नीतिशतकम्
विशिष्ट-प्रश्नोत्तर-संग्रहः (संस्कृत-भाषायाम्)
सामान्य-परिचयः
नीतिशतकस्य रचयिता कः?
भर्तृहरिः।
नीतिशतकं कीदृशं काव्यम् अस्ति?
मुक्तक-काव्यम्।
नीतिशतकस्य वर्ण्यविषयः कः?
नीतिशास्त्रम् (नीतिवचनानि)।
इत्सिंग-मते भर्तृहरेः मृत्युः कदा अभवत्?
६५२ ख्रीष्टाब्दे।
वाक्यपदीयस्य रचनाकारः कः?
भर्तृहरिः।
संस्कृतसाहित्ये कति भर्तृहरयः उल्लिखिताः सन्ति?
चत्वारः (१. वाक्यपदीयकारः, २. मालवसम्राट्, ३. योगी, ४. शतकत्रयकारः)।
भर्तृहरेः स्थितिकालः कः मन्यते?
द्वितीय-तृतीय-शताब्दी।
भर्तृहरेः पितुः नाम किम्?
गन्धर्वसेनः।
भर्तृहरेः वैमात्रेय-भ्राता (सौतेला भाई) कः?
विक्रमादित्यः।
भर्तृहरेः पत्न्याः नाम किम् आसीत्?
पिङ्गला।
भर्तृहरेः कति रचनाः सन्ति?
चतस्रः (१. नीतिशतकम्, २. शृङ्गारशतकम्, ३. वैराग्यशतकम्, ४. वाक्यपदीयम्)।
भर्तृहरेः गुरुः कः आसीत्?
गोरखनाथः।
मुक्तककाव्यस्य लक्षणं किम्?
"पूर्वापर-निरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुक्तकम्।" (यत् पद्यं अर्थदृष्ट्या अन्यपद्यं न आश्रयते)।
मुक्तककाव्यं कतिविधम्?
त्रिविधम् (१. नीतिप्रधानम्, २. शृङ्गारप्रधानम्, ३. वैराग्यप्रधानम्)।
इत्सिंग-मते भर्तृहरिः कस्य धर्मस्य अनुयायी आसीत्?
बौद्धधर्मस्य।
नीतिशतके कति छन्दांसि प्रयुक्तानि?
चतुर्दश (१४)।
मङ्गलाचरणम् (स्तुतिः)
नीतिशतकस्य मङ्गलाचरणे कस्य वन्दना कृता?
तेजोमयस्य परब्रह्मणः।
नीतिशतकस्य मङ्गलाचरणे कः छन्दः?
अनुष्टुप् (श्लोकः)।
मङ्गलाचरणं कीदृशम् अस्ति?
नमस्कारात्मकम्।
'मूर्त्तये' पदे का विभक्तिः?
चतुर्थी विभक्तिः (नमः-योगे)।
मङ्गलाचरण-श्लोकः कः?
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥
'दिक्कालाः' पदे कः समासः?
इतरेतर-द्वन्द्वः (दिशश्च कालाश्च)।
'नमः' योगे का विभक्तिः भवति?
चतुर्थी (नमः स्वस्ति स्वाहा... इति सूत्रेण)।
'चिन्मात्रः' पदे कः समासः?
बहुव्रीहिः (चित् एव मात्रा यस्य)।
'अनन्त' पदे कः समासः?
नञ्-बहुव्रीहिः (न विद्यते अन्तः यस्य सः)।
मङ्गलाचरणं कतिविधम्?
त्रिविधम् (१. नमस्कारात्मकम्, २. आशीर्वादात्मकम्, ३. वस्तुनिर्देशात्मकम्)।
श्लोकार्थाः विशिष्टांशाः च
सुभाषितम् कुत्र जीर्णम् अभवत्?
अङ्गे (कवीनां शरीरे एव)।
'स्मयः' शब्दस्य कः अर्थः?
अहङ्कारः (गर्वः)।
बोद्धारः केन ग्रस्ताः?
मत्सरेण (ईर्ष्यया)।
'प्रभवः' शब्दस्य कः अर्थः?
राजानः (स्वामिनः)।
अनुष्टुप्-छन्दसि कति वर्णाः/मात्राः भवन्ति?
द्वात्रिंशत् (३२) वर्णाः।
'मत्सरग्रस्ताः' पदे कः समासः?
तृतीया-तत्पुरुषः (मत्सरेण ग्रस्ताः)।
प्रभवः केन दूषिताः?
स्मयेन (गर्वेण)।
कः सुखम् आराध्यः?
अज्ञः (मूर्खः)।
ब्रह्मा अपि कं रञ्जयितुं न शक्नोति?
ज्ञानलवदुर्विदग्धं नरम् (अल्पज्ञानिनम्)।
सुखतरं कः आराध्यते?
विशेषज्ञः (विद्वान्)।
'अज्ञः सुखमाराध्यः...' श्लोके कः छन्दः?
आर्या-छन्दः।
कस्य चित्तम् आराध्यितुं न शक्यते?
प्रतिनिविष्टमूर्खजनस्य (दुराग्रहियोः)।
'कोपितम्' पदे कः प्रत्ययः?
इतच् प्रत्ययः।
'न तु प्रतिनिविष्ट...' श्लोके कः छन्दः?
पृथ्वी-छन्दः।
पृथ्वी-छन्दसः लक्षणं किम्?
जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः।
'प्रसह्य मणिमुद्धरेत्...' श्लोके कः अलङ्कारः?
अतिशयोक्तिः (सम्बन्धे असम्बन्धरूपा)।
'ऊर्मिः' शब्दस्य कः अर्थः?
तरङ्गः (लहर)।
'क्षाराम्बुधिः' पदे कः समासः?
कर्मधारयः (क्षारः अम्बुधिः)।
शार्दूलविक्रीडित-छन्दसि कति वर्णाः?
एकोनविंशतिः (१९)।
अपण्डितानां (मूर्खाणाम्) आभूषणं किम्?
मौनम्।
'स्वायत्तमेकान्तगुणं...' श्लोके कः छन्दः?
उपजाति-छन्दः।
कदा मदः ज्वर इव व्यपगतः?
बुधजनसकाशात् (विद्वत्सङ्गतौ) यदा किञ्चित् अवगतम्।
मूर्ख-विद्वत्-पद्धतिः
केषां विभूषणं मौनम् अस्ति?
अपण्डितानां (मूर्खाणाम्) समाजे।
अज्ञतायाः आच्छादनं केन विनिर्मितम्?
विधात्रा (ब्रह्मणा)।
कदा 'मदः' (अहंकारः) ज्वर इव व्यपगतः?
बुधजनसकाशात् यदा किञ्चित् अवगतम् (ज्ञप्तम्)।
सर्वे गुणाः काञ्चनम् (सुवर्णं) आश्रयंति इति कस्य मतम्?
भर्तृहरेः (लौकिकजनानां)।
कुत्सितः (निन्दितः) कः भवति?
यः अर्थैः (धनैः) हीनः (परं स एव धनी कुलीनः मन्यते)।
मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः कः?
आलस्यम्।
कीदृशः बन्धुः नास्ति?
उद्यमसमः (परिश्रमसमानः)।
शास्त्रोपस्कृत-शब्द-सुन्दरगिरः शिष्याः केषां न लभन्ते?
येषां राज्ये कुत्सिताः (निर्धनाः) कवयः सन्ति (तस्य राज्ञः मूर्खता अस्ति)।
कुत्र गतेन मूर्खत्वं प्रकाशते?
विद्वत्सभायाम्।
विद्याविहीनाः नराः कीदृशाः?
पशुभिः समानाः।
केयूर-हारादयः कं न विभूषयन्ति?
पुरुषम्।
एका का पुरुषं समलंकरोति?
या संस्कृता वाणी (धार्यते)।
किं धनं सर्वप्रधानेषु (श्रेष्ठम्) अस्ति?
विद्याधनम्।
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं, किं भूषणं भूषणम्?
वाग्भूषणं भूषणम्।
राजसु किं पूज्यते?
विद्या (न तु धनं)।
मानशौर्य-अर्थ-पद्धतिः
क्षुत्क्षामोऽपि (भूखा) सिंहः किं न खादति?
शुष्कं तृणम्।
कः मदमलिन-कपोल-भित्तिषु गजेषु प्रहरति?
मृगाधिपः (सिंहः)।
तेजस्विनां स्वभावः कीदृशः?
वयः (आयुः) न समीक्षते (पराक्रमे आयुः न गण्यते)।
धनस्य कति गतयः भवन्ति?
तिस्रः (दानं, भोगः, नाशः च)।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य धनस्य का गतिः भवति?
तृतीया गतिः (नाशः)।
नृपस्य विनशने कारणं किम्?
कुमन्त्री (दुष्ट-सचिवः)।
यतिः (संन्यासी) केन विनश्यति?
सङ्गेन (आसक्त्या)।
लज्जायाः अभावेन (अलज्जया) कः नश्यति?
कुलम्।
कृषिः (खेती) केन नश्यति?
अवेक्षणेन (देखभाल न करने से)।
मैत्री (मित्रता) केन नश्यति?
अप्रणयेन (स्नेह-अभावेन)।
त्यागेन विना कः न शोभते?
ऐश्वर्यम्।
दुर्जन-सुजन-परोपकार-पद्धतिः
दुर्जनः विद्यालंकृतोऽपि सन् कीदृशः?
परिहर्तव्यः (त्याज्यः, यथा मणिना भूषितः सर्पः)।
आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण का?
खलानां (दुर्जनानां) मैत्री (छाया इव)।
सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति?
पुरा लध्वी, पश्चात् च वृद्धिं गता (अपराह्ण-छाया इव)।
मृग-मीन-सज्जनानां शत्रवः के?
लुब्धक-धीवर-पिशुनाः।
परोपकारिणां सम्पत्तयः किमर्थं भवन्ति?
परोपकाराय (परोपकारार्थम् इदं शरीरम्)।
वृक्षाः फलैः कीदृशाः भवन्ति?
नम्राः (फलोद्गमैः)।
घनाः (मेघाः) केन नम्राः भवन्ति?
नवाम्बुभिः (नूतन-जलेन)।
पापात् निवारयति, हिताय योजयते... सः कः?
सन्मित्रम्।
विपदि गतं मित्रं कः न जहाति?
सन्मित्रम्।
क्षीरेण (दूध ने) आत्मनः गुणाः (धवलतादयः) कस्मै दत्ताः?
नीराय (जलाय)।
क्षीरस्य तापनं दृष्ट्वा कः आत्मानं हुताशने जुहोति?
नीरम् (मित्रस्य दुःखं दृष्ट्वा)।
मनसि, वचसि, काये च पुण्यपीयूषपूर्णाः के?
त्रिभुवन-उपकार-श्रेणिभिः प्रीणयन्तः (सज्जनाः)।
पद्मं (कमलं) केन न विकसति?
मित्रस्य (सूर्यस्य) उदयेन विना।
धैर्य-कर्म-दैव-पद्धतिः
निन्दन्तु नीतिनिपुणाः यदि वा स्तुवन्तु... इदं लक्षणं केषाम्?
धीरपुरुषाणाम्।
धीराः कुतः पदमपि न प्रविचलन्ति?
न्याय्यात् पथः (न्यायमार्गात्)।
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन कैः?
नीचैः।
प्रारभ्य विघ्नविहताः के विरमन्ति?
मध्याः (मध्यमजनाः)।
विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धं के न परित्यजन्ति?
उत्तमजनाः।
कदर्थितस्य (तप्तस्य) अपि कस्य विकारः न जायते?
मुनेः (अथवा सुवर्णस्य द्युतिः न नश्यति)।
दैवमेव शरणं इति के वदन्ति?
कापुरुषाः (कायरजनाः)।
कर्मपद्धतौ कः बलवान्?
विधिः (भाग्यं वा कर्म)।
पत्रं (पत्ता) न यदा करीरविटपे, दोषः कस्य?
वसंतस्य न (किन्तु करीरवृक्षस्य/भाग्यस्य)।
दिवकरादपि कः तेजस्वी?
विधुः (चन्द्रः - यः राहुणा ग्रस्यते, विधिः वा)।
नमस्यामः (नमस्कारः) कर्मभ्यः, येषां प्रभावात् किम् अभवत्?
विधिरपि (ब्रह्मा अपि) नियतः जातः (कर्मफलं दातुम्)।
वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये अपि कः रक्षति?
पूर्वकृतं पुण्यम्।
'स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः।' में कौन सा छन्द है?
जवाब देंहटाएंउपजाति छंद
जवाब देंहटाएंUttam
जवाब देंहटाएं