अष्टमः पाठः — पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
१. मूल पाठः एवं भावार्थः
अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालयः, मिजोरमः, नागालैण्डं, त्रिपुरा एवञ्च सिक्किमः इत्येतानि अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि। एतानि राज्यानि भारतस्य केवलं स्थानविशेषत्वेन न, अपितु सांस्कृतिक-ऐतिहासिक-विविधतायाः कारणेन विशेषमहत्त्वं वहन्ति। एषां प्रदेशानां प्राकृतिकं सौन्दर्यं, समुदायानां विविधता, भौगोलिक-पर्यावरणीयं वैचित्र्यं च देशस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः पृथक् अस्ति।
हिन्दी अर्थ: अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम- ये आठ राज्य देश के पूर्वोत्तर भाग (उत्तर-पूर्व दिशा) में स्थित हैं। ये राज्य केवल एक विशेष स्थान होने के कारण नहीं, बल्कि अपनी सांस्कृतिक और ऐतिहासिक विविधता के कारण भारत में विशेष महत्व रखते हैं। इन प्रदेशों का प्राकृतिक सौंदर्य, यहाँ के समुदायों की विविधता, तथा भौगोलिक और पर्यावरणीय अनोखापन इन्हें देश के अन्य भागों से अलग करता है।
पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि पूर्वहिमालय-श्रेणिषु पत्काई-नागपर्वत-प्रदेशे च स्थितानि। एतेषु बराक-ब्रह्मपुत्रादि-नद्यः प्रवहन्ति एवञ्च पर्वतश्रेण्यः, पीठस्थलानि, निम्नपर्वताः, उपत्यकाः च अस्मिन् भू-भागे भू-वैविध्यं धारयन्ति। प्राकृतिक-सम्पदाभिः समृद्धः अयं प्रदेशः पूर्व-दक्षिणपूर्व-एशियायाः द्वारम् अस्ति। तानि राज्यानि अष्टभ्रातृभगिन्यः इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति। तानि एव 'अष्टभगिन्यः' अथवा 'सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च' इति कथ्यन्ते।
हिन्दी अर्थ: पर्वतों और नदियों से सुशोभित ये राज्य पूर्वी हिमालय की श्रृंखलाओं और पत्काई-नाग पर्वत क्षेत्रों में स्थित हैं। इनमें बराक, ब्रह्मपुत्र आदि नदियाँ बहती हैं तथा यहाँ की पर्वत श्रृंखलाएँ, पठार (पीठस्थल), छोटे पहाड़ और घाटियाँ इस भूभाग को भौगोलिक विविधता प्रदान करते हैं। प्राकृतिक संपदाओं से समृद्ध यह प्रदेश पूर्वी और दक्षिण-पूर्वी एशिया का प्रवेश द्वार है। ये राज्य 'आठ भाई-बहन' के नाम से प्रसिद्ध हैं। इन्हें 'अष्ट-भगिन्यः' (आठ बहनें) अथवा 'सात बहनें और एक भाई' भी कहा जाता है।
अध्यापिका - सुप्रभातं छात्राः।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - सुप्रभात छात्रों!
छात्राः - सुप्रभातम् आचार्ये।
हिन्दी अर्थ: छात्र - सुप्रभात आचार्या!
अध्यापिका - शुभाशयाः। अद्य किं पठनीयम् ?
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - शुभ कामनाएँ। आज क्या पढ़ना चाहिए?
छात्राः - वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।
हिन्दी अर्थ: छात्र - हम सभी अपने देश के राज्यों के विषय में जानना चाहते हैं।
अध्यापिका - शोभनम्। वदत, अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति ?
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - बहुत अच्छा। बताओ, हमारे देश में कितने राज्य हैं?
स्वरा - महोदये ! मम भगिनी कथयति यत् अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति इति। एतद् अतिरिच्य अष्टकेन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति।
हिन्दी अर्थ: स्वरा - महोदया! मेरी बहन कहती है कि हमारे देश में 28 (अट्ठाईस) राज्य हैं। इसके अतिरिक्त 8 (आठ) केन्द्र-शासित प्रदेश भी हैं।
अध्यापिका - शोभनं स्वरे ! सम्यक् जानाति तव भगिनी। भवतु, अपि यूयं जानीथ यद् एतेषु राज्येषु अष्टराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति यः सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति नाम्ना प्रथितः अस्ति।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - बहुत अच्छा स्वरा! तुम्हारी बहन सही जानती है। ठीक है, क्या तुम सब जानते हो कि इन राज्यों में आठ राज्यों का एक समूह है, जो 'सात बहनें और एक भाई' इस नाम से प्रसिद्ध है।
सर्वे छात्राः - (परस्परं साश्चर्यं पश्यन्तः) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च !
हिन्दी अर्थ: सभी छात्र - (आश्चर्य से एक-दूसरे को देखते हुए) सात बहनें और एक भाई!
श्रीशः - इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति किमर्थं कथ्यन्ते ?
हिन्दी अर्थ: श्रीश - इन राज्यों को 'सात बहनें और एक भाई' क्यों कहा जाता है?
अध्यापिका – प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते। कदाचित् सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - यह प्रयोग प्रतीकात्मक (सांकेतिक) है। शायद सामाजिक और सांस्कृतिक दृश्यों की समानता और भौगोलिक विशेषताओं के कारण ये उक्त उपाधि (नाम) से प्रसिद्ध हैं।
सर्वे छात्राः - अहो ! अत्यन्तं सुखकरी वार्ता। श्रावयतु तावद् यत् कानि तानि राज्यानि इति ?
हिन्दी अर्थ: सभी छात्र - अहो! यह तो बहुत ही सुखद बात है। तो सुनाइए कि वे राज्य कौन-से हैं?
अध्यापिका -
अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथाद्वयम् ।
सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम् ॥
तेन युक्तो लघुः भ्राता सिक्किमः इति विश्रुतः ।
पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् ॥
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - अ से दो राज्य (अरुणाचल प्रदेश, असम), म से तीन राज्य (मणिपुर, मिजोरम, मेघालय), और न तथा त्रि से युक्त दो राज्य (नागालैंड, त्रिपुरा)- इन सात राज्यों का समूह ही 'भगिनी सप्तक' (सात बहनें) माना गया है। इनके साथ जुड़ा हुआ छोटा भाई सिक्किम के नाम से विख्यात है। भारत के उत्तर-पूर्व (ऐशान्य) कोने के इस मनोहर भाग को देखो।
इत्थं भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि राज्यानि सन्ति – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा चेति। यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते तथापि गुणगौरवदृष्ट्या बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।
हिन्दी अर्थ: इस प्रकार भाई सिक्किम के साथ सात बहनों के समूह में ये राज्य हैं - अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैंड और त्रिपुरा। यद्यपि क्षेत्रफल (आकार) की दृष्टि से ये छोटे हैं, फिर भी गुण और गौरव की दृष्टि से ये बहुत बड़े प्रतीत होते हैं।
सर्वे छात्राः - कथं मान्ये !
हिन्दी अर्थ: सभी छात्र - कैसे महोदया!
अध्यापिका - भ्रात्रा सह इमाः सप्तभगिन्यः स्वीये प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः। न केनापि शासकेन इमाः स्वायत्तीकृताः। विविध-संस्कृतिविशिष्टायां भारतभूमौ एतासां भ्रातृ-भगिनीनां संस्कृतिः महत्त्वाधायिनी वर्तते।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - भाई के साथ ये सात बहनें अपने प्राचीन इतिहास में प्रायः आज़ाद (स्वाधीन) ही देखी गई हैं। किसी भी शासक ने इन्हें अपने अधीन (गुलाम) नहीं किया। विभिन्न संस्कृतियों वाली भारत भूमि में इन भाई-बहनों की संस्कृति बहुत महत्व रखने वाली है।
स्वरा - अन्यत् किमपि वैशिष्ट्यमस्ति एतासाम् ?
हिन्दी अर्थ: स्वरा - क्या इनकी कोई और भी विशेषता है?
अध्यापिका - नूनम् अस्ति एव। पर्वत-वृक्ष-पुष्प-प्रभृतिभिः प्राकृतिकसम्पद्भिः सुसमृद्धानि सन्ति इमानि राज्यानि। भारतवृक्षे पुष्प-स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि। अस्ति तावदेतेषां विषये किञ्चिद् वैशिष्ट्यमपि कथनीयम्। सावहितमनसा शृणुत। जनजातिबहुलप्रदेशोऽयम्। गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति। शरीरेण ऊर्जस्विनः एतत्प्रादेशिकाः बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - निश्चय ही है। पर्वत, वृक्ष, पुष्प आदि प्राकृतिक संपदाओं से ये राज्य बहुत समृद्ध हैं। भारत रूपी वृक्ष पर ये फूलों के गुच्छे के समान सुशोभित हैं। इनके विषय में कुछ विशेषताएँ और भी कहने योग्य हैं। ध्यान से सुनो। यह जनजातियों की बहुलता वाला प्रदेश है। यहाँ गारो, खासी, नागा, मिजो, लेप्चा आदि बहुत सी जनजातियाँ निवास करती हैं। शरीर से ऊर्जावान (शक्तिशाली) यहाँ के निवासी बहुत-सी भाषाओं को बोलने वाले हैं, उत्सवों की परंपराओं से परिपूर्ण हैं और अपनी लीलाओं (खेलों) तथा कलाओं में निपुण (मास्टर) हैं।
मालती - महोदये ! तत्र तु वंशवृक्षाणां वनानि अपि प्राप्यन्ते ?
हिन्दी अर्थ: मालती - महोदया! वहाँ तो बाँस के वृक्षों के जंगल भी पाए जाते हैं?
अध्यापिका - आम्। प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते। आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते। यतो हि अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते। साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयम् अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तोऽस्ति।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - हाँ। इस प्रदेश में हस्तशिल्प (हाथ की कारीगरी) की अधिकता है। वस्त्रों और आभूषणों से लेकर घर बनाने तक प्रायः बाँस के वृक्षों से बनी वस्तुओं का ही उपयोग किया जाता है। क्योंकि यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता (अधिकता) है। इस समय यह बाँस-उद्योग अंतर्राष्ट्रीय प्रसिद्धि प्राप्त कर चुका है।
अभिनवः - भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं बह्वाकर्षकः इति प्रतीयते।
हिन्दी अर्थ: अभिनव - यह भाई-बहन का प्रदेश अत्यधिक आकर्षक प्रतीत होता है।
मृदुलः - मान्ये ! किं भ्रमणाय भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं समीचीनः ?
हिन्दी अर्थ: मृदुल - आदरणीया! क्या घूमने के लिए यह भाई-बहन का प्रदेश उपयुक्त (अच्छा) है?
सर्वेछात्राः - (उच्चैः) महोदये ! आगामिनि अवकाशे वयं तत्रैव गन्तुमिच्छामः।
हिन्दी अर्थ: सभी छात्र - (ज़ोर से) महोदया! आने वाली छुट्टियों में हम वहीं जाना चाहते हैं।
स्वरा - आचार्ये ! भवती अपि अस्माभिः सार्द्ध चलतु किल।
हिन्दी अर्थ: स्वरा - आचार्या! आप भी हमारे साथ ही चलें।
अध्यापिका – रोचते मेऽयं विचारः। एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि सन्ति। अतः अवश्यं चलामः।
हिन्दी अर्थ: अध्यापिका - मुझे यह विचार अच्छा लगा। ये राज्य तो घूमने के लिए स्वर्ग के समान हैं। इसलिए हम अवश्य चलेंगे।
२. शब्दार्थ-सारणी (Word Meanings)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृत) | हिन्दी / मातृभाषया | English |
|---|---|---|---|
| स्वदेशस्य | निजराष्ट्रस्य | अपने देश का | Of our country |
| वैचित्र्यम् | विशिष्टं स्वरूपम् | विचित्रता | Uniqueness / diversity |
| प्रवहन्ति | प्रकर्षेण वहन्ति | बहती हैं | Flows |
| भू-वैविध्यम् | भूमेः विविधता | भूमि की विविधता | Land diversity |
| पीठस्थलानि | खण्डस्थलानि | पठार | Plateau |
| जानीथ | अवगच्छथ | जानते हैं | (You all) Know |
| ऐशान्यम् | पूर्वोत्तरदिशा | पूर्वोत्तर दिशा | North-East corner |
| ज्ञातुम् | वेदितुम् | जानने के लिए | To know |
| भागेभ्यः | खण्डेभ्यः | भागों से | From parts |
| समवायः | समाहारः | समूह | Combination |
| केन्द्रशासितप्रदेशाः | केन्द्रशासनाधीनाः प्रदेशाः | केन्द्र द्वारा शासित प्रदेश | Union Territories |
| अतिरिच्य | अतिरिक्तभावेन | इसके अतिरिक्त | Besides |
| प्रथितः | प्रख्यातः | प्रसिद्ध | Famous |
| प्रतीकात्मकः | साङ्केतिकः | प्रतीकात्मक | Symbolic |
| साम्याद् | सादृश्याद् | समानता के कारण | Because of similarity |
| उक्तोपाधिना | उक्तेन नाम्ना | दिए हुए नाम से | By the given name |
| क्षेत्रपरिमाणैः | क्षेत्रफलस्य परिमाणेन | क्षेत्रफल के नाप से | By extent of area |
| गुणगौरवदृष्ट्या | गुणस्य गौरवस्य च दृष्ट्या | गुण एवं गौरव की दृष्टि से | In terms of virtues and glory |
| बृहत्तराणि | विशालानि | बहुत बड़े | Very significant / large |
| स्वाधीनाः | स्वतन्त्राः | स्वतन्त्र | Independent |
| स्वायत्तीकृताः | अधीनीकृताः | अपने अधीन किए गए | Captured |
| प्राकृतिकसंपद्भिः | प्रकृतिजात-विभवैः | प्राकृतिक संपदाओं से | With rich natural resources |
| पुष्पस्तबकसदृशानि | पुष्पपुञ्जसमानानि | पुष्प-गुच्छ के समान | Like flower bouquet |
| सावहितमनसा | सावधानमनसा | ध्यानपूर्वक | With attention |
| ऊर्जस्विनः | ऊर्जायुक्ताः | शक्तिशाली / ऊर्जावान | Energetic |
| पर्वपरम्पराभिः | उत्सवपरम्पराभिः | उत्सवों की परंपरा से | By the festive traditions |
| परिपूरिताः | परिपूर्णाः | भरपूर | Full of |
| स्वलीलाकलाभिः | निजकेलि-कलाभिः | अपनी लीलाओं/कलाओं से | by own amusements/pastimes |
| निष्णाताः | पारङ्गताः | निपुण | Experts / Master |
| वंशवृक्षाणाम् | वंशपादपानाम् | बाँस के वृक्षों के | Of bamboo trees |
| बह्वाकर्षकः | अत्याकर्षकः | अत्यधिक आकर्षक | Very attractive |
३. अत्र इदम् अवधेयम् (दश दिशः)
दश दिशः (दस दिशाओं के नाम)
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा।
वायवी चोत्तरैशानी ऊर्ध्वा चाधो दिशो दश ॥
• पूर्वा: East (पूर्व)
• आग्नेयी: South-East (दक्षिण-पूर्व)
• दक्षिणा: South (दक्षिण)
• नैर्ऋती: South-West (दक्षिण-पश्चिम)
• पश्चिमा: West (पश्चिम)
• वायवी: North-West (उत्तर-पश्चिम)
• उत्तरा: North (उत्तर)
• ईशानी: North-East (उत्तर-पूर्व)
• ऊर्ध्वा: Up / High (ऊपर)
• अधः: Down / Low (नीचे)
४. अभ्यासः - भाग १ (प्रश्नोत्तराणि १-४)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत -
• (क) अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति ? ➔ अष्टाविंशतिः (28)
• (ख) प्राचीनेतिहासे काः स्वाधीनाः आसन् ? ➔ सप्तभगिन्यः
• (ग) केषां समवायः 'सप्तभगिन्यः' इति कथ्यते? ➔ सप्तराज्यानाम्
• (घ) अस्माकं देशे कति केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति ? ➔ अष्ट (8)
• (ङ) सप्तभगिनी-प्रदेशे कः उद्योगः सर्वप्रमुखः ? ➔ वंशोद्योगः
२. अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत -
• (क) भ्रातृसहित-भगिनीसप्तके कानि राज्यानि सन्ति ?
➔ भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि राज्यानि सन्ति – अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा च।
• (ख) इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति किमर्थं कथ्यन्ते ?
➔ सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः इति कथ्यन्ते।
• (ग) ऐशान्यकोणप्रदेशेषु के निवसन्ति ?
➔ ऐशान्यकोणप्रदेशेषु गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः निवसन्ति।
• (घ) पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः केषु निष्णाताः सन्ति ?
➔ पूर्वोत्तरप्रादेशिकाः स्वलीला-कलासु निष्णाताः सन्ति।
• (ङ) वंशवृक्षवस्तूनाम् उपयोगः कुत्र क्रियते ?
➔ आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते।
३. अधोलिखितेषु पदेषु प्रकृति-प्रत्ययविभागं कुरुत -
यथा – गन्तुम् = गम् + तुमुन्
• (क) ज्ञातुम् ➔ ज्ञा + तुमुन्
• (ख) विश्रुतः ➔ वि + श्रु + क्त
• (ग) अतिरिच्य ➔ अति + रिच् + ल्यप्
• (घ) पठनीयम् ➔ पठ् + अनीयर्
४. रेखाङ्कितम् पदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
• (क) वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।
➔ वयं कस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः?
• (ख) सप्तभगिन्यः प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः।
➔ सप्तभगिन्यः कस्मिन् प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः?
५. अभ्यासः - भाग २ (प्रश्नोत्तराणि ५-९)
५. यथानिर्देशम् उत्तरत -
• (क) 'महोदये ! मम भगिनी कथयति'। अत्र 'मम' इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम् ?
➔ स्वरायै (स्वरा के लिए)
• (ख) 'सामाजिक-सांस्कृतिकपरिदृश्यानां साम्याद् इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि'। अस्मिन् वाक्ये 'प्रथितानि' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
➔ इमानि
• (ग) 'एतेषां राज्यानां पुनः सङ्घटनं विहितम्'। अत्र 'सङ्घटनम्' इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम् ?
➔ विहितम्
• (घ) 'अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते'। अस्मात् वाक्यात् 'अल्पता' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत ?
➔ प्राचुर्यम्
• (ङ) 'क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते'। अस्मिन् वाक्ये 'सन्ति' इति क्रियापदस्य किं समानार्थकं पदं प्रयुक्तम् ?
➔ वर्तन्ते
६. वर्गचित्र-जालात् सार्थक शब्दान् चिनुत -
खासी, मिजो, सिक्किमः, त्रिपुरा, नागालैण्डम्, मेघालयः, अरुणाचलः, संस्कृतिः, वंशवृक्षः, जनजातिः, पूर्वोत्तरः, रोगः (इत्यादयः)
७. पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत -
(सिक्किमः, पूर्वोत्तरराज्यानि, अष्टाविंशतिः, स्वदेशस्य राज्यानाम्, अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा, जनजातिः, प्राचुर्यम्)
• (क) छात्राः अद्य स्वदेशस्य राज्यानाम् विषये ज्ञातुमिच्छन्ति।
• (ख) अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि तथा अष्ट केन्द्रशासितप्रदेशाः सन्ति।
• (ग) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति पूर्वोत्तरराज्यानि कथ्यन्ते।
• (घ) सप्तभगिन्यः इत्युक्तानि राज्यानि - अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डं, त्रिपुरा।
• (ङ) प्रदेशेऽस्मिन् जनजातिः बाहुल्यम् अस्ति।
• (छ) पूर्वोत्तरराज्येषु वंशवृक्षाणां प्राचुर्यम् अस्ति।
८. भिन्नप्रकृतिकं पदं चिनुत -
• (क) गच्छति, पठति, धावति, अहसतु, क्रीडति। ➔ अहसतु
• (ख) छात्रः, सेवकः, शिक्षकः, लेखिका, क्रीडकः। ➔ लेखिका
• (ग) पत्रम्, मित्रम्, पुष्पम्, आम्रम्, शाखा। ➔ शाखा
• (घ) व्याघ्रः, भल्लूकः, गजः, कपोतः, शाखा, वृषभः, सिंहः। ➔ शाखा (कपोतः अपि भिन्नः अस्ति)
• (ङ) पृथिवी, वसुन्धरा, धरित्री, यानम्, वसुधा। ➔ यानम्
९. विशेष्य-विशेषणानाम् उचितं मेलनं कुरुत -
• अयम् ➔ समवायः
• संस्कृतिविशिष्टायाम् ➔ भारतभूमौ
• महत्त्वाधायिनी ➔ संस्कृतिः
• प्राचीने ➔ इतिहासे
• एकः ➔ प्रदेशः
६. योग्यताविस्तरः एवं परियोजनाकार्यम्
• पत्काई: भारत के पूर्वोत्तर भाग में बर्मा (म्यांमार) की सीमा पर स्थित पर्वत शृंखला है।
• बराकनदी: मणिपुर, नागालैंड, मिजोरम और असम राज्यों तथा बांग्लादेश में बहने वाली 900 कि.मी. लंबी नदी है।
• पर्वत: गारो, खासी, और जयन्तिया उत्तर-पूर्वी पठार पर स्थित तीन पर्वत शृंखलाएँ हैं। मेघालय के पठार में कोयला, लौह-अयस्क, यूरेनियम आदि खनिज पाए जाते हैं।
• ग्रंथों में वर्णन: सप्तभगिनी प्रदेशों का उल्लेख महाभारत, रामायण और पुराणों में भी मिलता है।
• अरुणाचल: भारत में सबसे पहले सूर्योदय यहीं होता है (अरुण + अचल)।
• माजुली द्वीप: असम में ब्रह्मपुत्र नदी पर स्थित विश्व का सबसे बड़ा और सुंदर नदी-द्वीप है।
• लोकटक झील: मणिपुर में स्थित लोकटक झील में विश्व का एकमात्र तैरता हुआ (प्लवमान) राष्ट्रीय उद्यान (केयबुल लामजाओ) है।
| राज्यम् | राजधानी | राजभाषा | अन्याः भाषाः |
|---|---|---|---|
| १. अरुणाचल प्रदेशः | ईटानगरम् | आङ्ग्लभाषा | न्यीशी, दाफला, मिजी, गल्लोंगः आदि |
| २. असमः | दिसपुरम् | असमिया, बङ्गला, बोडो | डिमासा, मिशिंगः, कार्बी आदि |
| ३. मणिपुरम् | इम्फालः | मणिपुरी | तंगखुलः, हम्मरः, पैते आदि |
| ४. मेघालयः | शिलांगः | खासी, गारो, आङ्ग्लभाषा | अबेङ्ङ्गः, मच्चि, रुगा आदि |
| ५. मिजोरमः | आइजोलः | मिज़ो, आङ्ग्लभाषा | लाई, लुसेई, मारा, पैने आदि |
| ६. नागालैण्डम् | कोहिमा | आङ्ग्लभाषा | 'नागामी', असमिया, 'बङ्गला' |
| ७. त्रिपुरा | अगरतला | आङ्ग्लभाषा, बङ्गला | 'कक-बरकः', हलम्, रङ्खालः |
| ८. सिक्किमः | गङ्गटोकः | आङ्ग्लभाषा | नेपाली, भूतिया, लेप्चा, लिम्बू आदि |
परियोजनाकार्यम् (Project Work)
- "पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्" पाठ के आधार पर पूर्वोत्तर राज्यों का मानचित्र बनाएँ और संस्कृत में पाँच वाक्यों का विवरण लिखें।
- पूर्वोत्तर राज्यों के पर्यटन स्थलों के नाम लिखकर उनका संक्षिप्त वर्णन करें। (जैसे- असम में काजीरंगा राष्ट्रीय उद्यान)।
- विद्यालय में 'उत्तर-पूर्व संस्कृति दिवस' आयोजित करें जिसमें छात्र वेशभूषा, भोजन और नृत्य प्रस्तुत करें।
