संस्कृत व्याकरण में हल सन्धि या व्यंजन संधि (Hal Sandhi in Sanskrit Grammar) – प्रकार, नियम और उदाहरण सहित पूर्ण विवरण

Sooraj Krishna Shastri
By -
0

हल सन्धि (व्यञ्जन सन्धि) - पूर्ण विवरण

हल सन्धि, जिसे संस्कृत व्याकरण में व्यञ्जन सन्धि (Vyanjana Sandhi) कहा जाता है, तब होती है जब किसी व्यञ्जन के बाद स्वर या अन्य व्यञ्जन आने से ध्वनि-परिवर्तन होता है।

इस लेख में हल सन्धि के सभी प्रमुख प्रकार — श्चुत्व, ष्टुत्व, जश्त्व, चर्त्व, अनुस्वार, परसवर्ण, लत्व और छत्व सन्धि — के सूत्र, नियम और उदाहरण सारणीबद्ध रूप में दिए गए हैं।

Hal Sandhi Sanskrit Chart
संस्कृत व्याकरण में हल सन्धि के प्रकार एवं नियम

हल सन्धि के प्रमुख भेद एवं सूत्र

1. श्चुत्व सन्धि (Ścutva Sandhi)

सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः नियम: स् या तवर्ग (त्, थ्, द्, ध्, न्) का योग यदि श् या चवर्ग (च्, छ्, ज्, झ्, ञ्) से होता है, तो 'स्' को 'श्' और 'तवर्ग' को क्रमशः 'चवर्ग' आदेश हो जाता है।
  • स् + श् = श्श् : रामस् + शेते → रामश्शेते
  • त् + च् = च्च् : सत् + चित् → सच्चित्
  • द् + ज् = ज्ज् : शार्ङ्गिन् + जयः → शार्ङ्गिञ्जयः (न् → ञ्)

2. ष्टुत्व सन्धि (Ṣṭutva Sandhi)

सूत्र: ष्टुना ष्टुः नियम: स् या तवर्ग का योग यदि ष् या टवर्ग (ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्) से होता है, तो 'स्' को 'ष्' और 'तवर्ग' को क्रमशः 'टवर्ग' आदेश हो जाता है।
  • स् + ष् = ष्ष् : रामस् + षष्ठः → रामष्षष्ठः
  • तत् + टीका → तट्टीका (त् → ट्)
  • चक्रिन् + ढौकसे → चक्रिण्ढौकसे (न् → ण्)

3. जश्त्व सन्धि (Jaśtva Sandhi)

यह दो प्रकार की होती है:
(क) पदान्त जश्त्व: पद के अंत में।
(ख) अपदान्त जश्त्व: पद के बीच में।
(क) सूत्र: झलां जशोऽन्ते नियम: पद के अन्त में स्थित झल् (वर्ग के 1,2,3,4 वर्ण) के बाद कोई भी स्वर/व्यंजन आए, तो वह अपने ही वर्ग का तीसरा वर्ण (जश्) बन जाता है।
  • वाक् + ईशः → वागीशः (क् → ग्)
  • जगत् + ईशः → जगदीशः (त् → द्)
(ख) सूत्र: झलां जश् झशि नियम: झल् के बाद झश् (वर्ग के 3,4 वर्ण) आने पर, पूर्ववर्ती वर्ण अपने वर्ग का तीसरा वर्ण बन जाता है।
  • युद्ध् + धि → युद्धि (ध को द्)

4. चर्त्व सन्धि (Cartva Sandhi)

सूत्र: खरि च नियम: झल् के बाद खर् (वर्ग के 1,2 वर्ण या श्, ष्, स्) आए, तो झल् के स्थान पर उसी वर्ग का प्रथम वर्ण (चर्) हो जाता है।
  • उत् + स्थानम् → उत्थानम् (द् को त्)
  • लब्ध् + स्यति → लप्स्यति (भ् को प्)

5. अनुस्वार सन्धि (Anusvāra Sandhi)

सूत्र: मोऽनुस्वारः नियम: यदि पद के अन्त में 'म्' के बाद कोई हल (व्यञ्जन) आता है, तो 'म्' का अनुस्वार (ं) हो जाता है।

6. परसवर्ण सन्धि (Parasavarṇa Sandhi)

सूत्र: अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः नियम: यदि अनुस्वार (ं) के बाद यय् प्रत्याहार आए, तो अनुस्वार को बाद वाले वर्ण का पंचम वर्ण आदेश हो जाता है।
  • शम् + करः → शङ्करः (अनुस्वार → ङ्)
  • पम् + चमम् → पञ्चमम् (अनुस्वार → ञ्)

7. लत्व सन्धि (Latva Sandhi)

सूत्र: तोर्लि नियम: यदि तवर्ग के बाद 'ल्' आता है, तो तवर्ग के स्थान पर 'ल्' आदेश हो जाता है। (न् के स्थान पर अनुनासिक 'ँल्' होता है)।
  • तत् + लयः → तल्लयः
  • विद्वान् + लिखति → विद्वाँल्लिखति

8. छत्व सन्धि (Chhatva Sandhi)

सूत्र: शश्छोटि नियम: यदि किसी शब्द के अंत में 'झय्' (वर्ग का 1,2,3,4 वर्ण) हो और उसके बाद 'श्' आए, तो 'श्' का 'छ्' हो जाता है।
  • तत् + शिवः → तच्छिवः

🔹 संक्षेप में स्मरणीय सूत्रावली

क्रम सूत्र नाम
1स्तोः श्चुना श्चुःश्चुत्व सन्धि
2ष्टुना ष्टुःष्टुत्व सन्धि
3झलां जशोऽन्तेपदान्त जश्त्व
4झलां जश् झशिअपदान्त जश्त्व
5खरि चचर्त्व सन्धि
6मोऽनुस्वारःअनुस्वार सन्धि
7अनुस्वारस्य ययि परसवर्णःपरसवर्ण सन्धि
8तोर्लिलत्व सन्धि
9शश्छोटिछत्व सन्धि

📘 हल सन्धि के 50 उदाहरण (Complete List)

क्र. सन्धि का भेद विच्छेद (Split) सन्धि (Join) नियम / परिणाम
श्चुत्व सन्धि (स्/तवर्ग → श्/चवर्ग)
1श्चुत्वसत् + चित्सच्चित्त् + च् = च्च्
2श्चुत्वरामस् + शेतेरामश्शेतेस् + श् = श्श्
3श्चुत्वकस् + चित्कश्चित्स् + च् = श्च्
4श्चुत्वतद् + चित्रम्तच्चित्रम्द् + च् = च्च्
5श्चुत्वउत् + ज्वलःउज्ज्वलःत् + ज् = ज्ज्
6श्चुत्वशरद् + चन्द्रःशरच्चन्द्रःद् + च् = च्च्
7श्चुत्वयाच् + नायाच्ञाच् + न् = च्ञ्
8श्चुत्वविपद् + जालम्विपज्जालम्द् + ज् = ज्ज्
9श्चुत्वशार्ङ्गिन् + जयःशार्ङ्गिञ्जयःन् + ज् = ञ्ज्
10श्चुत्वभविष्यत् + छविःभविष्यच्छविःत् + छ् = छ्छ्
ष्टुत्व सन्धि (स्/तवर्ग → ष्/टवर्ग)
11ष्टुत्वतत् + टीकातट्टीकात् + ट् = ट्टी
12ष्टुत्वरामस् + टीकतेरामष्टीकतेस् + ट् = ष्ट्
13ष्टुत्वउत् + डयनम्उड्डयनम्त् + ड् = ड्ड्
14ष्टुत्वइष् + तइष्टःष् + त् = ष्ट्
15ष्टुत्वपेश् + तापेष्टाश् + त् = ष्ट्
16ष्टुत्वचक्रिन् + ढौकसेचक्रिण्ढौकसेन् + ढ् = ण्ढ्
जश्त्व सन्धि (पदान्त: झल् → जश्)
17जश्त्ववाक् + ईशःवागीशःक् → ग्
18जश्त्वजगत् + ईशःजगदीशःत् → द्
19जश्त्वषट् + आननःषडाननःट् → ड्
20जश्त्वसुप् + अन्तःसुबन्तःप् → ब्
21जश्त्वदिक् + अम्बरःदिगम्बरःक् → ग्
22जश्त्वविपत् + कालःविपत्कालःत् → द्
जश्त्व सन्धि (अपदान्त: झलां जश् झशि)
23जश्त्वबुध् + धिबुद्धिःध् → द्
24जश्त्वलब्ध् + धलब्धःभ् → ब्
चर्त्व सन्धि (झल् → चर्/प्रथम वर्ण)
25चर्त्वसम्पद् + सुसम्पत्सुद् → त्
26चर्त्ववाग् + करोतिवाक्करोतिग् → क्
27चर्त्वबुध् + स्यतिबुत्स्यतिध् → त्
28चर्त्वउत् + पन्नम्उत्पन्नम्द् → त्
29चर्त्वलिह् + तिलिक्षितिह् → क्ष
अनुस्वार सन्धि (म् → ं)
30अनुस्वारहरिम् + वन्देहरिं वन्देम् → ं
31अनुस्वारअहम् + गच्छामिअहं गच्छामिम् → ं
32अनुस्वारधनम् + ददातिधनं ददातिम् → ं
33अनुस्वारसत्यम् + वदसत्यं वदम् → ं
34अनुस्वारत्वम् + करोषित्वं करोषिम् → ं
परसवर्ण सन्धि (ं → ५वाँ वर्ण)
35परसवर्णशम् + करःशङ्करःं → ङ्
36परसवर्णपम् + चमम्पञ्चमम्ं → ञ्
37परसवर्णअम् + कितःअङ्कितःं → ङ्
38परसवर्णकिम् + तुकिन्तुं → न्
39परसवर्णसम् + भवःसम्भवःं → म्
40परसवर्णअलम् + कारःअलंकारः / अल्लङ्कारःं → ङ्
41परसवर्णगम् + तागन्तां → न्
लत्व सन्धि (तवर्ग → ल्)
42लत्वतत् + लयःतल्लयःत् → ल्
43लत्वउत् + लेखःउल्लेखःत् → ल्
44लत्वविद्वान् + लिखतिविद्वाँल्लिखतिन् → ँल्
45लत्वमहान् + लाभःमहाल्लाभःन् → ँल्
छत्व सन्धि व अन्य (श् → छ्)
46छत्वतत् + श्रुत्वातच्छ्रुत्वात् → छ्
47छत्वउत् + श्वासःउच्छ्वासःत्→च्, श्→छ्
48जश्त्वआपद् + कालःआपत्कालःद् → त् (खरि च)
49जश्त्वसम्राज् + यसम्राट्ज् → ट्
50अनुनासिकजगत् + नाथःजगन्नाथःत् → न्

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!