Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 – Exercise Solutions, Question Answers | पाथेयम् अध्याय 2 सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर

“NCERT Class 9 Sanskrit Manika – Chapter 2 ‘पाथेयम्’ का सम्पूर्ण सारांश, शब्दार्थ, व्याकरणिक विश्लेषण, अभ्यास प्रश्न-उत्तर (एकपदेन, पूर्णवाक्येन, पर्यायवाची, विलोम, रिक्तस्थान, श्लोकानुसार भावार्थ) यहाँ अत्यंत सुव्यवस्थित रूप में उपलब्ध हैं। Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 summary, meanings, translation, important questions, exam-oriented notes और PDF सामग्री छात्रों के अध्ययन हेतु सर्वोत्तम रूप से प्रस्तुत की गई है।”

Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 –  Exercise Solutions, Question Answers | पाथेयम् अध्याय 2 सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर

Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 – Exercise Solutions, Question Answers | पाथेयम् अध्याय 2 सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर

---

📘 Chapter 2 – पाथेयम् | अभ्यास प्रश्न-उत्तर 

(Class 9 Sanskrit – Manika)

---

🔶 1. एकपदेन उत्तराणि (संस्कृतभाषया)

क्रमांक	प्रश्न	उत्तर (एक पद)
(क)	पृथिव्यां कति रत्नानि ?	त्रीणि
(ख)	केषाम् उद्गमैः तरवः नसाः भवन्ति ?	फलानाम्
(ग)	के समृद्धिभिः अपि अनुद्धताः ?	सत्पुरुषाः
(घ)	परं भूषणं किम् ?	शीलम्
(ङ)	पयोदाः कैः भूरिविलम्बिनः ?	नवाम्बुभिः
(च)	कः कल्पितमेव जनयति ?	कल्पतरुः
(छ)	कस्मिन् परितुष्टे दारिद्रधनिभेदः नश्यति ?	मनसि

---

🔶 2. पूर्णवाक्येन उत्तराणि

प्रश्न	उत्तर (पूर्ण वाक्य)
(क) गौरवं कथं प्राप्यते ?	गौरवं दानात् प्राप्यते।
(ख) परोपकारिणां स्वभावः कीदृशः ?	परोपकारिणां स्वभावः नम्रः वर्तते।
(ग) शोकः किं किं नाशयति ?	शोकः धैर्यं, श्रुतं, सर्वं नाशयति।
(घ) दरिद्रः कः भवति ?	यस्य तृष्णा विशाला सः दरिद्रः भवति।
(ङ) कस्य किं विभूषणम् ? (त्रीणि)	ऐश्वर्यस्य – सुजनता; शौर्यस्य – वाक्संयमः; ज्ञानस्य – उपशमः।
(च) कः सर्वं प्रसूते ?	सतां संगः सर्वं प्रसूते।
(छ) कीदृशी भूमिः तोयं ददाति ?	खन्यमाना भूमिः तोयं ददाति।

---

🔶 3. स्थूलाक्षरपदानी आधारं कृत्वा प्रश्नरचना

मूलवाक्य	स्थूलाक्षरपदम्	प्रश्न
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।	पाषाणखण्डेषु	कुत्र / केषु ?
सद्धिः लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।	सद्धिः	कैः ?
मध्यमानात् काष्ठात् अग्निः जायते।	मध्यमानात्	किदृशात् ?
वैनतेयः अगच्छन् न गच्छति।	वैनतेयः	कः ?
ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता।	ऐश्वर्यस्य	कस्य ?
उत्साहवर्ता किञ्चिदसाध्यं नास्ति।	उत्साहवर्ता	केषां ?
शोकः धैर्यं नाशयति।	धैर्यं	किम् ?
महान् भवितुं सत्सङ्गतिः अपेक्षिता।	सत्सङ्गतिः	का ?

---

🔶 4. यथानिर्देशम् उत्तराणि

प्रश्न	अपेक्षित उत्तर
(क) ‘पिपीलकः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं ?	याति
(ख) ‘मित्रम्’ इति पदस्य विलोमपदं ?	रिपुः
(ग) कर्तृपदम् – ‘मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति’ ?	सर्वयत्नाः
(घ) ‘विशाला’ इति पदस्य विशेष्यपदं ?	तृष्णा
(ङ) विशेषणम् – ‘भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति’ ?	खन्यमाना
(च) ‘मेघानाम्’ इति पदस्य पर्यायः ?	पयोदानाम्

---

🔶 5. विपरीतार्थकशब्दानां मेलनम्

शब्द	उसका विलोम
अर्थवान्	दरिद्रः
उच्चैः	अधः
तृष्णा	परितोषः
सज्जनः	दुर्जनः
वल्कलैः	दुकूलैः
शोकः	हर्षः
रिपुः	मित्रम्

---

🔶 6. द्वे शुद्धे पर्यायपदे चित्वा

शब्द	शुद्ध पर्याय (दो)
तरुः	वृक्षः, महीरुहः
पयोदः	मेषः, वारिदः
पयोधिः	उदधिः, जलधिः
आपः	जलम्, वारि
भूमिः	पृथ्वी, वसुन्धरा

---

🔶 7. सूक्तस्य शुद्धार्थचयनम्

सूक्ति	उचितार्थः
(क) सद्धिस्तु लीलया…	(iii) सज्जनाः यत् किञ्चित् सामान्येन अपि कथयन्ति तत् पाषाणे लिखितम् इव भवति।
(ख) मार्गारब्धाः…	(ii) उचितमार्गे आरब्धाः चेष्टाः एव फलदायिकाः भवन्ति।
(ग) अगच्छन् वैनतेयः…	(iii) तीव्रगामी अपि यदि न चलति तर्हि पदमपि न गच्छति।

---

🔶 8. भावानुसारं श्लोकपङ्क्तयः

भावः	संबंधित श्लोकपंक्ति
दानम्	गौरवं प्राप्यते दानात्…
उत्साहः	सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणाम्।
सन्तोषः	वयमिह परितुष्टाः वल्कलैः त्वं दुकूलैः।
क्षमा	क्षमा बलवतां भूषणम्।
सत्सङ्गतिः	सतां हि सङ्गः सकलं प्रसूते।
परोपकारः	स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्।
शीलम्	सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम्।

---

🔶 9. रिक्तस्थानपूरणम्

वाक्य	पूरित रूप
अनुद्धताः … समृद्धिभिः।	अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः।
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि … सुभाषितम्।	पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम्, अन्नम् सुभाषितम्।
सोत्साहानां नराणां नास्ति …	सोत्साहानां नराणां नास्ति असाध्यम्।
नास्ति … रिपुः।	नास्ति शोकसमः रिपुः।
स्थितिरुच्चैः … अधः स्थितिः…	स्थितिरुच्चैः पयोदानाम्, अधः स्थितिः पयोधीनाम्।
वयमिह परितुष्टाः … त्वम् …	वयमिह परितुष्टाः वल्कलैः, त्वम् दुकूलैः।
सद्धिः लीलया प्रोक्तं …	सद्धिः लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम्।

---

🔶 10. अन्वयपूरणम् (अत्यंत व्यवस्थित)

तरवः फलाद्गमैः नम्राः भवन्ति,

घनाः नवाम्बुभिः भूरिविलम्बिनः भवन्ति,

सत्पुरुषाः समृद्धिभिः अपि अनुद्धताः भवन्ति,

परोपकारिणाम् एष एव स्वभावः भवति।

---

Read More>> 

1. Avivekah Paramapadaam Padam Class 9 Sanskrit Chapter 1 – अविवेकः परमापदां पदम् Questions Answers, Summary & Solutions
2. Patheyam Class 9 Sanskrit Chapter 2 – Exercise Solutions, Question Answers | पाथेयम् अध्याय 2 सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्न-उत्तर
   
3. Vijayatam Swadeshah Class 9 Sanskrit Chapter 3 – Question Answers | विजयतां स्वदेशः अभ्यास प्रश्न उत्तर
   
4. Vidyaa Bhaanti Sadgunaah Class 9 Sanskrit | NCERT Manika Part 1 Chapter 4 Solutions | विद्यया भान्ति सद्गुणाः प्रश्न-उत्तर
   
5. Karmanaa Yati Samsiddhim Class 9 Sanskrit Chapter 5 Question Answers | कर्मणा याति संसिद्धिम् अभ्यास समाधान (Full Notes)
   
6. Tat Tvam Asi Class 9 Sanskrit Chapter 6 Question Answers | तत् त्वम् असि अध्याय 6 – अभ्यास प्रश्न उत्तर (NCERT Manika Solutions)
   
7. Tarave Namoastu Class 9 Sanskrit Question Answers | तरवे नमोऽस्तु अभ्यास प्रश्न उत्तर (NCERT Manika Chapter 7)
   
8. Na Dharmavriddheshu Vayah Samikshyate Class 9 Sanskrit Question Answers | न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यते अध्याय 8 अभ्यास प्रश्न-उत्तर
   
9. कवयामि वयामि यामि Class 9 Sanskrit Chapter 9 – Exercise Answers, Summary, Question Answers
   
10. भारतीयं विज्ञानम् Class 9 Sanskrit Chapter 10 – Questions Answers & Notes | bhartiyam Vigyanam Solutions
    
11. Bharatenaasti Me Jeevanam Jeevanam – Class 9 Sanskrit Chapter 11 Notes, Questions Answers | भारतेनास्ति मे जीवनं जीवनम् समाधान