Class 6 Deepakam Chapter 11 – prithivyam trini ratnani

“NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 11 पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि | Subhashitani के सभी अभ्यास प्रश्न उत्तर, एक-पद, एक-वाक्य, चित्र-वर्णन, तालिकाएँ, सुभाषित पूर्ति, शब्दार्थ, सारांश और worksheet यहाँ सुव्यवस्थित रूप में उपलब्ध हैं। परीक्षा के लिए अत्यंत उपयोगी सामग्री।”

Class 6 Deepakam Chapter 11 – prithivyam trini ratnani | Full Notes, Questions Answers

📘 अध्याय 11 – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि

🟦 अभ्यास-कार्यम्

१. सुभाषित-पठन अभ्यास

एतानि सुभाषितानि — उच्चैः पठन्तु, स्मरन्तु, लिखन्तु।

२. एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु

(नीचे दिए प्रश्नों का उत्तर एक पद में लिखें)

क्रमांक	प्रश्न	उत्तरम्
(क)	पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति?	त्रीणि
(ख)	अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति?	लघुचेतसाम्
(ग)	कार्याणि केन सिध्यन्ति?	उद्यमेन
(घ)	विद्या किं ददाति?	विनयम्
(ङ)	जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी?	स्वर्गात्
(च)	लङ्का कीदृशी आसीत्?	स्वर्णमयी

३. एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु

प्रश्न	उत्तरम्
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि?	पृथिव्यां जलम् अन्नम् सुभाषितं च त्रीणि रत्नानि सन्ति।
(ख) उदारचरितानां भावः कः?	उदारचरितानां वसुधैव कुटुम्बकम् भवति।
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति?	मृगाः स्वयमेव सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति।
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते?	अभिवादनशीलस्य नित्यं आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति?	मनुष्यः धनात् धर्मम् आप्नोति।
(च) परहस्तगतं धनं का उपयोगाय न भवति?	परहस्तगतं धनम् उत्पन्नेषु कार्येषु उपयोगाय न भवति।

४. चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु

(क)

वृक्षः छायां यच्छति।
छाया शीतला भवति।
वयं छायायां विश्रामं कुर्मः।

(ख)

वृक्षः कर्कदम् यच्छति।
कर्कदः उपयोगाय भवति।
वयम् कर्कदेषु लिखामः।

(ग)

वृक्षः काष्ठं यच्छति।
काष्ठम् इन्धनाय भवति।
भवननिर्माणे काष्ठस्य आवश्यकता भवति।

(घ)

वृक्षः शुद्धं वायुं यच्छति।
अनेन पर्यावरणस्य शुद्धिः भवति।
शुद्धेन वायुना वयं स्वस्थाः भवामः।

(ङ)

वृक्षः पुष्पाणि यच्छति।
पुष्पाणि सुगन्धं प्रसारयन्ति।
पुष्पाणां माला निर्मीयते।

५. ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लिखन्तु

प्रश्न	उत्तरम्
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति?	न
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते?	आम्
(ग) किं विद्या विनयं ददाति?	आम्
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते?	आम्
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति?	न
(च) किं जन्मभूमि स्वर्गात् गरीयसी भवति?	आम्

६. चित्रे दर्शितस्य नाम-लिङ्गम्

नाम	लिङ्गम्
पुष्पम्	नपुंसकलिङ्गम्
सिंहः	पुल्लिङ्गम्
फलम्	नपुंसकलिङ्गम्
महिला	स्त्रीलिङ्गम्
छाया	स्त्रीलिङ्गम्
पुस्तकानि	नपुंसकलिङ्गम्

७. सुभाषितं पूरयन्तु (वलये पदानि लिखित्वा)

विद्या ददाति विनयम्। विनयात् याति पात्रताम्।

पात्रत्वात् धनम् आप्नोति। धनात् धर्मम्। ततः सुखम्।

८. निर्देशानुसार पदानि लिखन्तु

(क) प्रथमान्त–पुल्लिङ्गपदानि

उद्यमः
विनयः
निजः
पराक्रमः

(ख) प्रथमान्त–स्त्रीलिङ्गपदानि

वसुधा
जननी
विद्या
बुद्धिः
शक्तिः

(ग) प्रथमान्त–नपुंसकलिङ्गपदानि

साहसम्
धैर्यम्
पत्रम्
मूलम्
धनम्

९. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु

प्रश्न	पूरक उत्तर
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ______ सुभाषितम्।	जलम् अन्नम्
(ख) उदारचरितानां तु ______ कुटुम्बकं भवति।	वसुधैव
(ग) उद्यमेन हि ______ सिद्ध्यन्ति।	कार्याणि
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ______ वर्धन्ते।	चत्वारि आयुः–विद्या–यशो–बलम्
(ङ) उद्यमः ______ पराक्रमः।	साहसं धैर्यं बुद्धिः वर्तन्ते
(च) विद्या ______ ददाति।	विनयम्
(छ) जननी जन्मभूमिश्च ______ गरीयसी भवति।	स्वर्गादपि

१०. चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु

चित्र	उपयुक्त श्लोकांशः
(क)	उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि।
(ख)	पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नम् सुभाषितम्।
(ग)	जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।
(घ)	पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति।
(ङ)	उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।