त्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे। कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति । तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्तयसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख। (तुम जीवन में कभी इच्छित वस्तु नहीं पाते हो। कभी तुम्हारा लक्ष्य पूरा नहीं होता है। तब तुम क्या करते हो और क्या सोचते हो, इसे प्रसंग सहित लिखो।)
कार्यकलापः
मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम् – इति क्रीडां कारयामः । उपरि रज्ज्वा फलस्य मधुरस्य वा बन्धनं कृत्वा तस्याः आकर्षण-शिथिलीकरणैः अध्यापकः क्रीडाङ्गणे क्रीडां कारयति । छात्राः मुखस्य साहाय्येन ग्रहीतुं प्रयत्नं कुर्वन्ति ।
त्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे। कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति । तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्तयसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख। (तुम जीवन में कभी इच्छित वस्तु नहीं पाते हो। कभी तुम्हारा लक्ष्य पूरा नहीं होता है। तब तुम क्या करते हो और क्या सोचते हो, इसे प्रसंग सहित लिखो।)
कार्यकलापः
मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम् – इति क्रीडां कारयामः । उपरि रज्ज्वा फलस्य मधुरस्य वा बन्धनं कृत्वा तस्याः आकर्षण-शिथिलीकरणैः अध्यापकः क्रीडाङ्गणे क्रीडां कारयति । छात्राः मुखस्य साहाय्येन ग्रहीतुं प्रयत्नं कुर्वन्ति ।

